МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
363
O‘ZBEK ADABIYOTIDA AYOL OBRAZI
Abdunazarova Nazira Dilshod qizi
Termiz iqtisodiyot va servi unversiteti
Pedagogika va ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti
Filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek tili) yo‘nalishi
2-bosqich talabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola Oʻzbek adabiyotida ayol obrazining turli davrlardagi rivojlanishini
tahlil qiladi. Ayol obrazi dastlab qadimiy Oʻzbek adabiyotida ruhiy goʻzallik va sevgi
ramzi sifatida tasvirlangan boʻlsa, XIX-XX asrlarda u jamiyatdagi o‘z haqlari uchun
kurashuvchi va faol shaxs sifatida koʻrsatila boshlaydi. Mustaqillik davri va hozirgi
zamon adabiyotida esa ayolning ijtimoiy va ma’naviy jihatdan yuksalishi, oila va
jamiyatdagi oʻrnining yangi talqinlari paydo boʻldi. Maqolada Alisher Navoiy, Abdulla
Qodiriy, Pirimqul Qodirov va Ulugʻbek Hamdam asarlaridagi ayol obrazlariga alohida
e’tibor qaratilgan.
Kalit soʻzlar:
Oʻzbek adabiyoti, ayol obrazi, Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy,
jadid adabiyoti, mustaqillik davri, hozirgi zamon adabiyoti, ma’naviyat, sevgi, ijtimoiy
o’rin, oila
ANNOTATION
This article analyzes the development of the female image in Uzbek literature
over different periods. Initially, in classical Uzbek literature, the female figure was
portrayed as a symbol of spiritual beauty and love. However, in the 19th and 20th
centuries, she began to be depicted as an active individual fighting for her rights in
society. During the independence period and in contemporary literature, new
interpretations of women’s roles in family and society emerged, highlighting their social
and spiritual growth. The article focuses on the depiction of women in the works of
Alisher Navoi, Abdulla Qodiriy, Pirimqul Qodirov, and Ulugbek Hamdam
Keywords:
Oybek literature, female image, Alisher Navoi, Abdulla Qodiriy,
Jadid literature, independence period, contemporary literature, spirituality, love, social
role, family
Oʻzbek adabiyoti turli davrlarda va ijtimoiy sharoitlarda rivojlanib kelgan. Bu
rivojlanishda ayol obrazining shakllanishi va oʻzgarishi muhim rol oʻynagan. Oʻzbek
xalqining qadimiy an’analari, milliy qadriyatlari va madaniyati ayol obrazining turli xil
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
364
qiyofalarda tasvirlanishiga zamin yaratgan. Oʻzbek adabiyoti, ayollarning ijtimoiy
hayotdagi oʻrnini turli davr va adabiy yoʻnalishlarda aks ettirib, ularga hamda ularning
ma’naviy va ruhiy dunyosiga nisbatan nozik yondashuvlarni yaratgan.
Oʻzbek adabiyotining ilk davrlarida, xususan, Alisher Navoiy va Bobur kabi
buyuk shoirlar ijodida ayol obrazi oliy ideallar timsoli sifatida yuksaklikka koʻtarilgan.
Navoiy asarlarida ayolning ruhiy pokligi, sabri, goʻzalligi va donoligi koʻp bora
tarannum etilgan. Masalan, “Xamsa” dostonlarida ayol obrazlari har doim ma’rifat,
adolat va sevgi timsoli sifatida gavdalanadi [1].
XIX asr Oʻzbek adabiyotida ayollar oʻziga xos mavqega ega boʻlib, ularning
ijtimoiy hayotdagi oʻrni tobora muhimlashib boradi. Bu davrda ayollar faqat uydagi
vazifalar bilan cheklanmagan, balki jamiyatdagi o’zgarishlar jarayonida faol ishtirok
etishni boshlaganlar. Furqat va Muqimiy kabi shoirlarning she’rlarida ayollarning
oʻqimishliligi va ma’naviy kamolotga intilishi keng aks etgan. Masalan, Furqatning
ijodida ayollar orqali xalqning umumiy ma’naviyati yuksalishi g’oyasi koʻp bora
koʻtarilgan [2].
