MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
103
MATEMATIKA DARSLARIDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYA VA
METODLARDAN FOYDALANISH
Poʻlatboyeva Madina Axmedjon qizi
Toshkent Tumani 2-son Politexnikumi
Matematika fani oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15525826
Annotatsiya:
Ushbu maqolada matematika fanini o'qitish uchun zamonaviy
texnologiyalar va metodlarni qo'llash tavsiya qilingan. Dars jarayonini olib
borishda ma'lum ketma-ketlikni tashkil etish orqali muammolarga yechim
topish mumkinligi aytib o'tilgan.
Kalit so'zlar:
axborot, kompyuterlashtirish, muammoli metod, qidiruv
usullari, reproduktiv usullar, maxsus o'qitish usullari.
Аннотация:
В данной статье рекомендуется использовать
современные технологии и методы обучения математике. Упоминалось,
что можно найти решения проблем, организовав определенную
последовательность в проведении урока.
Ключевые слова:
информация, компьютеризация, проблемный
метод, поисковые методы, репродуктивные методы, специальные методы
обучения.
Abstract
: This article recommends the use of modern technologies and
methods for teaching mathematics. It was mentioned that it is possible to find
solutions to problems by organizing a certain sequence in conducting the lesson.
Key words:
information, computerization, problem method, search
methods, reproductive methods, special teaching methods.
Ta'limga e'tibor kelajakka e'tibordir. Ta'lim sohasida zamonaviy axborot va
kompyuter texnologiyalari, internet tizimi, raqamli va keng formatli
telekommunikatsiyalarning zamonaviy usullarini o'zlashtirish, bugungi
taraqqiyot darajasini belgilab beradigan bunday ilg'or yutuqlar nafaqat maktab,
litsey va kollejlar, oliy o'quv yurtlariga, balki har qaysi oila, hayotiga keng kirib
borishi uchun zamin tug'dirishning ahamiyatini chuqur anglab olishimiz lozim.
Axborot - so'zi lotincha «information so'zidan kelib chiqqan bo'lib «tushuntirish,
tanishtirish, bayon etish» -degan ma'nolarni anglatadi. Ko'p hollarda «axborot»
so'zi o'rnida «berilganlar» degan ancha farq qiluvchi so'zi ham ishlatiladi.
Axborot texnologiyalari - axborotni yig'ish, saqlash, uzatish, o'zgartirish, qayta
ishlash usul va vositalari yig'indisidan iborat. O'qitishning yangi axborot
texnologiyasi deganda - faqat o'quv tarbiya jarayonga qo'llanishi mumkin
bo'lgan eng yangi axborot texnologiyalarni tushuniladi. Yangi axborot
texnologiyalari - turli toifali foydalanuvchilar tomonidan EHM asosida axborot
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
104
olish va qayta ishlash bo'yicha xizmatlar bilan ta'minlashdan iborat. Matematika
ta'limi jarayonlarini kompyuterlashtirish, eksperimental matematikada maxsus
dasturiy paketlardan foydalanish(Matlab, Mathcad, Maple), matematikani
o'qitishning axborotlashtirilgan muhiti, matematika ta'limida kognitiv
vositalarning o'rni, zamonaviy elektron o'quv adabiyotlariga qo'yilgan talablar
va ulardan ta'lim jarayonlarida foydalanish shart-sharoitlari, maqsad va
vazifalari olimlar tomonidan tadqiq etilgan. O'qitish texnologiyasida quyidagi
dasturlar bo'lishi mumkin: chiziqli dastur; tarmoqlangan dastur; adaptiv dastur;
umumlashtirilgan dastur; dastur-algoritm; modulli o'qitish dasturi; bilimlarni
to'liq o'zlashtirish dasturi. Chiziqli dastur nazorat topshiriqlari bo'lgan o'quv
axborotining ketma-ket o'rin almashinuvchi uncha katta bo'lmagan bloklaridan
iborat. Chiziqli dasturda o'quvchi axborotning ushbu qadami (bloki) ga javob
to'g'ri bo'lganda keyingi qadamga (blokka) o'tadi, javob noto'g'ri bo'lganda esa,
shu qadamning o'ziga qaytadi, ya'ni boshlang'ich axborotni qaytadan o'rganishi
kerak.
Tarmoqlangan dasturda javob noto'g'ri bo'lganda o'quvchiga nazorat
topshirig'ini bajarishi, to'g'ri javob berishi va o'quv axborotining navbatdagi
qadamiga (blokiga) o'tishiga imkon beruvchi qo'shimcha o'quv axboroti beriladi.
Adaptiv dastur o'quvchiga yangi o'quv materialining murakkablik darajasini o'zi
tanlashiga, uni o'zlashtirgan sari o'zgartirishga, ma'lumotnoma adabiyotlar,
lug'atlar, qo'llanmalar va h.k. ga murojaat qilishga imkon beradi.
Umumlashtirilgan dastur chiziqli, tarmoqlangan va adaptiv dasturlarning
parchalari (fragmentlari) ni o'z ichiga oladi. Dastur-algoritm aqliy (nazariy) va
amaliy operatsiyalarning ketma-ketlik tartibini aniqlaydi. U, ham mustaqil
o'qitish dastursi, ham boshqa o'qitish dastursining qismi bo'lishi mumkin.
Algoritm deganda ko'rsatilgan maqsadga erishish yoki qo'yilgan masalani
echishga qaratilgan amallar ketma-ketligini bajarish borasida ijrochiga
tushunarli va aniq ko'rsatmalar berish nazarda tutiladi.
