МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
427
“Romeo va Juliet” asarining o‘zbekcha tarjimasi to‘g‘risida fikr-
mulohazalar
Choriyeva Marg‘uba Alisher qizi
Izzatullayev Abdishukur Shokirjon o’g’li
Choriyeva Marjona
Termiz davlat pedagogika instituti xorijiy til va adabiyoti yo’nalishi 4-bosqich
talabalari
Ilmiy rahbar: Solijonov Jo’raali Kamoljonovich
Termiz davlat pedagogika instuti xorijiy tillar nazariyasi va metodika kafedrasi
o'qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Uilyam Shekspirning dunyo adabiyotida muhim o‘rin egallagan
“Romeo va Juliet” tragediyasining o‘zbek tiliga tarjimasi ilmiy tahlil qilinadi. Asar
tarjimasida uchraydigan lingvistik, stilistik va madaniy qiyinchiliklar keng o‘rganilib,
asarning o‘zbek adabiyotiga kirib kelishidagi tarjimonlarning roli, tarjimaning asliyatga
sodiqligi hamda o‘zbek kitobxoniga taqdim etilishdagi madaniy moslashuv jarayonlari
yoritiladi. Ushbu maqola Shekspirning o‘ziga xos badiiy tilini saqlab qolish va o‘zbek
adabiyati uchun yangi istiqbollar ochishda tarjimonlarning ijodiy yondashuvlari tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Romeo va Juliet, Shekspir tarjimasi, o‘zbek adabiyoti, lingvistik tahlil, stilistika,
madaniy moslashuv, badiiy tarjima, milliy mentalitet.
Kirish:
Uilyam Shekspirning ijodi, xususan, uning “Romeo va Juliet” asari o‘zbek adabiy
makoniga kiritilgandan beri, bu asar o‘zbek madaniyati va adabiyoti uchun katta
ahamiyat kasb etib kelmoqda. Bu asarning o‘zbek tiliga tarjima qilinishi nafaqat
Shekspir ijodiga bo‘lgan qiziqishni oshirdi, balki uning o‘zbek madaniyati bilan
uyg‘unlashish jarayonini ham tezlashtirdi. Shekspir ijodidagi badiiy obrazlar va ularning
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
428
dramatik tasviri o‘zbek tiliga tarjima qilinar ekan, tarjimonlar tomonidan til va
madaniyat o‘rtasidagi tafovutlar qanday hal qilinganini tahlil qilish muhimdir.
Tarjima jarayoni o‘ziga xos ijodiy jarayon bo‘lib, bunda tarjimonlarning ijodiy va
ma’naviy yondashuvi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon tarjima nazariyasi nuqtai
nazaridan alohida ahamiyatga ega bo‘lib, tarjima asarning asliyatga sodiqligi,
tarjimonning mahorati va milliy madaniyatga moslashish kabi muammolarni o‘z ichiga
oladi. Shunday qilib, “Romeo va Juliet” tragediyasining o‘zbek tiliga tarjima qilinishi
bu asarning milliy adabiyotimizda o‘z o‘rnini topishiga xizmat qiladi.
Asosiy qism:
1.
Tarjima jarayonida duch kelinadigan lingvistik muammolar:
Uilyam Shekspir asarlaridagi til, o‘z davriga xos bo‘lgan arxaik so‘zlar, idiomalar
va ramziy ifodalar orqali o‘ziga xos uslubni yaratgan. Tarjimonlar uchun asosiy
muammolardan biri bu – asardagi lingvistik murakkabliklarni o‘zbek tilida qanday qilib
ifoda etish masalasidir. Shekspirning asliyatdagi so‘z o‘yini va she’r ohangini tarjima
qilishda o‘zbek tilining imkoniyatlari qanday qo‘llangani tahlil qilinadi.
Masalan, Shekspir asaridagi sevgi va nafrat singari insoniy tuyg‘ularni ifodalash
uchun ishlatilgan simvolik iboralar o‘zbek tarjimasida qanchalik samimiy va tushunarli
bo‘lib chiqadi? Tarjima jarayonida bunday lingvistik elementlarni o‘zbek tilida to‘g‘ri
ifodalash uchun tarjimonlar turli yondashuvlardan foydalangan. Ba’zi holatlarda
to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinishi mumkin bo‘lmagan ifodalar o‘rniga o‘zbek tiliga mos
keladigan ekvivalentlar ishlatilgan, lekin bu ba’zida asliyatdagi ma’no va uslubga putur
yetkazishi mumkin.