XX asrning boshlarida jadid adabiyoti va yangi ijtimoiy hayot talablari tufayli
ayol obrazi ham o’zgarib bordi. Ayollarning jamiyatdagi faolligi oshib, ularning tenglik
uchun kurashi va ma’rifatga intilishi adabiyotda yorqin aks etdi. Choʻlpon, Fitrat va
Abdulla Qodiriy kabi yozuvchilar asarlarida ayol faqatgina sevgi va sadoqat ramzi emas,
balki o‘z haq-huquqlarini talab qiluvchi faol shaxs sifatida gavdalanadi.
Abdulla Qodiriyning “Oʻtgan kunlar” romani, ayniqsa, ayol obrazini turli
qirralarda koʻrsatgan asarlardan biri hisoblanadi. Asardagi Kumush obrazi ayolning o‘z
haqiqatini himoya qilish qobiliyatiga ega ekanligini koʻrsatadi. Bu qahramon oʻsha
davrdagi an’anaviy ijtimoiy qoidalarga qaramay, oʻz erki va baxti uchun kurashadi [3].
Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan soʻng, ayol timsolini yangicha nuqtai
nazardan talqin qilish kuchaydi. Adabiyotda ayollarning ijtimoiy-siyosiy hayotda tutgan
oʻrni, ularning mustaqil shaxs sifatida rivojlanishi keng tasvirlanmoqda. Mustaqillik
davri yozuvchilari asarlarida ayollar erk, ma’naviyat va oila ustuni sifatida gavdalanadi.
Masalan, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” romanida ayol obrazi
goʻzallik, fidoyilik va milliy qadriyatlarning timsoli sifatida yuksak suratda tasvirlanadi.
Bu davrda ayollar oilada ona sifatida emas, balki jamiyatning teng huquqli a’zosi
sifatida koʻrsatilib, ularga katta e’tibor qaratilgan [4].
Hozirgi zamon Oʻzbek adabiyotida ayol obrazlari koʻproq zamonaviy ijtimoiy
muammolar va individual hayotiy tajribalar orqali tasvirlanadi. Ayollarning ijtimoiy
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
365
hayotdagi faoliyati, ularning oila va jamiyatdagi oʻrni yanada aniq va turli qirralar bilan
tasvirlanmoqda. Bugungi adabiy asarlar zamonaviy ayollarning kurashlari, intilishlari
va ziddiyatlari haqida chuqur fikrlarni ifodalaydi.
Ulugʻbek Hamdamning asarlarida ayol obrazlari hozirgi davr qiyinchiliklari va
muvaffaqiyatlari orqali koʻrsatiladi. Ayollar oʻz huquqlarini himoya qilish, jamiyatdagi
oʻrnini topish va shaxsiy erkinlik uchun kurashish jarayonida tasvirlangan [5].
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, o’zbek adabiyotida ayol obrazi turli davrlarda
oʻziga xos rivojlanish yoʻlini bosib oʻtgan. Dastlab ayollar asosan ruhiy goʻzallik va
sevgi timsoli sifatida tasvirlangan boʻlsa, keyinchalik ular o’z haq-huquqlari va ijtimoiy
maqomlarini himoya qiluvchi faol shaxslarga aylangan. Mustaqillik davri va hozirgi
zamon adabiyotida ayollar endilikda jamiyatning teng huquqli a’zosi sifatida aks
ettirilmoqda. Shunday qilib, ayol obrazining evolyutsiyasi Oʻzbek adabiyotining
oʻzgaruvchan tabiatini yaqqol namoyish etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Alisher Navoiy, “Xamsa”. Toshkent: Sharq nashriyoti, 1998.
2. Furqat, Zokirjon. “Tanlangan asarlar”. Toshkent: Fan nashriyoti, 1981.
3. Abdulla Qodiriy , “Oʻtgan kunlar”. Toshkent: Oʻzbekiston, 1965.
4. Pirimqul Qodirov, “Yulduzli tunlar”. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nashriyoti,
2000.
5. Ulugʻbek Hamdam, “Asarlar toʻplami”. Toshkent: Adabiyot nashriyoti, 2018.
