МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
234
Bronxial astma.Bronxial astma hurujida birinchi
tibbiy yordam
Mirazimova Iroda Baxodirovna
Siyob Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi bosh o‘qituvchisi
Usmonova Dilfuza Muxitdindjonovna
Siyob Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi bosh o‘qituvchisi
Mamatova Mahfuza Aliboyevna
Siyob Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi katta o‘qituvchisi
Annotasiya:
Ushbu maqolada”Bronxial astma” haqida tushuncha,shuningdek
bronxial astma huruji davrida kuzatiladigan patologik holat. Astinatik status- bu og`ir
va davomli bo’g’ilish. Oddiy bronxial astma hurujidan qattiq yo`tal yo`qligi, balg`am
ko’chiruvchi va bronxlarni kengaytiruvchi dorilar ta'sir qilmasligi bilan farq
qiladi.Mana shunday klinik holat kuzatilganda bemorlarga shoshilinch tibbiy yordam
ko’rsatish usullari va ehtiyot choralari muhokama qilinadi. .
Bronxial astma —
surunkali,yallig’lanish tabiatli havo yo’llari kasalligidir. Nafas olish organlarida
surunkali yallig’lanish jarayonlari ularning giperfaolligiga olib keladi, natijada
allergen yoki qo’zg’atuvchi ta’sirga uchraganda bronxial obstruktsiya (qisilish)
rivojlanadi, bu havo oqimi tezligini kamaytiradi va bo’g’ilishga olib keladi. Bronxial
astma huruji odatda qo’zg’atuvchi ta’siridan keyin rivojlanadi va qisqa o’tkir nafas
olish va shovqinli uzaygan nafas chiqarish bilan xarakterlanadi. Odatda yopishqoq
balg’amli va shovqinli yo’tal alomatlari bilan birga keladi. Bronxial astma o’pka va
yurakning emfizemasiga, astma holatining paydo bo’lishiga olib kelishi mumkin.
So’nggi yigirma yil ichida astma bilan kasallanish holatlari ko’paydi va bu jins va
yoshdan qa’tiy nazar, insonlarda eng keng tarqalgan surunkali kasalliklar sirasidan.
Bronxial astma bilan kasallanganlar orasida o’lim darajasi juda yuqori. So’nggi
yigirma yil ichida bolalardagi bronxial astma holatlari ortib borishi bunday hoaltni
nafaqat kasallik, balki ijtimoiy muammo deb qarashga undamoqda va unga qarshi
kurash uchun maksimal kuchlar qaratilganligi bayon etilgan.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
235
Kalit so’zlar:
Bronxial astma, astinatik status, ekzogen allergenlar,
bronxlar,spazmlar,
sensibilizasiyasi,
status asthmaticus,
surunkali, birinci tibbiy
yordam.
Kirish:
Bronxial astma kasalligi sonining ortib borishi nafaqat sog’likni saqlash
xodimlarining vazifasi ,balki ijtimoiy muammo deb qarash kerakligi aytimoqda.
Asosiy sabablri: astmani rivojlantiruvchi eng xavfli omillarga ekzogen allergenler
hisoblanadi. Laboratoriya sinovlari astmatik bemorlarda va xavf guruhidagi insonlarda
allergenlarga sezuvchanlik yuqori darajada ekanligi, eng keng tarqalgan allergenlarga
bu maishiy allergenlar — uy va kitob changi, shuningdek, akvariumdagi baliqlar
ozuqasi, uy hayvonlari yungi, o’simlik tabiatli allergenlar va oziq-ovqat allergenlarni
sanaladi. Bronxial astmadan aziyat chekuvchi bemorlarning 20-40 foizida dori-
darmonlarga, 2 foizida salbiy ta’sir qiluvchi ishlab chiqarish joylarida ishlash, masalan
parfyumeriya do’konlarda ishlash natijasida allergiya kuzatilishi va kasallikning
klinikasi,birinchi yordam davo usullari haqida maqolada so’z yuritiladi.
