МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
43
https://universalpublishings.com
YALPIZNING INSON SALOMATLIGIGA BO’LGAN FOYDALARI;
TARIXI, XUSUSIYATLARI VA ZAMONAVIY TADQIQOTLAR
Qodirov A.A., Umurqulova F.A.
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Termiz shahar Farovon massiv,
43B uy, e-mail: esadir_74@rambler.ru
Annotatsiya.
Ushbu maqola yalpiz o'simligining sog'liq uchun foydalari,
kimyoviy tarkibi va tarixiy ahamiyatini o'rganadi. Yalpiz qadim zamonlardan beri
dori sifatida qo'llanilib, hazmni yaxshilash, nafas olish tizimini qo'llab-quvvatlash,
stressni kamaytirish va og'riqni yengillashtirish kabi foydalarini taqdim etadi.
Maqola, kosmetika sohalaridagi qo'llanilishi, shuningdek, zamonaviy tadqiqotlar
orqali uning yangi terapevtik imkoniyatlarini ko'rib chiqadi. Yalpizning an'anaviy
tibbiyotdagi o'rni, uning kimyoviy tarkibi va sog'liqni saqlashda qo'llanilishi
haqidagi ma’lumotlar ushbu maqolada chop etilgan.
Kalit so’zlar:
Oddiy yalpiz, qalampir yalpiz, mentol, efir moyi, tibbiy
foydalanish, oshpazlik, yallig'lanishga qarshi, og'riqni yengillashtirish, nafas olish
tizimi.
ПОЛЬЗА МЯТЫ ДЛЯ ЗДОРОВЬЯ ЧЕЛОВЕКА; ИСТОРИЯ,
СВОЙСТВА И СОВРЕМЕННЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ
"Изучайте растения и минералы в природе,
то, что человек ищет, уже создано ею."
(Абу Али ибн Сино, Авиценна)
Кадыров А.А., Умуркулова Ф.А.
Термезский университет экономики и сервиса, г. Термез, массив
Фараван 43Б-дом, e-mail: esadir_74@rambler.ru
Аннотация.
Эта статья исследует полезные свойства мяты для здоровья,
её химический состав и историческое значение. Мята используется как
лекарственное растение с древних времен, предоставляя такие преимущества,
как улучшение пищеварения, поддержка дыхательной системы, снижение
стресса и облегчение боли. Статья рассматривает её применение в
косметической сфере, а также новые терапевтические возможности,
выявленные в ходе современных исследований. Информация о месте мяты в
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
44
https://universalpublishings.com
традиционной медицине, её химическом составе и применении в
здравоохранении представлена в данной статье.
Ключевые слова:
Мята, перечная мята, яблочная мята, ментол, эфирное
масло, медицинское использование, кулинария, противовоспалительные
свойства, обезболивание, дыхательная система.
THE BENEFITS OF MINT FOR HUMAN HEALTH; HISTORY,
PROPERTIES, AND MODERN RESEARCH
"
Study the plants and minerals in nature,
what a person seeks, it has already been created by it."
(Avicenna, Abu Ali ibn Sina)
Kodirov A.A., Umurkulova F.A.
Termiz University of Economics and Service, Termez city, Farovon Massiv
43B, e-mail: esadir_74@rambler.ru
A
bstract.
This article explores the health benefits, chemical
composition, and historical significance of the mint plant. Mint has been used as a
medicinal herb since ancient times, offering benefits such as improving digestion,
supporting the respiratory system, reducing stress, and alleviating pain. The article
examines its use in cosmetics and its potential therapeutic applications, as revealed
through modern research. Information about mint's role in traditional medicine, its
chemical properties, and its applications in healthcare is presented in this article.
Key words:
Mint, peppermint, spearmint, menthol, essential oil,
medicinal use, culinary use, anti-inflammatory, pain relief, respiratory system.
“Dori-darmonlarni tabiatdan o‘rganing,
inson izlayotgan narsani u allaqachon yaratgan "
(Abu Ali ibn Sino, Avitsenna)
KIRISH
.