Lingvistik jihatdan olib qaraganda, “Romeo va Juliet” asarida shoirlik san’ati
yuqori darajada namoyon bo‘ladi. Shuningdek, Shekspirning she’riy tuzilmalari,
dramatik suhbati va qahramonlar orasidagi lirik nutqlar tarjimonlar uchun alohida
murakkablik tug‘dirgan. O‘zbek tilida bu she’rlarning melodik tuzilishini saqlab qolish
uchun tarjimonlar qanday strategiyalar qo‘llaganini tahlil qilish ushbu maqolaning
muhim qismi bo‘ladi.
Stilistik o‘zgarishlar va poetik uslub:
Shekspirning stilistik uslubi, asosan, dramatik va poetik ifodaning chuqur mazmun
va ramzlar bilan boyitilganligi bilan ajralib turadi. Bu uslub asar qahramonlarining
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
429
nutqi, muloqoti va monologlarida keng namoyon bo‘ladi. Shekspirning “Romeo va
Juliet” asarida qahramonlar o‘rtasidagi murakkab hissiy jarayonlar, sevgi va nafratning
ta’sirchanligi orqali ifodalangan badiiy uslub o‘zbek tilidagi tarjimada qanday aks
ettirilgani muhim jihatlardan biri hisoblanadi.
1. Obrazlilik va ramzlarning tarjimada aks ettirilishi:
Shekspir ijodida obrazlilik va ramzlar muhim o‘rin egallaydi. Masalan,
Juliet
va
Romeo
ning sevgisi tezda gullab-yashnab, xuddi yorqin lekin qisqa umr ko‘radigan
gulga o‘xshatiladi. Ushbu ramziy ifoda va obrazlarni tarjima jarayonida to‘liq
ifodalashda tarjimonlar qiyinchiliklarga duch keladi, chunki o‘zbek tilida aynan bu kabi
ramzlar va metaforalarning ma’nosi to‘g‘ri aks ettirilishi murakkab bo‘lishi mumkin.
Tarjimonlar ba’zida Shekspirning poetik vositalarini asliyatda saqlashga intilsa, ba’zi
holatlarda ularni o‘zbek kitobxoniga tushunarli va yaqinlashtirilgan shaklda ifodalashga
harakat qiladilar.
Masalan, Julietning mashhur monologida (balkon sahnasi) quyoshga va oyg‘a
o‘xshash obrazlar keltiriladi. O‘zbekcha tarjimada bu obrazlar asliyatga qanchalik
darajada sodiq qolingan yoki tarjimonlar bu obrazlarni milliy madaniyatga moslashtirib
ishlatganlarini o‘rganish muhimdir.
2. Dialog va monologlarning ifodasi:
Shekspirning asarlarida dialoglar va monologlar qahramonlarning ichki dunyosini
ochib beruvchi asosiy vositalardir. “Romeo va Juliet”da qahramonlarning ichki
hissiyotlari chuqur lirizm bilan ifodalanadi. Bu monologlar va dialoglarda yuksak
hissiyotlar, fojiali ziddiyatlar va sevgi singari universial mavzularning nozik detallari
bor. O‘zbek tilidagi tarjimalarda qahramonlarning dialoglari va monologlarining hissiy
ifodasi qanday tarzda berilganini tahlil qilish asarning ruhini qay darajada saqlanganini
ko‘rsatadi.
Misol: Romeo va Julietning birinchi uchrashuvi yoki ularning oxirgi muloqoti kabi
sahnalarda ishlatilgan dramatik kuch va hissiy intensivlik o‘zbekcha tarjimalarda qay
tarzda aks ettirilgan? Tarjima jarayonida ushbu dramatik lahzalarni milliy madaniyatga
moslash oson bo‘lmagan, chunki Shekspirning uslubi murakkab poetik tilda yaratilgan.
3. Poetik struktura va ritm:
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
430
Shekspirning she’riy shakli, xususan, uning blank verse (qofiyalanmagan jambik
pentametr) shaklida yozilgan asarlari tarjimada katta qiyinchilik tug‘diradi. O‘zbek
tilida she’riy uslubni saqlab qolish va ayni paytda mazmunni to‘liq ifodalash
tarjimonlardan katta ijodiy yondashuv talab qiladi. O‘zbek tilidagi tarjimalarda she’r
ohangini saqlash va shu bilan birga mazmunni yo‘qotmaslik qiyin masala bo‘lgan.
Ko‘plab tarjimalarda Shekspirning jambik pentametri yoki boshqa she’riy
vositalarini saqlash o‘rniga, ma’noga urg‘u berilib, ritm va musiqiylik ba’zan qurbon
qilinadi. Bu esa tarjimaning stilistik jihatidan farqlanishiga olib keladi. Tarjimonlarning
poetik ritmni saqlash bo‘yicha qanday uslublarni qo‘llaganini o‘rganish o‘zbekcha
tarjimalarning uslubiy boyligini ochib beradi.
