МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 05, Мая
154
https://universalpublishings.com
ARTISHOKNING (CYNARA SCOLYMUS L. ) O'SISHI VA
RIVOJLANISHI
Normeliyeva Dildora
Termiz davlat universiteti Tabiiy fanlar fakulteti talabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada artishok (Cynara scolymus L.) o‘simligining o‘sishi va
rivojlanish bosqichlari, ekologik talablar, agrotexnik tadbirlar hamda uni yetishtirishda
kuzatiladigan xususiyatlar ilmiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Artishok sog‘liq
uchun foydali bo‘lgan biologik faol moddalarga boyligi sababli qishloq xo‘jaligida
muhim ekinlardan biri hisoblanadi.
АННОТАЦИЯ
В данной статье научно рассматриваются этапы роста и развития растения
артишок (Cynara scolymus L.), его экологические требования, агротехнические
мероприятия, а также особенности его возделывания. Благодаря богатому
содержанию биологически активных веществ, полезных для здоровья, артишок
считается важной сельскохозяйственной культурой.
ABSTRACT
This article provides a scientific analysis of the growth and developmental stages
of the artichoke plant (Cynara scolymus L.), its ecological requirements, agronomic
practices, and cultivation characteristics. Due to its high content of biologically active
substances beneficial to human health, artichoke is considered one of the important
crops in agriculture.
Kalit so‘zlar:
Artishok, o‘sish bosqichlari, agrotexnika, iqlim talablari, Cynara
scolymus.
Ключевые слова:
Артишок, стадии роста, агротехника, климатические
требования, Cynara scolymus.
Keywords:
Artichoke, growth stages, agronomic practices, climate
requirements, Cynara scolymus.
Artishok (Cynara scolymus L.) — Asteraceae (kurchasimonlar) oilasiga mansub
ko‘p yillik o‘simlik bo‘lib, asosan O‘rta yer dengizi havzasidan tarqalgan. U qadim
zamonlardan beri sabzavot va dori-darmon maqsadlarida ishlatilib kelinadi.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 05, Мая
155
https://universalpublishings.com
Artishokning gullari va barglari oziq-ovqat sanoatida, shuningdek xalq tabobatida keng
qo‘llaniladi. Hozirgi kunda dunyoning ko‘plab mamlakatlarida, jumladan
O‘zbekistonda ham, artishokga bo‘lgan e’tibor ortib bormoqda.
Artishokning kelib chiqishi va tarqalishi
Artishokning vatani O‘rta yer dengizi mintaqasi hisoblanadi. Yunon va Rim
davrlarida bu o‘simlik oziq-ovqat va dori vositasi sifatida qadrlangan. Bugungi kunda
Italiya, Ispaniya, Fransiya, Misr, AQSh, Argentina kabi davlatlar artishokni ommaviy
ravishda yetishtirishmoqda. So‘nggi yillarda Markaziy Osiyo, xususan O‘zbekiston,
Qozog‘iston va Tojikiston hududlarida ham tajriba tariqasida artishok yetishtirish
yo‘lga qo‘yilgan.
Morfologik tavsifi
Artishok ko‘p yillik, ammo ko‘pincha bir yoki ikki yillik sifatida yetishtiriladi.
Uning asosiy morfologik qismlari quyidagilardan iborat:
•
Ildiz tizimi
: Tarvaqaylab ketgan, chuqur ildiz otadi.
•
Poyasi
: To‘g‘ri o‘sadi, 1,5–2 metr balandlikka yetadi.
•
Barglari
: Yirik, tishli, kulrang-yashil rangda bo‘lib, ko‘p miqdorda
achchiq modda sinarinni saqlaydi.
•
Gullari
: Katta, binafsha rangli, gullar kurcha shaklida joylashgan bo‘lib,
iste’mol qilinadigan qismi aynan shu kurchadir.
•
Mevasi
: Urug‘ hosil qiladi, urug‘ orqali ko‘paytiriladi.
O‘sish va rivojlanish bosqichlari
Artishokning o‘sish bosqichlari quyidagicha:
1.
Urug‘ unib chiqishi (7–10 kun)
: Iliq va nam muhitda urug‘ tez unib
chiqadi.
2.
Ko‘chat davri (15–30 kun)
: Bu davrda kotiledon va ilk chin barglar hosil
bo‘ladi.
3.
Vegetativ rivojlanish (30–70 kun)
: Barglar ko‘paya boshlaydi, ildiz
tizimi kuchayadi.
4.
Gullash (70–110 kun)
: Gullari hosil bo‘lib, kurchalashadi.
5.
Hosil yig‘im-terimi (110–140 kun)
: Gullarning to‘liq ochilishidan oldin
yig‘ib olinadi.
Ekologik sharoitlarga bo‘lgan talablari
Artishok quyidagi ekologik omillarga talabchan:
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 05, Мая
156
https://universalpublishings.com
•
Harorat
: Optimal harorat 18–25°C. Sovuqqa chidamsiz, -2°C dan past
haroratlarda nobud bo‘lishi mumkin.
•
Yoritish
: Yorug‘sevar o‘simlik. Soyali joylarda o‘sishi sustlashadi.