Materiallar va usullar
Tadqiqot metodikasi:
Zamonaviy ilmiy maqolalar,kasallik holatlari va tadqiqot
ishlari tahlil qilindi.Bronxial astma kasalligi va broxial astmada birinchi tibbiy
yordam mavzusida yozilgan oxirgi zamonaviy davo usullari haqida so’nggi yillarda
chop etilgan ilmiy manbalar o’rganildi.
Nazariy asos:
Astmani rivojlantiruvchi eng xavfli omillarga ekzogen allergenler
hisoblanadi. Laboratoriya sinovlari astmatik bemorlarda va xavf guruhidagi insonlarda
allergenlarga sezuvchanlik yuqori darajada ekanligini tasdiqlaydi.
Eng keng tarqalgan allergenlarga bu maishiy allergenlar — uy va kitob changi,
shuningdek, akvariumdagi baliqlar ozuqasi, uy hayvonlari qazg’oqi, o’simlik tabiatli
allergenlar va nutritiv deb ataluvchi oziq-ovqat allergenlarni sanaladi. Bronxial
astmadan aziyat chekuvchi bemorlarning 20-40 foizida dori-darmonlarga, 2 foizida
salbiy ta’sir qiluvchi ishlab chiqarish joylarida ishlash, masalan parfyumeriya
do’konlarda ishlash natijasida allergiya muztiladi.
Gapten allergen
deb atalmish, oqsil tuzilishli bo’lmagan allergenlar inson
organizmiga tushishi va uning oqsillari bilan bog’lanishi natijasida ham allergik
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
236
hurujlar yuzaga kelishi va bronxial astma xavfini oshiradi. Sovuq qotish, nasliy tarix
va stress holatlari kabi omillar ham broxial astma etiologiyasida muhim o’rin tutishishi
ko’zda tutiladi.
Infektsion omillar
ham bronxial astma patogenezida muhim bo’g’in hisoblanadi,
chunki mikroorganizmlar, ularning metabolik mahsulotlari allergen sifatida ta’sir
qilishi va shu sabab sensibilizatsiyaga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari,
infektsiya bilan doimiy aloqada bo’lsih bronxial yo’llarning yallig’lanishini faol
holatda ushlab turadi.
Nafas qisilishi natijasida vafot etganlarning patologoanatom tekshiruvlarida
bronxlarning yopishqoq, quyuq shilliq bilan to’liq yoki qisman to’silib qolishi va nafas
chiqarish qiyinchiligi tufayli emfizematoz o’pka kengayishi qayd etiladi.
To’qimalarning mikroskiopda tekshirilishi shunga o’xshash tasvirni beradi —
qalinlashgan muskul qavati, gipertrofiyalangan bronxial bezlar, bronxial devorlarning
infiltratif, deskvamatsiyalangan holati.
Amaliy tadqiqotlar:
Bronxial astmada nafas qisilishi hurujlari uch bosqichga
bo’linadi:
1.Qo’zg’atuvchi ta’siri davri;
2.Avj olishi davri;
3.Orqaga rivojlanish davri.
Qo’zg’atuvchi ta’siri davri infektsion-allergik tabiatga ega bronxial astmatik
bemorlarda yaqqolroq namoyon bo’ladi: burun-halqum a’zolari tomonidan vazomotor
reaktsiyalar kuzatiladi. (burun oqishi, tinimsiz aksa urish).
Ikkinchi davr (u to’satdan boshlanishi mumkin) ko’krak qafasidagi torlik hissi
bilan ifodalanadi, bu erkin nafas olish imkonini bermaydi. Nafas olish keskin va qisqa
bo’lib, nafas chiqarish uzoq va shovqinli bo’ladi. Nafas olish baland ovozli xirillash,
yopishqoq balg’amli yo’tal yuzaga kelib, bu nafas olish aritmiyasini keltirib chiqaradi.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
237
Huruj paytida bemorning holati majburiy, u odatda, oldinga egilgan holda o’tirib,
tirsaklarini tizzalariga tirashga harakat qiladi. Yuzi shishib ketadi va nafas chiqarish
vaqtida bo’yin venalari shishadi. Hurujning og’irligiga qarab, nafas chiqarishdagi
qarshilikni yengishga yordam beradigan ko’krak mushaklari ishtirokini kuzatsa
bo’ladi.