4. Fojeaviy va dramatik unsurlar:
Shekspirning asarlarida fojeaviy unsurlar muhim o‘rin tutadi, va bu unsurlar o‘zbek
tilida qay darajada ifodalanganiga e'tibor qaratish kerak. “Romeo va Juliet”ning fojiali
yakuni hamda sevgi va o‘lim orasidagi qarama-qarshiliklar, oila va jamiyat o‘rtasidagi
ziddiyatlar asarning eng muhim dramatik nuqtalari hisoblanadi. O‘zbekcha tarjimada
ushbu fojeaviy kuch va hissiyotlar qanchalik samimiy tarzda aks ettirilganligi ham tahlil
qilishga arziydi.
Masalan, asarda Romeo va Julietning fojiali o‘lim sahnasi o‘zbek tilida qanday
tarzda ta’sirchan qilib ifodalangan? Tarjimonlar Shekspirning dramatik effektlarini
milliy mentalitetga moslashtirish uchun qanday usullardan foydalanganlari tahlil
qilinishi lozim.
Umuman olganda, Shekspirning stilistik va poetik o‘ziga xosliklarini o‘zbek tilida
aks ettirishda tarjimonlar ko‘p qiyinchiliklarga duch kelishgan. Lingvistik jihatdan aniq
bo‘lgan ifodalar milliy madaniyatga mos kelishi yoki Shekspirning sof dramatik uslubini
o‘zbek tilida aks ettirish jarayonidagi stilistik o‘zgarishlarni o‘rganish asar tarjimasining
chuqur qirralarini ochib beradi.
3.
Madaniy moslashuv va milliy mentalitet:
Shekspir asarlarida o‘z zamonasining madaniyati, urf-odatlari va ijtimoiy
masalalari aks ettirilgan. “Romeo va Juliet”da o‘sha davrning ijtimoiy mojarolari, oila,
sevgi va jamiyatga oid fikrlar keng yoritilgan. Ushbu madaniy unsurlarni o‘zbek tiliga
tarjima qilishda, tarjimonlar ba’zi hollarda ularni milliy mentalitetga moslashtirishga
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
431
majbur bo‘lishgan. Bu jarayon o‘zbek kitobxoniga tushunarli bo‘lgan madaniy
ekvivalentlarni topish orqali amalga oshirilgan.
Madaniy moslashuvning bir qismi sifatida tarjimonlar Shekspir davri bilan o‘zbek
kitobxonlari madaniy tasavvurlari o‘rtasida ko‘prik yaratishga harakat qilishgan. Ba’zi
hollarda tarjimonlar qahramonlar orasidagi o‘zaro munosabatlarni, oilaviy nizolarni
yoki jamiyatdagi qoidalarni o‘zbek tiliga moslashuv orqali yoritgan. Bunday jarayon
ba’zan asliyatdagi ma’no va mazmunni yo‘qotishi mumkin bo‘lsa-da, milliy kitobxonlar
uchun asarni tushunarli va qabul qilishga yengil bo‘lishiga xizmat qiladi.
Shuningdek, “Romeo va Juliet”dagi sevgi va nafrat mavzularining o‘zbek
madaniyatidagi qabul qilinishi ham madaniy jihatdan tahlil qilinishi lozim. Tarjimonlar
ushbu mavzularni qanday ifodalashgan va o‘zbek madaniyati uchun qanchalik mos
keladigan tarjimalar yaratishga harakat qilishganini tahlil qilish ilmiy ahamiyatga ega.
Xulosa:
Maqolada Shekspirning “Romeo va Juliet” asarining o‘zbek tiliga tarjima
jarayonida duch kelinadigan lingvistik va stilistik qiyinchiliklar, shuningdek, madaniy
moslashuv jarayonlari keng tahlil qilindi. Tarjima jarayonida tarjimonlarning asliyatga
sodiqligi va milliy madaniyatga moslashtirish maqsadida qanday ijodiy yondashuvlar
ishlatgani muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon o‘zbek adabiyoti uchun yangi
imkoniyatlar ochib beradi va Shekspir ijodining milliy madaniyatimizga kirib kelishini
ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shekspir, U. “Romeo va Juliet”. Tarjimonlar: [Tarjimon ismi]. Toshkent:
[Nashriyot], [Yil].
2.
Xudoyberdiyev, M. “Tarjima nazariyasi asoslari”. Toshkent: [Nashriyot],
2012.
3.
Rahimov, Sh. “Shekspirning O‘zbekistonda qabul qilinishi”. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2020.
4.
Ziyoyev, A. “Badiiy tarjima va milliy madaniyat”. Adabiyotshunoslik va
tarjima ilmi jurnali, 2019.
5.
Farxodov, U. “Shekspir va zamonaviy o‘zbek adabiyoti”. Maqola, O‘zbek
adabiy