Yalpiz (mentha) o'simligi, o'zining kuchli hidi, tibbiy va oshpazlik
xususiyatlari bilan qadimdan mashhur bo'lib kelgan. Yalpizning eng keng tarqalgan
turlari,
yalpiz
(mentha x piperita) va
qalampir yalpiz
(mentha spicata) o'simliklari,
nafaqat oshxonalarda ta'm beruvchi sifatida, balki tibbiy maqsadlarda ham keng
qo'llaniladi. Ushbu o'simlikning asosiy faol moddalari, xususan,
mentol
va
menton
,
uning samarali terapevtik xususiyatlarini ta'minlaydi. Yalpizning bugungi kunda
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
45
https://universalpublishings.com
yetishtirilishi, uning foydalari va ilmiy tadqiqotlar orqali aniqlangan yangi
salomatlik xususiyatlari, uni zamonaviy tibbiyotda ham katta ahamiyatga ega qiladi.
Ushbu rasmlarda ikki xil dorivor yalpizlarni tafovut qilishimiz mumkin.
Oddiy yalpiz.( mentah spicata ) Qalampir yalpizi.( Mentha x
piperita )
Ushbu o'simliklar odatda bir yarimdan ikki futgacha bo'lib o'sadi va yangi hid
taratadi. Barglari va novdalari biroz tukli bo'lishi mumkin. Barglari odatda bir
yarimdan uch yarim dyuymgacha uzunlikda va yarim dyuymdan bir yarim
dyuymgacha kenglikda bo'ladi. Yalpizining pushti rangli gullari bor.
Qalampir
yalpizi
eng ko'p o'simlikdan olinadigan yog'i bilan mashhur. Bu yog' dori-darmon
va oshpazlik maqsadlarida ishlatilishi mumkin.
Kelib chiqishi.
Yalpiz (Mentha) o'simligi yunon mifologiyasiga borib
taqaladi, u qadimgi yunonlarda keng yer maydonlarida o'stirilgan.
Tarixi:
Yalpizning vatani O'rta Yer dengizi bo'lib, keyinchalik Britaniyaga va
oxir-oqibat Amerikaga kiritilgan. Uning tarixi Ovidiyga borib taqaladi. Qadimgi
yunonlar uning yoqimli hidini atir sifatida qo'llagan, qo'llariga surtgan.
Tibbiyotda foydalanish
Qalampir yalpiz yog‘i eng ko‘p tibbiy maqsadlarda ishlatiladi. U gaz, kolik va
boshqa ichak og‘riqlarini kamaytiradi. Yalpiz yog‘i ichki haroratni ko‘tarish orqali
terlashni rag‘batlantiradigan vosita sifatida ham foydalidir. Yalpiz barglari sovuq
yoki grippni davolashda choyga solib ishlatiladi.
Yalpiz barglari, shuningdek, tinchlantiruvchi xususiyatlari tufayli uyqusizlikni
davolashda foydalidir. O‘simliklar issiq suvga solinib, uyqudan oldin ichiladi, bu
uyquni yengillashtirishga yordam beradi.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
46
https://universalpublishings.com
Yalpiz moyining xususiyatlari va foydalari; antioksidant va antimikrobial
xususiyatlar
: Yalpiz moyi kuchli
antioxidant
va
antimikrobial
xususiyatlarga ega,
shuningdek, yallig'lanishga qarshi kurashadi. Bu uning kosmetika va tibbiyot
sohalarida keng qo'llanilishiga sabab bo'ladi; n
afas olish tizimini qo'llab-
quvvatlash
: Yalpiz moyi nafas olish tizimini yengillashtiradi, ayniqsa, astma va
bronxit kabi kasalliklarda yordam beradi. Odatda, nafas olish yo'llarini tozalash va
yo'talni kamaytirish uchun ishlatiladi;
og'riqni yengillashtirish
: Mentolning
sovutuvchi ta'siri tufayli, yalpiz moyi mushak og'riqlarini, bosh og'rig'ini va boshqa
turdagi og'riqlarni yengillashtiradi; h
