MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
27
MUQIMIY LIRIKASIDA BADIIY TASVIR VOSITALARI VA
OBRAZLILIK
Samatova Sabina Nabijon qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalari fakulteti
2-bosqich talabasi
+998947391480
https://doi.org/10.5281/zenodo.15339932
Annotatsiya
Muqimiy o‘zbek mumtoz adabiyotining yirik namoyandalaridan biri bo‘lib,
uning lirikasida badiiy tasvir vositalari va obrazlilik alohida o‘rin egallaydi.
Ushbu tezisda shoirning lirikasida ishlatilgan poetik san’at vositalari – epitet,
metafora, tashbeh, litota, hiperbola, simbol va boshqa tasvir vositalari tahlil
qilinadi. Muallif o‘z asarlarida inson qalbining eng nozik kechinmalari, tuyg‘ular
va ijtimoiy kayfiyatlarni obrazlar orqali ifodalashga erishgan. Ayniqsa, Muqimiy
asarlarida ko‘p uchraydigan ruhiy iztirob, muhabbat, jamiyatdagi ijtimoiy
adolatsizlik kabi mavzular obrazlar orqali kuchli estetik ta’sir uyg‘otadi. Tezisda
shoirning ayrim g‘azal va ruboiylari misolida badiiy vositalarning o‘rni ochib
beriladi hamda obrazlarning poetik funksiya va semantik qatlamlari yoritiladi.
Shu bilan birga, Muqimiy lirikasida xalq og‘zaki ijodi bilan bog‘liq obrazlar,
folklor unsurlari va ramziy tasvirlarining badiiy tili ham tahlil qilinadi. Tadqiqot
davomida shoirning poetik til boyligi, ifoda uslubidagi badiiy mahorati, ijtimoiy
hayotga bo‘lgan munosabati va zamonaviy adabiyotdagi ta’siri aniqlanadi.
Tezisda badiiy obrazlar vositasida Muqimiy hayotiy haqiqatlarni qanday
ifodalaganligi va ularning bugungi o‘quvchi ongida qanday talqin etilayotgani
muhim o‘rin egallaydi. Natijada, Muqimiy ijodining dolzarbligi va badiiy
yondashuvining chuqurligi asoslanadi
Kalit so‘zlar:
Muqimiy, lirik she’riyat, badiiy tasvir, obrazlilik, tashbeh,
metafora, poetik til, estetika, g‘azal
Kirish
O‘zbek adabiyoti tarixida Muhammad Aminxo‘ja Muqimiy o‘zining yuksak
badiiy saviyasi, teran poetik tafakkuri va xalqona ruhdagi she’rlari bilan alohida
o‘rin egallaydi. U XIX asrda yashab ijod qilgan bo‘lib, o‘z asarlari orqali
zamonasining ijtimoiy-siyosiy, madaniy va axloqiy muammolarini badiiy aks
ettira oldi. Muqimiy ijodining asosiy jihatlaridan biri bu – uning lirikasidagi
obrazlilik va badiiy tasvir vositalarining rang-barangligidir. Shoir o‘z asarlarida
xalq og‘zaki ijodidan, tarixiy obrazlardan, hayotiy kechinmalardan samarali
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
28
foydalangan holda o‘quvchida kuchli estetik taassurot uyg‘ota olgan. U tashbeh,
metafora, epitet, litota, simbol kabi poetik vositalarni o‘ziga xos uslubda
qo‘llagan. Ayniqsa, Muqimiy lirikasida lirik qahramonning ichki olami, tuyg‘ulari,
dardlari va orzulari poetik shakllarda ifodalanadi. Bu esa, obrazlar tizimi orqali
shoirning fikrini yanada chuqur anglash imkonini beradi. Tezisda Muqimiy
lirikasining badiiy xususiyatlari nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Uning
she’riyati o‘zbek adabiyotidagi obrazlilikning shakllanishi va rivojlanishiga
qanday ta’sir qilgani yoritiladi. Shuningdek, Muqimiy asarlarining bugungi
o‘quvchi uchun qanday estetik va tarbiyaviy ahamiyatga ega ekani haqida ham
fikr yuritiladi.
Muqimiy ijodi yuzasidan olib borilgan adabiy-nazariy tadqiqotlar o‘zbek
adabiyotshunosligida salmoqli o‘ringa ega. Mavjud manbalardan ko‘rinishicha,
Muqimiy ijodini o‘rganishda G‘.G‘ulom, T.Shirinov, U.Toshmuhammadov,
B.Omonov, S.A’zamov kabi adabiyotshunoslarning ishlari alohida o‘rin tutadi.