Perkussiyada ovoz aniq va bo’sh qutini urganda chiqadigan ovozga o’xshash,
chunki o’pkada havo ortib ketgan, o’pka harakatchanligi cheklanadi va ularning
chegaralari pastga siljiydi. O’pka eshitib ko’rilganda uzoq va zaiflashgan hamda quruq
xirillash bilan nafas chiqarishi eshitiladi.
Orqaga rivojlanish davrida balg’amning asta-sekin chiqarilishi boshlanadi,
xirillashlar soni pasayadi va nafas qisilishi xuruji tobora pasayib ketadi.
Bronxial astma mavjudligidan shubha qilish mumkin bo’lgan alomatlar.
Nafas chiqarish paytida yuqori tondagi xirillashlar, ayniqsa, bolalarda.
Qaytalanuvchi xirillash epizodlari, nafas qisilishi, ko’krak qafasidagi
og’riqlar va kechalari yomonlashadigan yo’tal.
Nafas olish organlari sog’lig’ining mavsumiy yomonlashuvi.
Anamnezdagi allergik kasalliklar.
Allergenlar ta’sirida, dori-darmonlar qabul qilganda, tutun ta’sirida, atrof-
muhit harorati keskin o’zgarganida, o’tkir respirator kasalliklar davomida, jismoniy
harakatlar va hissiy stressdan keyin simptomatikaning paydo bo’lishi kuzatiladi.
Nafas yo’llarida tez-tez uchraydigan
Antigistamin va antiasmatik preparatlarni qabul qilganidan keyin umumiy
holatning yaxshilanishi.
Natijalar:
Nafas qisilishining davomiyligi va kasallikning og’irligiga qarab
bronxial astma o’pka emfizemasi va ikkilamchi yurak-o’pka yetishmovchiligi kabi
asoratlar qoldirishi mumkin. Beta-adrenostimulyatorlarning peredozirovkasi yoki
glyukokortikosteroidlar dozasining keskin kamaytirilishi, shuningdek massiv allergen
bilan aloqa qilish astmatik status (Status asthmaticus)ga olib kelishi mumkin, bunda
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
238
nafas qisilishi xurujlari birin-ketin yuzaga keladi va ularni to’xtatish uchun deyarli
imkonsiz. Astmatik status o’limga olib kelishi mumkin
Tashxis odatda shikoyat va alomatlarga tayangan holda o’pka mutaxassisi
(pulmonolog) tomonidan qo’yiladi. Barcha boshqa tadqiqot usullari kasallikning
og’irligi va etiologiyasini aniqlashga qaratilgan.
Spirometriya
. Bu, bronxial obstruktsiya darajasini baholash, uning o’zgarishi va
tiklanishini aniqlash, shuningdek, tashxisni tasdiqlash uchun yordam beradi. astma
nafas olish bronxial keyin Bronxial astmada bronxolitik ingalyatsiyadan keyin 1
sekunddagi nafas chiqarish hajmi 12%ga (200ml) ko’paydi. Ammo aniqroq ma’lumot
olish uchun spirometriya bir necha marta bajarilishi kerak.
Pikfloumetriya
yoki nafas chiqarishning cho’qqiga chiqgan faolligini o’lchash
bemorning umumiy holatnini monitoring qilish va natijalarni solishtirish imkonini
beradi.
Qo’shimcha tashxis usullari allergenlar bilan sinovlar, qonning gaz tarkibini
baholash, EKG, bronxoskopiya va rentgenogrammani o’z ichiga oladi.
Laboratoriya tahlillari allergik astma tabiatini tasdiqlash uchun, shuningdek,
davolash samaradorligini nazorat qilish uchun muhim ahamiyatga ega.
Umumiy qon tahlili. Eozinofiliya va ECHTning biroz ortishi.
