MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
ODAM TAYANCH HARAKATLANISH TIZIMI
Alimardonova Mutabar Xolmoʻminovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika
fakulteti Tabiiy fanlar kafedra oʻqituvchisi
Ziyotova Dildora Zikrillo qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti biologiya
yo’nalishi 2-bosqich talabasi
To'layeva Marjona
Shahrisabz davlat pedagogika instituti biologiya
yo’nalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15554542
Annotation:
This article is about the structure, functions and tasks of the
human musculoskeletal system. In the article, we will also consider the
problems associated with the third bone in humans. We will talk about natural
remedies for strengthening the skeletal system.
Keywords: support, system, movement, natural, plant, bone, hollow, long,
short, youth, spine, femur, brain, spinal cord, sacrum, rib, coccyx, tail, neck, face,
system.
Аннотация:
В статье рассматривается строение, функции и задачи
опорно-двигательного аппарата человека. В статье мы также рассмотрим
вопросы, связанные с позвоночником человека. Мы поговорим о
натуральных средствах, укрепляющих костную систему.
Ключевые слова: основа, система, движение, естественный, растение,
кость, полость, длинный, короткий, молодость, позвоночник, бедренная
кость, мозг, спинной мозг, ключица, ребро, копчик, хвост, шея, лицо,
система
Annotatsiya :
Ushbu maqola odam tayanch harakatlanish tizimining
tuzilishi, funksiyalari va vazifalari haqida .Maqolada insonda uchrovchi suyak
bilan bog’liq bo'lgan moummolarni ham ko'rib chiqamiz .Suyak sistimasining
mustahkamlovchi tabiiy sharoittagi dori vositalari haqida suhbatlashamiz.
Kalit so
'
zlar :
tayanch , tizim, harakat, tabiiy, o’simlik, suyak, g’ovak , uzun,
kalta ,yoshlik ,umurtqa , son suyagi ,bosh miya ,orqa miya ,qul kamari , qovurg'a
,dumg'aza, dum ,buyin , yuz ,sistema.
Odam tayanch harakatlanish tizimi, yoki skelet tizimi, inson tanasining
muhim tuzilmasidir. U tanani qo'llab-quvvatlaydi, muvozanatni ta'minlaydi va
harakatlanishni imkoniyatini beradi. Odam skelet tizimi bosh, qovurg'a, umurtqa
va memberlar (qo'l va oyoqlar) suyaklaridan iborat.
Odam tayanch harakatlanish tizimining asosiy qismlari:
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
Suyaklar – odam skeletining asosiy mumtoz tuzilmalari bo'lib, ular tayanch,
himoya, harakat va metabolizm funksiyalarini bajaradi. Suyaklar turli shakl va
funktsiyalarga ega bo'lib, odam tanasidagi har xil yuklarni ko'tarishga va harakat
qilishga yordam beradi. Quyida suyaklar haqida batafsil ma'lumotlar keltirilgan:
Suyaklarning asosiy funksiyalari:
1. Tayanch vazifasi: Suyaklar organizmning asosiy tayanch tuzilmasini hosil
qiladi va tanaga shakl beradi.
2. Himoya: Suyaklar ichki organlarni tashqi ta'sirlardan himoya qiladi.
Masalan, bosh suyaklari miya va yuz mushaklarini himoya qiladi, qovurg'a esa
yurak va o'pka kabi organlarni himoya qiladi.
3. Harakatni ta'minlash: Suyaklar mushaklar bilan birgalikda harakatni
ta'minlaydi. Mushaklar suyaklarga bog'lanib, ularni harakatlantiradi.
4. Qon ishlab chiqarish: Suyak ichida joylashgan qizil suyak iligi qizil qon
hujayralari, oq qon hujayralari va trombositlarni ishlab chiqaradi.
5. Minerallarni saqlash: Suyaklar kaltsiy va fosfor kabi minerallarning
saqlovchisi bo'lib, organizmning metabolizmi uchun zaruriy resurslarni beradi.
Umurtqa tuzilishi:
Umurtqa 33-34 ta umurtqadan tashkil topgan bo'lib, ular navbatma-navbat
joylashgan. Umurtqa quyidagi bo‘limlardan iborat:
1. Bo‘yin umurtqalari (cervical vertebrae): 7 ta umurtqadan iborat (C1 -
C7). Birinchisi - "atlas", ikkinchisi - "axis", bu umurtqalar boshning harakatini
ta'minlaydi.
2. O‘rta umurtqalari (thoracic vertebrae): 12 ta umurtqadan iborat (T1 -
T12). Ular qovurg'alar bilan birlashib, ko'krak qafasini hosil qiladi.
3. Pastki umurtqalari (lumbar vertebrae): 5 ta umurtqadan iborat (L1 - L5).
Ular eng kuchli va kengaygan tuzilishga ega bo‘lib, ko‘p yuklarni ko‘targanda
yordam beradi.
