MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
46
КИБЕРЖИНОЯТЛАР ДОИРАСИДА СОДИР ЭТИЛГАН
ҲУҚУҚБУЗАРЛИКЛАРНИНГ МАХСУС ПРОФИЛАКТИКАСИ
БЎЙИЧА ФАОЛИЯТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Мустофақулов Бобур Асрор ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси Хуқуқбузарликлар
профилактикаси фаолияти кафедраси ўқитувчиси, капитан
Сатторов Шахзоджон Шерзодович
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси кундузги таълим
Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси фаолияти ихтисослиги бўйича таълим
олаётган 2-ўқув курси 222-ўқув гуруҳи курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15474273
Аннотация:
Ушбу мақолада кибержиноятларнинг вужудга келиши
тарихи, кибержиноятнинг тушунчаси ва турлари, кибержиноятчилик
ҳақида олимларнинг фикрлари ва киберхавфсизлик тўғрисидаги қонуни,
махсус профилактикани амалга ошириш йўллари ҳақида сўз юритилади.
Калит сўзлар:
Кибержиноятлар, киберҳавфсизлик тўғрисдаги қонун,
ҳуқуқбузарликлар профилактикаси, махсус профилактика.
Аннотация:
В данной статье рассматривается история возникновения
киберпреступлений, понятие и виды киберпреступлений, мнения ученых
о киберпреступности и закон о кибербезопасности, а также пути
осуществления специальной профилактики.
Ключевые слова:
Киберпреступления, закон о кибербезопасности,
профилактика правонарушений, специальная профилактика.
Сўнгги
йилларда
мамлакатимизда
рақамли
технологиялар
такомиллашиб, унинг асосий ўсиш омиллари ҳисобланган электрон
тижорат платформалари, рақамли сервислар ва уларда амалга
ошириладиган тўловларни сифатли ва хавфсиз қайта ишлаш билан
боғлиқ, молиявий технологиялар шиддат билан ривожланмоқда. Рақамли
иқтисодиётни янада ривожлантириш, рақамли маҳсулотлар (хизматлар)
истеъмолчилари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва рақамли технологиялар
воситасида содир этиладиган ҳуқуқбузарликларга қарши курашишни
кучайтириш, шунингдек, аҳолининг рақамли молиявий саводхонлигини
оширишга алоҳида этибор қаратилмоқда.
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг 2019
йил
учун
мўлжалланган энг муҳим устувор вазифалар ҳақидаги Олий Мажлисга
йўллаган Мурожаатномасида "Одамлар тинч яшаши учун бутун
мамлакатимизда жиноятдан холи муҳит яратишимиз шарт. Биз ички
ишлар вазирлиги тизимида ваколат ва функцияларни қуйи бўғинга
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
47
тушириб, уни чинакам халқчил тизимга айлантиришимиз зарур. Бу борада
илмий ёндашув ва илғор ахборот-коммуникация технологияларини жадал
жорий этамиз. Ҳар бир жиноят ёки ҳуқуқбузарликнинг барвақт олдини
олиш ва унга қарши курашиш бўйича ҳар қайси ҳудуд ўз тажрибасини
яратиши керак" деб бежизга таъкидламаганлар.
Кибержиноятнинг вужудга келиши билан тадқиқотчилар ўртасида
«кибержиноят» атамаси қанақа бўлиши ва ушбу атама нималарни ўз ичига
олиши кераклиги ҳақида мунозаралар пайдо бўлиб, ханузгача давом этиб
келмоқда. Тадқиқотчилар ўртасидаги баҳслар давомида «кибер жиноят ва
«компютер
жинояти»
атамаларининг
комбинацияси
масаласини
кўтарадиган бир неча назариячилар мавжуд, бу икки тушунча ўртасидаги
муносабатлар бўйича биринчи назарияда «кибер жиноят» атамаси
«компютер жинояти»га қараганда кенгроқлигини таъкидлайди. Ушбу
назариянинг вакиллари рус олимлари В.А. Номоконов ва Т.Л. Тропина ўз
тадқиқотдарида «кибержиноят» тушунчасини келтириб чиқарадиган
сўзларнинг маъносини тавсифловчи хорижий изоҳли луғатларни таҳлил
қилиб, таҳлил натижаларига кўра, "кибержиноят" атамаси "компютер
жинояти"дан кенгроқ деган хулосага келишди. Улар ўз фикрларида
ахборот маконида содир этиладиган жиноятларнинг моҳиятини аниқроқ
ва тўгри тасвирлайдилар, бундан ташқари, тадқиқот натижаларига кўра,
олимлар «кибержиноятга ўзларининг таърифларини беришган. Уларнинг
фикрича, "кибержиноят бу компютер тизимлари ёки компютер
тармоқлари, шунингдек кибермаконга киришнинг бошқа ёрдамида ёки
улар орқали кибермаконда, компютер тизимлари ёки тармоқлари
воситалари доирасида ҳамда компютер тизимларига, компютер
тармоқларига қарши содир этилган хар кандай жиноятлар мажмуидир.