•
Tuproq
: Unumdor, havo va suv o‘tkazuvchan, neytral pH (6.5–7.5) li
tuproqlar ma’qul.
•
Namlik
: Mo‘tadil namlikni afzal ko‘radi. Ko‘p sug‘orish ildiz chirishiga
olib keladi.
Agrotexnik tadbirlar
Urug‘ va ko‘chat tayyorlash
•
Urug‘lar 10–12 soat iliq suvda ivitiladi.
•
Nihollar 3–4 barg chiqqach, ochiq yerga ko‘chiriladi.
•
Ko‘chat oraliq masofasi 70–100 sm bo‘lishi lozim.
O‘g‘itlash
•
Ekishdan oldin organik o‘g‘itlar (chiritilgan go‘ng) bilan tuproq
boyitiladi.
•
Vegetatsiya davrida azot, fosfor va kaliyli o‘g‘itlar bilan oziqlantiriladi.
Sug‘orish
•
Har 5–7 kunda bir marta sug‘oriladi.
•
Gullash davrida namlik yetarli bo‘lishi zarur.
Zararkunanda va kasalliklardan himoya
•
Eng ko‘p uchraydigan muammo — barglarning zararlanishi va ildiz
chirishidir.
•
Profilaktika sifatida fungitsid va insektitsid ishlatiladi.
Foydali xususiyatlari
Artishok tarkibida quyidagi biologik faol moddalar mavjud:
•
Sinarin
– jigarga ijobiy ta’sir qiladi.
•
Flavonoidlar va fenolik kislotalar
– antioksidant xususiyatga ega.
•
Vitaminlar
: C, K, B-kompleks.
•
Minerallar
: Kaliy, magniy, temir, kaltsiy.
Artishok ovqat hazm qilishni yaxshilaydi, xolesterinni pasaytiradi, qand
miqdorini tartibga soladi, jigar faoliyatini kuchaytiradi.
Artishok (Cynara scolymus L.) nafaqat qimmatli sabzavot, balki sog‘liq uchun
foydali dorivor o‘simlik hamdir. U O‘zbekiston sharoitida ham muvaffaqiyatli
yetishtirilishi mumkin, biroq buning uchun maxsus agrotexnik tadbirlarga amal qilish
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 05, Мая
157
https://universalpublishings.com
zarur. Artishok yetishtirish orqali aholining sog‘lom ovqatlanishiga xizmat qilish,
yangi eksport yo‘nalishlarini ochish va dori vositalari xomashyosini ta’minlash
mumkin. Shu bois, artishokni ilmiy asosda o‘rganish va targ‘ib qilish bugungi kunning
dolzarb masalalaridan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Абдуллаев, А. А., & Сайфуллаев, Х. Т. (2018).
Ўзбекистонда
сабзавотчилик ва полизчилик
. Тошкент: Ўқитувчи.
2.
Бердимуратов, А. А. (2021). Артишок етиштириш агротехникаси.
Аграр фанлар хабарлари
, №4, 45–50-бетлар.
3.
Kisel, T. A., & Golubeva, E. I. (2019). Biological features of artichoke
(Cynara scolymus L.) and prospects for its cultivation in Russia.
Vegetable Crops of
Russia
, (3), 60–65.
4.
FAO. (2020).
Crop production and management: Artichoke
. Retrieved
from
5.
Nasri, N., et al. (2016). Phenolic compounds, antioxidant and
antimicrobial activities of
Cynara scolymus
leaf extracts.
Plant Foods for Human
Nutrition
, 71(2), 177–184.
6.
Бабаев, Н. А., & Эргашев, М. Т. (2022). Артишок – янги перспектив
сабзавот.
Қишлоқ хўжалиги журнали
, №2, 17–21-бетлар.
7.
Heuzé, V., Tran, G., & Hassoun, P. (2015). Globe artichoke (
Cynara
cardunculus
var.
scolymus
). Feedipedia. Retrieved from www.feedipedia.org
8.
Шарипов, Ф. Х. (2020). Ўсимликшунослик. Тошкент: Агронашр.
Internet manbalari
1.
FAO
–
Globe
Artichoke:
Production
and
Management
https://www.fao.org/3/y5863e/y5863e0d.htm
2.
Feedipedia –
Globe artichoke (Cynara cardunculus var. scolymus)
https://www.feedipedia.org/node/332
3.
Plants
for
a
Future
–
Cynara
scolymus
L.
(Artichoke)
https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Cynara+scolymus
4.
WebMD
–
Artichoke:
Uses,
Benefits
&
Side
Effects
https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-842/artichoke
5.
USDA
Plants
Database
–
Cynara
scolymus
Profile
https://plants.usda.gov/home/plantProfile?symbol=CYSC
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 05, Мая
158
https://universalpublishings.com
6.
ScienceDirect –
Nutritional and medicinal properties of artichoke
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0308814610010913
7.
MedicalNewsToday –
What are the benefits of artichokes?
https://www.medicalnewstoday.com/articles/324245
8.
Wikipedia
–
Globe
Artichoke
(Cynara
scolymus)
https://en.wikipedia.org/wiki/Globe_artichoke