4. Sakral umurtqalar (sacral vertebrae): 5 ta umurtqa (S1 - S5) birlashib,
sakrumni hosil qiladi. Ushbu tuzilma belning o'rta qismida joylashgan.
5. Koksig (coccyx): 3-5 ta noaniq umurtqalar birlashib, kichik bir tuzilma
hosil qiladi. Bu umurtqa odamning pastki qismida joylashgan.
Umurtqaning funktsiyalari:
1. Himoya: Umurtqa orqa miyani himoya qiladi, bu esa asosiy nerv
tizimining bir qismi hisoblanadi.
2. Tayanch vazifasi: Umurtqa tanaga shakl beradi va mushaklar bilan birga
harakatni ta'minlaydi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
3. Harakat: Umurtqa bir xil va turli yo‘nalishlarda harakatlarni bajarishga
imkon beradi, mushaklar va bo‘g‘imlar bilan birgalikda.
4. Yuk tashish: Umurtqa tana yukini taqsimlash va muvozanatni saqlashni
ta'minlaydi.
Umurtqa muammolari:
Umurtqaning sog'lomligi odamning umumiy harakatlari va hayot sifatiga
bevosita ta'sir qiladi. Umurtqaga ta'sir qiluvchi ba'zi umumiy muammolar:
- Skolioz: Umurtqaning noziklik bilan qiyshayishi, bu esa tanada
asimmetriyani keltirib chiqaradi.
- Diskning o'zgarishi (prolaps): Umurtqa orasidagi intervertebral disklarni
o'zgarishi va siqilishi, bu esa og'riq va harakatni cheklaydi.
- Osteoxondroz: Umurtqaning suyak va yumshoq to'qimalarida
degeneratsiya jarayonlari.
Umurtqaning salomatligini saqlash uchun jismoniy faoliyat, to'g'ri
ovqatlanish va zarur hollarda tibbiy ko'riklar o'tkazish muhimdir. Shu bilan
birga, ortopedik do'kondan maxsus ortopedik kiyimlar va yostiqlar foydalanish
umurtqa sog'lig'ini qo'llab-quvvatlashga yordam beradi.
Bo'g'im (artikulatsiya) — suyaklarning bir-biri bilan bog'lanishi va
harakatini ta'minlovchi tuzilma. Bo'g'imlar odamning tayanch harakatlanish
tizimining muhim qismi sifatida juda muhim rol o'ynaydi. Ular suyaklar
orasidagi aloqa va harakat mexanizmini tashkil etadi. Bo'g'imlar turli
qiyofalarda bo'lib, ularning har biri o'ziga xos funktsiyalarga ega. Quyida
bo'g'imlar haqida batafsil ma'lumot keltirilgan:
Bo'g'imlarning turlari:
1.
Harakatli bo'g'imlar (sinovial bo'g'imlar): Ushbu bo'g'imlar keng harakat
imkoniyatini beradi. Ularning asosiy komponentlari quyidagilar:
- Bo'g'im kapsulasi: Suyaklarni o'rab turadigan quruq to'qima.
- Sinovial suyuqlik: Bo'g'im ichida joylashgan bo'lib, suyaklarning harakat
qilishida to'siqlardan qochish va ovqatlantiruvchi rol o'ynaydi.
- Ishga tushuvchi yuzalar: Suyaklarning bo'g'im joylashgan qismlari,
odatda, silliq va shar shaklida bo'ladi.
2. Harakatlanuvchi bo'g'imlar (semi-mobil bo'g'imlar): Bu bo'g'imlar
cheklangan harakatga ega. Misol uchun, orqa umurtqa bo'g'imlari. Ushbu
bo'g'imlar kamdan-kam hollarda harakat qiladi, lekin ularning maydoni va turli
qiyofasi harakat uchun imkoniyat yaratadi.
3. Nihoyat bo'g'imlar (no-mobil bo'g'imlar): Ushbu bo'g'imlar suyaklarni
bir-biriga mustahkam bog'lab turadi va harakatni bemalol ta'minlamaydi. Misol
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
145
uchun, bosh suyaklaridagi bo'g'imlar (suturalar) nihoyat bo'g'imlar sifatida
qaraladi.
Bo'g'imlarning funktsiyalari:
1. Harakatni ta'minlash: Bo'g'imlar suyaklarning bir-biriga bog'lanishini
ta'minlab, ular orasidagi harakat imkoniyatini ochadi.
2. Tayanch vazifasi: Bo'g'imlar mushaklar va suyaklar o'rtasida bog'lanish
bilan tananing muvozanatini van harakatini ta'minlaydi.