Шунингдек Россиянинг бошқа бир гурух олимлари яъни Т.Н.
Шарыпова ва А.А. Сидоренко ўз назариясида "кибер жиноят" атамаси
"компютер тизими ёки тармоғи ердамида, компютер тизими ёки тармоғи
доирасида, компютер тизими ёки тармоғига қарши содир этилиши
мумкин бўлган ҳар қандай жиноятни бирлаштирган деб ҳисоблайдилар.
Бизнинг шу бугунги холатимизда ахборот маконининг компютер
тизимларидан анча узоқлашиб кетганлиги тўғрисидаги фикрларга
қўшилмасликнинг иложи йўқ, Шу муносабат билан, «кибержиноят»
атамаси «компютер жинояти» га қараганда кенгроқ маънога эга деган
назарияни энг тўғри деб ҳисоблаш мақсадга мувофиқ бўларди. Ушбу
ёндашув вакиллари томонидан берилган таъриф кенгроқ ҳаракатлар
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
48
доирасини ўз ичига олади ва замонавийлик талабларига яхшироқ учун
жавоб беради. Кибержиноятнинг моҳиятини яхшироқ тушуниш
терминологиядан ташқари, ушбу турдаги жиноятларнинг ўзига хос
белгиларини ҳам мукаммал ўрганиш керак бўлади. Бу умумий содир
этилган жиноятлардан ахборот маконидаги жиноятларни алоҳида
тахлилини
олиб
боришлик
учун
имконият
беради
хамда
кибержиноятларга қарши курашнинг энг самарали чораларини белгилаб
беради.
Кўпгина
тадқиқотчилар
кибержиноятнинг
ўзига
хос
хусусиятларини аниқладилар, ана шундай тадқиқотчилардан бири рус
олим И.Г. Чекунов ички ва халқаро ҳуқуқий ҳужжатларни таҳлил қилиш
асосида кибержиноятчилигининг нафақат жиноий қилмишларининг ўзига
хос белгиларининг тавсифи балки жиноятнинг субъектлари, мақсадлари
ва жиноятни фош этишдаги мураккабликларини кўрсатиб бера олди.
Тадқиқот муаллифи И.Г.Чекунов кибержиноятчиликнинг қуйидаги
фарқловчи белгиларини ажратиб кўрсатади:
-жиноятчилар
ахборот-коммуникация
технологияларидан
фойдаланиш орқали ўз мақсадларига эришилади;
-кибержиноят трансчегаравий хусусиятга эга ва виртуал усулларда
содир этилади;
-кибержиноятлар яширин тарзда содир этилади ва "ҳам давомли
ҳамда бир марталик" жиноий холатлари бўлиши мумкин;
-бундай жиноятларга оид далилларни тўплаш қийин;
-ахборот маконида жиноятлар сонининг ўсиши бевосита технологик
тараққиётнинг ривожланиши ва унинг натижаларига боғлиқ;
-кибержиноятларни субъекти асосан «ИТ технологиялари соҳасида
чуқур билимга эга мутахассислари» хисобланади;
-кибержиноятлар асосан жудда катта миқёсда иқтисодий фойда олиш
мақсадида содир этилади;
-кибержиноятларнинг гурухлар таркибида содир этилишига нисбатан
ортиб бораётган тенденциялари мавжуд;
-жиноятларни фақат "ҳодисадан кейинги режимда" аниқлаш мумкин.
Кейинчалик, Россиялик олимлар А.А. Коновалов, С.А. Наумова, Д.Д.
Колесниковалар глобал компютер тармоқларида содир этилган
жиноятларни таҳлил қилиб, кибержиноятнинг қуйидаги хусусиятларини
аниқлайдилар:
-жиноят содир этилишид тармоқ ахборот маконининг ўзига хос
хусусиятлари билан юқори даражада яширинганлиги (ишлаб чиқилган
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
49
анонимлик механизмлари, инфратузилманинг мураккаблиги ва бошқалар)
таъминланганлиги;
Ўзбекистон
Республикасининг
2022
йил
15-апрелда
“Киберхавфсизлик тўғрисида”ги 764-сон қонуни қабул қилиниши бу
соҳанинг нақадар ривожланиб, ушбу соҳада содир этиладиган
ҳуқуқбузарликларга қарши курашиш долзарблигидан далолат беради.