azm tizimini qo'llab-quvvatlash
: Yalpiz moyi
oshqozon-ichak tizimi uchun foydalidir, ayniqsa, dispepsiya, gazlar va boshqa
oshqozon-ichak muammolarini bartaraf etishda samarali bo'ladi. U ba'zida oshqozon
og'riqlarini kamaytirish va hazmni yaxshilash uchun ishlatiladi;
stressni
kamaytirish
: Yalpiz moyi atrof-muhitni yengillashtiruvchi va ruhiy holatni
barqarorlashtiruvchi sifatlari bilan tanilgan. U aromaterapiyada keng qo'llaniladi,
chunki mentol uning tarkibida mavjud bo'lib, u miya va markaziy nerv tizimiga tasir
ko'rsatadi;
qon bosimini normallashtiruvchi;
yalpizning asosiy faol moddalari biri
bo'lgan
mentol
ham
Korvalol
ning tarkibida mavjud. Mentol, yalpizning xushbo'y
efir moyining asosiy komponenti sifatida, tinchlantiruvchi va
yurak-qon tomir
tizimini qo'llab-quvvatlovchi
xususiyatlari bilan tanilgan. Korvalolning
tarkibidagi mentol esa, o'z navbatida,
yurak ritmini normallashtirish
va
qon
tomirlarini kengaytirish
da yordam beradi;
kardiovaskulyar ta'sir
: Yalpiz va
Korvalolning ikkalasi ham
yurak-qon tomir tizimi
ni qo'llab-quvvatlashda yordam
beradi. Yalpiz tarkibidagi mentol,
yurak urishini tartibga solish
va
qon
aylanishini yaxshilash
uchun samarali vosita bo'lsa, Korvalol esa, aynan, yurakning
normal ritmini tiklashda ishlatiladi. Shu tariqa, har ikkalasi ham kardiovaskulyar
tizimni yaxshilashga yordam beradi.
IBN SINOning dorivor o’simliklar kitobida quyidagilar keltirilgan:
Xossalari. Unda qizdiruvchi va brushtiruvchi kuch bor. U barcha iste’mol
qilinuvchi sabzavotlar ichida javhari eng latifidir, agar yalpiz shoxlarini sutga
tashlansa, ( sut) ivimaydi. Uning shirasini sirkaga solib ichilsa, ichdan qon oqishni
to’xtatadi. Talqon bilan (qo’shib) yiringli shishlarga quyuq surtma qilinadi.
Bog’yalpiz cho’lyalpizga (fudanajga) o’xshamaydi, chunki cho’lyalpizda mozi
mazasi yo’qdir. Cho’lyalpiz eritadi, qizdiradi, juda qattiq quritadi va shu bilan zarar
ham keltiradi. Nafas va ko’krak a’zolari: qon ketishni to’xtatadi. Quyuq surtma
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
47
https://universalpublishings.com
qilinganda, ko’krakda sutning ivib qolishiga to’sqinlik qiladi va ko’krak shishlarini
qaytaradi. Oziqlantirish a’zolari: yalpiz me’dani mahkamlaydi, uni qizdiradi,
hiqichoqni to’xtatadi, ovqatning singishiga yordam qiladi; shilliq va qon qusishni
to’xtatadi va sariq kasaliga foyda qiladi. Zaharlar. Yalpiz, ayniqsa, uning urug’I
quturgan it tishlaganida (ishlatilsa), foyda qiladi.
Yalpiz moyining kimyoviy tarkibi:
Mentol (C₁₀H₁₈O
.. Mentol — bu organik
birikma bo'lib, u
terpenoid
turkumiga mansub. Uning tarkibida o'n karbon (C), o'n
sakkiz vodorod (H) va bitta kislorod (O) atomi mavjud. Mentolning struktura
formulasida o'ziga xos siklik tuzilma (tsiklik alifatik spirt) mavjud bo'lib, u odatda
yalpiz o'simliklaridan olinadi
)
– Yalpiz moyining asosiy faol komponenti bo'lib,
uning ta'mi va hidiga mas'uldir. Yalpiz moyining tarkibida mentol miqdori odatda
40-60%
atrofida bo'ladi.