Matematik tadqiqotning asosiy usullari: kuzatish va tajriba; solishtirish;
tahlil va sintez; umumlashtirish va ixtisoslashtirish; abstraksiya va
spetsifikatsiya. Matematika o'qitishning zamonaviy usullari: muammoli
(perspektivli) metod; laboratoriya usuli; dasturlashtirilgan ta'lim usuli; evristik
usul; matematik modellarni qurish usuli, aksiomatik usul va boshqalar.
Axborotni rivojlantiruvchi o'qitish usullari ikki sinfga bo'linadi: b) bilimlarni
mustaqil egallash (kitob bilan mustaqil ishlash, o'quv dasturi bilan mustaqil
ishlash, axborot ma'lumotlar bazalari bilan mustaqil ishlash - axborot
texnologiyalaridan foydalanish).
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
105
Muammoli qidiruv usullariga quyidagilar kiradi: o'quv materialining
muammoli taqdimoti (evristik suhbat), o'quv muhokamasi, laboratoriya-qidiruv
ishlari (materialni o'rganishdan oldin), kichik guruhlarda ishlashda jamoaviy
aqliy faoliyatni tashkil etish, tashkiliy va faol o'yin; tadqiqot ishi.
Reproduktiv usullar: o'quv materialini takrorlash, namuna bo'yicha
mashqlar bajarish, ko'rsatmalarga muvofiq laboratoriya ishi, simulyatorlarda
mashqlar.
Ijodiy va reproduktiv usullar: kompozitsiya, variatsion mashqlar, ishlab
chiqarish holatlarini tahlil qilish, ishbilarmon o'yinlar va kasbiy faoliyatga taqlid
qilishning boshqa turlari.
O'qitish metodlarining ajralmas qismi o'qituvchi va o'quvchilarning o'quv
faoliyati metodlaridir (M.I.Maxmutov). Uslubiy usullar - muayyan muammoni
hal qilishga qaratilgan harakatlar, ish usullari. Tarbiyaviy ish usullari orqasida
aqliy faoliyat usullari (tahlil va sintez, taqqoslash va umumlashtirish, isbotlash,
mavhumlashtirish, konkretlashtirish, asosiy narsani aniqlash, xulosalar,
tushunchalarni shakllantirish, tasavvur qilish va yodlash usullari) yashiringan.
O'qitish usullari doimo zamonaviy o'qitish usullari bilan to'ldiriladi, asosan
tayyor bilimlarni emas, balki yangi bilimlarni mustaqil egallashga qaratilgan
faoliyatni o'rgatish, ya'ni. kognitiv faoliyat.
Maxsus o'qitish usullari - o'qitish uchun moslashtirilgan, matematikaning
o'zida qo'llaniladigan asosiy bilish usullari, matematikaga xos bo'lgan voqelikni
o'rganish usullari (matematik modellarni qurish, bunday modellarni qurishda
qo'llaniladigan abstraksiya usullari, aksiomatik usul).
Aqlli qurilmalarni yaratish va joriy etish bizni maktablarda ham
qo'llanilmoqda, masalan, aqlli qo'ng'iroq va xona haroratini o'lchovchi turli
datchiklar yaratilgan. Bundan tashqari, yer qimirlashini aniqlash qurilmasi,
fotoelektrik konverter qurilmasi, termoelektrik konverter qurilmasiga bog'liq
holda zamonaviy ta'lim xonalarini yaratishimiz mumkin. Ma'lumotli saqlashda
esa bulutli texnologiyalarni qo'llash juda foydali bo'lib qoldi.
O'quvchini darsda faolligi va diqqatini boshqa vaziyatlar olib o'tmasligi
foydali bo'ladi hamda ta'lim sifati oshib boradi. Ushbu jarayonga biz quyidagicha
taklif bermoqdamiz:
- ta'lim jarayonida o'quvchilarda tasavvur imkoniyati yetarli bo'lmaganligi
uchun dars jarayoniga modellashtirish texnologiyalarini olib kirish;
- darslarda texnik qurilmalarni amaliy foydalanish imkoni bo'lmagan
hollarda ishlash jarayonini virtual holda yaratish va natijani ko'rsatish;
- modellashtirilgan obyektlar asosida tahlilni olib borish;
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
106
- geometriya darslarida esa shakllar va stereometriya bo'limini o'rganish
uchun yaratilgan modellardan unumli foydalanish mumkin.
Matematikani o'qitish kerakli darajada bo'lishi mumkin emas, agar
o'qituvchi ishida takroriy-umumlashtiruvchi darslar tizimi mavjud bo'lmasa,
o'quvchilarning bilimlari yetarli darajada toʻliq va mustahkam bo'lmaydi. Bu
bilish jarayonining psixologik xususiyatlari va xotira xususiyatlari bilan bog'liq.
Muayyan tizimdagi oldingi bilimlar tizimiga yangi bilimlarning doimiy
kiritilishigina fanni yetarli darajada yuqori sifatli o'zlashtirishni ta'minlaydi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Aripov M.M., Muhammadiyev J.O. Informatika, informatsion texnologiyalar.
Oliy o'quv yurtlari uchun darslik. - T.: TDYul, 2004. - 275 b.
2. Begimqulov U.Sh. Pedagogik talimda zamonaviy axborot texnologiyalarini
joriy etishning ilmiy - nazariy asoslari. - T.: Fan, 2007. - 164 b.
3. Yunusova D. Bolajak matematika o'qituvchisini innovatsion faoliyatga
tayyorlash nazariyasi va amaliyoti. - T.: Fan, 2009. - 165 b.