Ушбу қонунда бир қатор таянч тушунчалар берилган. Жумладан:
Кибержиноятчилик — ахборотни эгаллаш, уни ўзгартириш, йўқ
қилиш ёки ахборот тизимлари ва ресурсларини ишдан чиқариш
мақсадида кибермаконда дастурий таъминот ва техник воситалардан
фойдаланилган ҳолда амалга ошириладиган жиноятлар йиғиндиси деб
таъриф берилган.
кибермакон — ахборот технологиялари ёрдамида яратилган виртуал
муҳит;
кибертаҳдид — кибермаконда шахс, жамият ва давлат манфаатларига
таҳдид солувчи шарт-шароитлар ва омиллар мажмуи;
киберхавфсизлик — кибермаконда шахс, жамият ва давлат
манфаатларининг ташқи ва ички таҳдидлардан ҳимояланганлик ҳолати;
киберхавфсизлик ҳодисаси — кибермаконда ахборот тизимларининг
ишлашида узилишларга ва (ёки) улардаги ахборотнинг очиқлиги,
яхлитлиги ва ундан эркин фойдаланилишининг бузилишига олиб келган
ҳодиса;
киберхавфсизлик объекти — ахборотнинг киберҳимоя қилинишини
ҳамда миллий ахборот тизимлари ва ресурсларининг киберхавфсизлигини
таъминлашга доир фаолиятда фойдаланиладиган ахборот тизимлари
мажмуи, шу жумладан муҳим ахборот инфратузилмаси объектлари;
киберхавфсизлик субъекти — миллий ахборот ресурсларига эга
бўлиш, улардан фойдаланиш ва уларни тасарруф этиш ҳамда улардан
фойдаланиш бўйича электрон ахборот хизматлари кўрсатиш, ахборотни
ҳимоя қилиш ҳамда киберхавфсизлик билан боғлиқ муайян ҳуқуқлар ва
мажбуриятларга эга бўлган юридик шахс ва (ёки) якка тартибдаги
тадбиркор, шу жумладан муҳим ахборот инфратузилмаси субъектлари;
киберҳимоя — киберхавфсизлик ҳодисаларининг олдини олишга,
киберҳужумларни
аниқлашга
ва
улардан
ҳимоя
қилишга,
киберҳужумларнинг оқибатларини бартараф этишга, телекоммуникация
тармоқлари, ахборот тизимлари ҳамда ресурслари фаолиятининг
барқарорлигини ва ишончлилигини тиклашга қаратилган ҳуқуқий,
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
50
ташкилий, молиявий-иқтисодий, муҳандислик-техник чора-тадбирлар,
шунингдек маълумотларни криптографик ва техник жиҳатдан ҳимоя
қилиш чора-тадбирлари мажмуи;
киберҳужум — кибермаконда аппарат, аппарат-дастурий ва дастурий
воситалардан фойдаланган ҳолда қасддан амалга ошириладиган,
киберхавфсизликка таҳдид соладиган ҳаракат;
муҳим ахборот инфратузилмаси — муҳим стратегик ва ижтимоий-
иқтисодий аҳамиятга эга бўлган автоматлаштирилган бошқарув
тизимларининг, ахборот тизимлари ҳамда тармоқлар ва технологик
жараёнлар ресурсларининг мажмуи;
муҳим ахборот инфратузилмаси объектлари — давлат бошқаруви ва
давлат хизматлари кўрсатиш, мудофаа, давлат хавфсизлигини, ҳуқуқ-
тартиботни таъминлаш, ёқилғи-энергетика мажмуи (атом энергетикаси),
кимё, нефть-кимё тармоқлари, металлургия, сувдан фойдаланиш ва сув
таъминоти, қишлоқ хўжалиги, соғлиқни сақлаш, уй-жой коммунал
хизматлар
кўрсатиш,
банк-молия
тизими,
транспорт,
ахборот-
коммуникация технологиялари, экология ва атроф-муҳитни муҳофаза
қилиш, стратегик аҳамиятига эга бўлган фойдали қазилмаларни қазиб
олиш ва қайта ишлаш соҳасида, ишлаб чиқариш соҳасида, шунингдек
иқтисодиётнинг
бошқа
тармоқларида
ва
ижтимоий
соҳада
қўлланиладиган ахборотлаштириш тизимлари;
муҳим ахборот инфратузилмаси субъектлари — давлат органлари ва
ташкилотлари, шунингдек мулк, ижара ҳуқуқлари асосида ёки бошқа
қонуний асосларда муҳим ахборот инфратузилмаси объектларига эгалик
қилувчи юридик шахслар, шу жумладан муҳим ахборот инфратузилмаси
объектларининг ишлашини ҳамда ҳамкорлигини таъминловчи юридик
шахслар ва (ёки) якка тартибдаги тадбиркорлар .