Menton (Menton
— bu
mentol
ning oksidlanishidan hosil
bo'ladigan birikma bo'lib, uning kimyoviy formulasi
C₁₀H₁₆O
. Menton — yalpiz
o'simliklarida uchraydigan
terpenoid
birikma bo'lib, u ko'pincha
mentol
bilan
birgalikda mavjud,
Menton
ning xushbo'y hidi bo'lib, u ko'pincha mentol bilan
aralashganda o'ziga xos yuqori, musaffo hidi bilan tanilgan
)
– Menton, mentolga
nisbatan bir oz ko'proq qarshilik ko'rsatadi va u kuchli, xilma-xil xushbo'y hid va
ta'mni ta'minlaydi.
Izomenton (
C₁₀H₁₆O,-
Izomenton
xushbo'y va yoqimli hidga
ega bo'lib, o'simlik moylarida, ayniqsa,
spearmint
va
menta
(yalpiz) o'simliklarida
uchraydi
)
– Bu, mentonning izomeri bo'lib, yalpiz moyida unchalik yuqori
bo'lmagan, ammo ba'zi sifatlarni qo'shadi.
Limonen (
C₁₀H₁₆, Limonen sitrus
mevalarining xushbo'y hidiga sabab bo'ladigan asosiy birikmalardan biridir. U
g'ovak, yangi, va achchiq-sitrusli hidga ega.
)
– Limonen, odatda tsitrus mevalarida
uchraydigan terpenoiddir, lekin yalpizda ham mavjud. Bu komponent uning ozgina
sitrusli hidini yaratadi va yengil antioksidant xususiyatlarga ega.
Cineol (
organik
birikma bo'lib, monoterpenoid
g
uruhiga kiradi va C₁₀H₁₆O kimyoviy formulaga ega.
U ko'plab o'simliklarning efir moylarida mavjud bo'lib, o'simliklar uchun xushbo'y
hidni ta'minlaydi va ularning tibbiy xususiyatlariga ta'sir ko'rsatadi.
)
– bu modda
yalpizning o'ziga xos sovutuvchi ta'sirini kuchaytiradi va nafas olish tizimini
yengillashtiradi. Kempfrol (bu flavonoidlar guruhiga kiradigan tabiiy birikmadir.
Uning kimyoviy formulyasi C15H10O6 bo'lib, u o'simliklar, ayniqsa, yashil bargli
o'simliklar, mevalar, gullar va yong'oqlarda keng tarqalgan) – ba'zi holatlarda
kempfrol ham yalpizning tarkibida mavjud bo'lib, u xushbo'y xususiyatlar va
antimikrobial xususiyatlarni taqdim etadi.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
48
https://universalpublishings.com
Yalpiz moyining ajratib olish texnologiyasi: Distillatsiya: Yalpiz moyi odatda
bug' bilan distillatsiya orqali olinadi. Bu jarayonda, yalpizning barglari va gullari
bug'lanib, keyin kondensatsiya qilinadi. Natijada, moyning asosiy faol moddalarini
o'z ichiga olgan suyuqlik olinadi.
Sovuq presslash: Yalpiz moyini olishda, ba'zi
hollarda sovuq presslash metodlari ham qo'llaniladi, ammo bug' bilan distillatsiya
usuli eng keng tarqalgan hisoblanadi.