3. Gibbu dairasi: Bo'g'imlar harakat qobiliyatini va suyak yukini
taqsimlashga yordam beradi, shuningdek, jarohat va zararlardan himoya qiladi.
Bo'g'im sog'lig'i va muammolar:
Bo'g'imlarning sog'lig'ini ta'minlash uchun to'g'ri ovqatlanish, jismoniy
faoliyat vaog'riqlardan qochish muhimdir. Biroq, ba'zi umumiy bo'g'im
muammolari qiyinchilik tug'dirishi mumkin, masalan:
- Artrit: Bo'g'imlardagi yallig'lanish, bu esa og'riq va harakatning
cheklanishiga olib kelishi mumkin.
- Artroz: Bo'g'imlarni suyaklarning aşınması, bo'g'imlarning harakat
qobiliyatini pasaytiradi.
- Bursit: Bo'g'imlarning shishishi, bu esa bo'g'im harakatlarida og'riq
keltirishi mumkin.
Bo'g'im sog'lig'ini saqlash uchun zaruriy jismoniy mashqlar, ortopedik
asboblar va tibbiy ko'riklar muhimdir. Shu bilan birga, to'g'ri ovqatlanish va
stressni kamaytirish bo'g'imlar salomatligini saqlash uchun juda muhimdir.
Mushaklar – odam tayanch harakatlanish tizimining muhim qismlaridan
biri bo'lib, u suyaklar va bo'g'imlar bilan birgalikda harakatni ta'minlaydi.
Mushaklar birikishi, qisqarishi va kengayishi orqali odam tanasining harakatini,
balansa saqlashni va turli xil harakatlarni amalga oshirishni ta'minlaydi. Quyida
mushaklar haqida batafsil ma'lumotlar keltirilgan:
Mushaklarning asosiy funktsiyalari:
1. Harakat ta'minlash: Mushaklar suyaklar bilan birlashib harakatni hosil
qiladi, shu bilan birga tananing harakatini va holatini boshqaradi.
2. Tayanch vazifasi: Mushaklar suyaklarning harakatini va joylashishini
boshqarish uchun muhim ahamiyatga ega.
3. Issiqlik ishlab chiqarish: Mushaklar qisqarganda issiqlik hosil qiladi, bu
esa organizmning isitishni saqlashiga yordam beradi.
4. Qon aylanishi: Mushaklar qon tomirlarini, shu jumladan, yurak mushagini
tortib, qon aylanishi jarayonini qo'llab-quvvatlaydi.
Mushaklar sog'lig'i va muammolar:
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
146
Mushaklar sog'ligining saqlanishi uchun jismoniy faoliyat, to'g'ri
ovqatlanish va etarli dam olish muhimdir. Mushaklarga ta'sir qiluvchi ba'zi
umumiy muammolar:
- Mushaklar yirtilishi: Mushak to'qimasining jarohati, bu esa og'riq va
harakatni cheklashga olib keladi.
- Mushaklarning kuchsizlik: Oziqlanish, jismoniy faoliyat va zarur
vitaminlar yetishmovchiligi munosabati bilan sodir bo'lishi mumkin.
- Mushak spasmlari: Mushaklarning g'ayrioddiy qisqarishi, bu esa
og'riqlarga olib kelishi mumkin.
Mushaklar sog'lig'ini saqlash uchun uy sharoitida jismoniy mashqlarni
qiling, sog'lom ovqatlaning va stressni kamaytirishga harakat qiling. Zarur
hollarda tibbiy maslahat va yordamdan foydalaning.
Xulosa:
Odam tayanch harakatlanish tizimi nafaqat harakat va
funksionallikni ta'minlaydi, balki sog'lik va farovonlikni ham muhim darajada
belgilaydi. Shu sababli, tayanch harakatlanish tizimining sog'lomligini saqlash
uchun muntazam ravishda jismoniy mashqlar qilish, to'g'ri ovqatlanish va tibbiy
ko'riklar o'tkazish zarurdir. Bu tizimning salomatligi odamning umumiy hayot
sifatini yaxshilashda muhim rol o'ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Biel, Andrew. "Human Anatomy." - Anatomik tuzilmalarning silliq va
tushunarli grafikalar bilan taqdim etilgan kitobi.
2. Rohen, Johannes W., and Yokochi, Chihiro. "Color Atlas of Anatomy: A
Photographic Study of the Human Body." - Odam tanasining turli qismlarini
fotograflar orqali ko'rsatuvchi atlas.
3. Budd, Richard. "Bones, Muscles, and Joints: A Guide to Anatomy in Clinical
Practice." - Klinik amaliyotda mushaklar va suyaklarning ahamiyatini yoritadi.
4. Moore, Keith L., and Dalley, Arthur F. "Clinically Oriented Anatomy." -
Anatomiyani klinik konteksta o'rganish uchun tahlil va misol keltiradi.