G‘afur G‘ulom Muqimiy asarlaridagi xalqona ruh va ijtimoiy satira elementlarini
yoritgan. T.Shirinov esa Muqimiyning lirikasidagi tasviriy vositalar, shoirning
badiiy mahorati haqida tahliliy mulohazalar bildiradi. U.Toshmuhammadovning
fikriga ko‘ra, Muqimiy o‘z zamonasining muammolarini badiiy obrazlar orqali
chuqur ifodalagan ijodkordir. Shuningdek, B.Omonovning “O‘zbek mumtoz
lirikasida obrazlilik” asarida Muqimiyning she’riyati alohida bob sifatida
o‘rganilgan. So‘nggi yillarda esa Muqimiy ijodi zamonaviy adabiyotshunoslar
tomonidan filologik va poetik jihatdan chuqur tahlil qilinmoqda. Xususan,
A.Sattorovning “Muqimiy poetikasi” nomli tadqiqotida shoirning metaforik
tafakkuri va poetik vositalari tizimli tarzda ko‘rib chiqiladi. Umuman olganda,
adabiy manbalar Muqimiy ijodining o‘ziga xosligini, uning poetik uslubidagi boy
tasviriy imkoniyatlarni ochib beradi. Tadqiqotchilar fikricha, Muqimiy lirikasi
tasviriy vositalar orqali milliy ruh, xalq didi va ma’naviy qadriyatlarni yuksak
darajada ifoda etgan.
Tezis doirasida Muqimiyning bir nechta lirik asarlari, jumladan, g‘azallari va
ruboiylari tahlil qilindi. Asosan, ularning badiiy tasvir vositalari – tashbeh,
metafora, epitet va litotalarning qo‘llanishi o‘rganildi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki,
Muqimiy poetik ifodada ko‘proq ruhiy holatni tasvirlashga e’tibor bergan.
Masalan, “Ko‘nglimda g‘am yuki bordur, ey sabo, borsen ayt” misrasida “g‘am
yuki” degan ifoda metaforik ma’noda ishlatilgan bo‘lib, ruhiy og‘irlikni obraz
orqali ifodalagan. Shuningdek, “ko‘ngil” obrazining doimiy qatnashuvi, uning
inson qalbini timsollashdagi poetik roli ajralib turadi. Tadqiqot davomida
shuningdek, Muqimiy lirikasidagi go‘zallik, muhabbat, adolat, befarqlik kabi
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
29
mavzular poetik obrazlar orqali qanday yoritilganiga ham e’tibor qaratildi.
Muallif obrazlar orqali jamiyatdagi muammolar, ijtimoiy tengsizlik va ma’naviy
qadriyatlar yo‘qolishiga norozilik bildiradi. Ushbu poetik elementlar bugungi
o‘quvchi uchun ham ma’naviy va estetik qadriyatlarni anglash vositasi bo‘lib
xizmat qiladi.
Xulosa
Muqimiy lirikasining badiiy tahlili shuni ko‘rsatdiki, u o‘zbek she’riy tilini
boyitgan, obrazlilikni yuksak badiiy darajada ifodalagan shoirlardan biridir.
Uning poetik mahorati faqatgina tasvir vositalarining xilma-xilligida emas, balki
ularning semantik va estetik yukida ham ko‘rinadi. Muqimiy she’riyatida badiiy
obrazlar – ko‘ngil, g‘am, sabo, daryo, ko‘z yoshi kabi timsollar orqali inson
ruhiyati, muhabbat, iztirob, orzu-umidlar kabi mavzular teran ifodalanadi. Shoir
badiiy tasvir vositalari orqali hayotni o‘zining ichki kechinmalari bilan uyg‘un
holda tasvirlaydi. Xulosa shuki, Muqimiy lirikasini o‘rganish o‘zbek adabiyotida
obrazlilik va poetik ifoda rivojini chuqur tushunish imkonini beradi. Uning ijodi
zamonaviy adabiy tafakkur uchun ham dolzarb bo‘lib, yangi avlodlar uchun
estetik maktab bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu asosda aytish mumkinki, Muqimiy
lirikasidagi badiiy tasvir vositalari va obrazlilik yuksak badiiy darajada bo‘lib,
ularni tadqiq qilish hozirgi adabiy jarayonlarga ham katta hissa qo‘shadi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘ulom G‘. Tanlangan asarlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU,
1980.
2.
Shirinov T. O‘zbek mumtoz she’riyati. – Toshkent: Fan, 1987.
3.
Toshmuhammadov U. Mumtoz adabiyot namunalarida obrazlilik. –
Toshkent: O‘qituvchi, 1991.
4.
Omonov B. O‘zbek lirikasida badiiy tasvir. – Toshkent: Fan, 1996.
5.
Sattorov A. Muqimiy poetikasi. – Toshkent: Fan, 2010.
6.
A’zamov S. Mumtoz adabiyot tahlillari. – Samarqand: Zarafshon, 2014.