Хулоса қилиб айтганда Ўзбекистон Республикасида кибержиноятлар
кириб келиб кўпайиб бораётганлигини ҳисобга олиб Ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси
тўғрисидаги
қонунда
белгиланган
махсус
профилактикани ўтказиш учун киберҳавфсизлик соҳасида ҳавф
ҳатарларнинг юзага келиши ва ушбу турдаги жиноятларни содир этадиган
шахслар тоифаларининг кўпайиши ва ҳуқуқбузарликларнинг тури
кўпайганлиги сабабли уларга қарши курашиш ва ҳуқуқбузарликларнинг
олдини олишга қаратилган махсус профилактик тадбирлар амалга
оширилади. Бу эса профилактика инспекторларига кибержиноятларга
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
51
қарши аниқ ва манзилли махсус профилактик тадбирларни самарали
амалга ошириш учун юксак билим ва тажриба керак бўлади.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
https://nrm.uz/contentf?doc=573929_o%E2%80%98zbekiston_respublik
asi_prezidenti_shavkat_mirzieevning_oliy_majlisga_murojaatnomasi_(2018_yil_2
8_dekabr)&products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistan.
2.
Ўзбекистон
Республикасининг
2022
йил
15-апрелда
“Киберхавфсизлик
тўғрисида”ги
764-сон
қонуни.
https://lex.uz/uz/docs/5960604.
3.
Ўзбекистон
Республикасининг
2022
йил
15-апрелда
“Киберхавфсизлик
тўғрисида”ги
764-сон
қонуни.
https://lex.uz/uz/docs/5960604.
4.
Ўзбекистон Республикасининг 2014 йил 14-майда қабул қилинган
“Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисида”ги 371-сон қонуни.
https://lex.uz/docs/2387357.
5.
oglu Mustofaqulov B. A., oglu Du'smatov S. R. ADVANCED EXPERIENCES
OF FOREIGN STATES IN ORGANIZING WORK WITH PERSONS SENTENCED TO
RESTRICTION OF LIBERTY //Bulletin news in New Science Society International
Scientific Journal. – 2024. – Т. 1. – №. 6. – С. 193-200.
6.
oglu Mustofaqulov, Bobur Asror, and Shohjahon Ramz oglu Du'smatov.
"ADVANCED EXPERIENCES OF FOREIGN STATES IN ORGANIZING WORK WITH
PERSONS SENTENCED TO RESTRICTION OF LIBERTY." Bulletin news in New
Science Society International Scientific Journal 1.6 (2024): 193-200.
7.
oglu Mustofaqulov, B. A., & oglu Du'smatov, S. R. (2024). ADVANCED
EXPERIENCES OF FOREIGN STATES IN ORGANIZING WORK WITH PERSONS
SENTENCED TO RESTRICTION OF LIBERTY. Bulletin news in New Science
Society International Scientific Journal, 1(6), 193-200.
8.
Бобур М., Ўғли A., Обиджонов У. Ж. Ў. ПРОФИЛАКТИКА
ИНСПЕКТОРИНИНГ
ҲУҚУҚБУЗАРЛИКЛАРНИНГ
ЯККА
ТАРТИБДАГИ
ПРОФИЛАКТИКАСИ
БЎЙИЧА
ФАОЛИЯТИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
//Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies.
– 2024. – Т. 2. – №. 2-2. – С. 33-39.
9.
Бобур, Мустофақулов, Aсрор Ўғли, and Умиджон Жамолиддин Ўғли
Обиджонов.
"ПРОФИЛАКТИКА
ИНСПЕКТОРИНИНГ
ҲУҚУҚБУЗАРЛИКЛАРНИНГ ЯККА ТАРТИБДАГИ ПРОФИЛАКТИКАСИ
БЎЙИЧА ФАОЛИЯТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ." Central Asian Journal of
Multidisciplinary Research and Management Studies 2.2-2 (2024): 33-39.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
52
10.
Бобур, М., Ўғли, A., & Обиджонов, У. Ж. Ў. (2024). ПРОФИЛАКТИКА
ИНСПЕКТОРИНИНГ
ҲУҚУҚБУЗАРЛИКЛАРНИНГ
ЯККА
ТАРТИБДАГИ
ПРОФИЛАКТИКАСИ БЎЙИЧА ФАОЛИЯТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ. Central
Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies, 2(2-2),
33-39.