ZAMONAVIY TADQIQOT VA KELAJAKDA POTENSIAL
S
o'nggi tadqiqotlar yalpizning og'riqni yengillashtirish va yallig'lanishga qarshi
xususiyatlarini, xususan, qalampir yalpiz moyi orqali ta'kidlamoqda. Tadqiqotlar
qalampir yalpiz moyi boshi og'rig'i va migrenni yengillashtirishda samarali bo'lishi
mumkinligini ko'rsatmoqda, bu esa mushaklarni bo'shashtirib, bosh va bo'yin
hududidagi qon oqimini yaxshilaydi. Bundan tashqari, uning yallig'lanishga qarshi
ta'siri turli tadqiqotlarda namoyon bo'lib, yalpiz artrit va boshqa yallig'lanish
kasalliklarida yallig'lanishni kamaytirishga yordam berishi mumkinligini
ko'rsatmoqda; kelajakda, zamonaviy sog'liq qo'llanmalari sohasida yalpiz uchun
qiziqarli potensial mavjud. Yangi tadqiqotlar uning qondagi shakar darajasini
boshqarishdagi foydalarini o'rganmoqda, bu esa diabet bilan og'riganlar uchun juda
muhim bo'lishi mumkin. Ba'zi tadqiqotlar yalpiz insulin sezgirligini yaxshilashi va
glyukoza metabolizmini boshqarishga yordam berishi mumkinligini ko'rsatmoqda.
Shuningdek,
tadqiqotchilar
yalpizning
immunitet
funksiyasini
qo'llab-
quvvatlashdagi rolini o'rganishmoqda, dastlabki natijalar uning antioksidantlari va
fitokimyoviy moddalarining organizmni infektsiyalarga qarshi himoya qilishga
yordam berishini ko'rsatmoqda; fan yalpizning ko'plab sog'liq foydalarini aniqlashda
davom etishi bilan, uning o'tlar tibbiyoti va tabiiy dori vositalaridagi qo'llanmalari
kengayishi mumkin, bu esa innovatsion davolashlar va ozuqa qo'shimchalari uchun
yo'l ochishi mumkin.
XULOSA
.
Yalpiz o'simligi, nafaqat oshxona va aromaterapiyada, balki
tibbiyotda ham o'zining ko'plab foydali xususiyatlari bilan e'tibor qozonmoqda.
Mentol
ning og'riqni yengillashtirish, yallig'lanishga qarshi kurashish, nafas olish
tizimini qo'llab-quvvatlash kabi foydalari uni yanada kengroq qo'llashga olib keldi.
Yalpizning ilmiy tadqiqotlari, uning diabet va immun tizimi sog'lig'iga ta'sirini
o'rganishda davom etmoqda, bu esa kelajakda uni sog'liqni saqlashda yanada keng
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
49
https://universalpublishings.com
qo'llanilishini ko'rsatadi. Shuningdek, yalpizning samarali yetishtirilishi va uning
xususiyatlarini tibbiyotda qo'llash, ilm-fan va ishlab chiqarish sohalarida yangi
imkoniyatlar yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Lazutka, J. R., et al. "Genotoxicity of Dill (Anethum Graveolens L.),
Peppermint (MenthaЧpiperita L.) and Pine (Pinus Sylvestris L.) Essential Oils in
Human Lymphocytes and Drosophila Melanogaster." Food and Chemical
Toxicology, 39.5 (2001): 485-92.;
2. Grieve, Margaret. "A Modern Herbal-Mints." Botanical.com. 23 Feb 2008;
3. Simonsen, J. L. (1953). The Terpenes, 2nd edition 1, Cambridge: Cambridge
University Press, 394-408;
4. Miloradovich, Milo. Growing and Using Herbs and Spices. Courier Dover
Publishing, 1986;
5. Gillette, Fanny Lemira. “White House Cook Book: A Selection of Choice
Recipes Original and Selected, During a Period of Forty Years’ Practical
Housekeeping.” The Historic American Cookbook Project. 23 Feb 2008;
6. Plant Oils: Chemistry, Technology, and Applications" by S. P. V. S. R.
Anjaneyulu and R. P. V. Yadava;
7. ” Fitoterapiya” by N.V. Lazarev;
8. Ibn Sino ning “dorivor o’simliklar” kitobidan
9. "O'simliklarni ishlatish bo'yicha qo'llanma" (tibbiyot va farmatsiya
sohasidagi qo'llanmalarda);
10. "Farmatsevtika dasturlari" (Farmatsevtikadan olingan tavsiyalar).