Umumiy balg’am tahlili. Bal’gamga mikroskop ostida qaralganda unda
ko’p miqdorda eozinofillarni, Sharko-Leyden kristallarini, Kurshman spirallarini
aniqlash mumkin. Neytral leykotsitlar faol yallig’lanish jarayoni ostida bo’lgan,
infektsiya bilan bog’liq bronxial astma bilan og’rigan bemorlarda aniqlash mumkin.
Qonning biokimyoviy tahlili — tashxislashning asosiy usuli emas, bemor
hoaltini aniqlash uchun qo’shimcha sifatida qo’llaniladi.
Immunitet holatini o’rganish. Bronxial astmada T-supressorlarning soni va
faolligi keskin kamayadi, qonda immunoglobulinlarning soni ortadi. Immunoglobulin
E miqdorini aniqlash uchun testlardan foydalanish allergologik sinovlari o’tkazish
imkoniyat bo’lmaganda muhim ahamiyatga ega.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
239
Nafas qisilishi hurujlarini bartaraf etish maqsadida aerozol shaklida beta-
adrenomimetiklar qo’llaniladi, ular bronxlarni tezda kengaytishiga va bal’gam
ko’chishiga yordam beradi. Unday prearatlar fenoterol gidrobromidi, salbutamol,
ortsiprenalin. Har bir holatda doza alohida-alohida tayinlanadi. ipratropium
Shuningdek nafas qisilishi xurularini m-xolinolitik guruhidagi preparatlar yaxshi
bartaraf etadi — ipratropiy bromid aerozoli va uning fenoterol bilan birlashmasi.
Bronxial astma bilan kasallangan bemorlar orasida ksantin mahsulotlari juda
mashhurdir. Ular uzoq vaqt ta’sir ko’rsatadigan, tabletka shaklidagi astma xurujlarini
oldini olish uchun tayinlanadi. So’nggi yillarda,
mastotsitlarning
(granulositlarning
bir turi) degranulyatsiyasiga to’sqinlik qiladigan dorilar astmani davolashda ijobiy
natijalar bermoqda. Bular ketotifen, natriy kromoglikat va kaltsiy ionlari antagonistlari.
Bronxial astmaning o’gir shakllarini davolashda gormonal terapiya qo’llaniladi,
bemorlarning chorak qismi glyukokortikosteroidlarni talab qilishadi. Ertalab 15-20mg
Prednilozon va oshqozon shilliq qavatini himoya qiluvchi antasidlar qabul qilinadi.
Kasalxonada gormonal preparatlar in’ektsiya shaklida qo’llanilishi mumkin.
Munozara: Bronxial astmaning kechishi avj olish va remisiiya davrlaridan iborat,
kasallik o’z vaqtida aniqlanganda tegishli davolash choralari bilan uzoq muddatli va
samarali remissiyaga erishish mumkinlini haqida maqolada so’z yuritilgan.
Xulosa: Kasallikning yakuni bemor o’z salomatligi haqida qanday qayg’urishi va
shifokor ko’rsatmalariga qanday amal qilishiga bog’liq.Surunkali bronxitni oldini
olish, chekishni tashlash va allergenlar bilan aloqani kamaytirish profilaktikada muhim
ahamiyatga ega. Bu xavf ostida bo’lgan yoki oila tarixga ega odamlar uchun ayniqsa
muhim profilaktik chora tadbirlar hisoblanadi.
Foydalanadigan adabiyotlar:
1.
Samarqand Davlat Tibbiyot Instituti www
sayti.
2.
A.Gadayev,
M.Sh.
Karimov,X.S.Axmedov
“Ichki
kasalliklar
propedivkasi”.Toshkent-2012
3.
M.N. Mirzayev, I.R. Mavlyanov, O.R. Mirtursunov “Birinchi tibbiy
yordam” Toshkent-2005
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
240
4.
A.K.Jamolov,B.N.Toshmamatov,N.J.Ro’ziyeva,M.A.Rasulova “Tez tibbiy
yordam va favqulodda holatlar tibbiyoti” Toshkent-2024
5.
A.M. Ubaydullayev “Nafas organlari kasalliklari” Toshkent-2000
6.
Internet www.sayt ma’lumotlari
