МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
126
https://universalpublishings.com
LOTINCHA ANATOMIK TERMINLARNING TARJIMASI VA
QO‘LLANILISHIGA DOIR AYRIM MULOHAZALAR
Sharipov Bobur Salimovich
Samarqand Zarmed Universiteti Tillar kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada lotincha anatomik terminlarning tarjimasi
va qo’llanilishi to’g’risida ma’lumot berilgan.Unda lotincha anatomik
terminlarning ishlatilishi, kelib chiqishi, yaratilishi va tuzilishi borasida misollar
va tahlillar asosida fikr yuritilgan.
Kalit so’zlar:
anatomik termin, grammatik tuzilma, etimologiya, tibbiy
material, madaniy til.
Abstract.
This article provides information on the translation and use of
Latin anatomical terms. It discusses the use, origin, creation, and structure of
Latin anatomical terms based on examples and analysis.
Key words:
anatomical term, grammatical structure, etymology, medical
material, cultural language.
Anatomik terminologiya tibbiyot va biologiya sohalarida juda muhim o‘rin
tutadi, chunki bu terminlar organizmlarning tuzilishi va funksiyasini aniq
ifodalashga yordam beradi. Anatomik terminlarning ko‘pchiligi lotin tilidan kelib
chiqqan bo‘lib, ular butun dunyo bo‘ylab universal tibbiy til sifatida ishlatiladi.
Lotin tilining anatomik terminologiyada qo‘llanilishining sababi uning o‘sha
davrda ilmiy va madaniy til sifatida keng tarqalganligida, shuningdek, uning aniq
va qisqa ifodalash imkoniyatlarida yotadi.
Lotin tili, o‘zining qat’iy grammatik tuzilmasi va aniq ifodalash imkoniyatlari
bilan, anatomik terminlarning yaratilishiga xizmat qilgan. Anatomik tuzilmalar
va ularning vazifalari juda ko‘p, shuning uchun lotin tilidagi so‘zlar oddiy, aniq
va izchil tarzda ishlatiladi. Ba’zi asosiy anatomik terminlar va ularning tarjimalari
quyidagicha:
Musculus,i,m – mushak, os,ossis,n – suyak, vena,ae,f – vena, arteria,ae,f
– arteriya, cerebrum,i,n – katta miya, cor,cordis,n – yurak, abdomen,inis,n –
qorin va h.k
.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
127
https://universalpublishings.com
Lotin tilida anatomik terminlarning qat’iy va mukammal qo‘llanilishi
tibbiyotda xatoliklarni kamaytiradi va tushunishni osonlashtiradi. Tibbiyot va
biologiya sohalaridagi mutaxassislar barcha tibbiy muolajalar, tashxislar, va
izlanishlarda lotincha terminologiyani ishlatadilar.
Anatomik terminlar faqat organlarning nomlarini emas, balki ularning
joylashuvi, shakli va boshqa xususiyatlarini ham aniqlik bilan ifodalaydi.
Masalan:
dorsalis,e – orqa tomon, ventralis,e – old tomon, medialis,e – markazga yaqin
lateralis,e – chet tomon, proximalis,e – yaqin, distalis,e – uzoq.
Lotincha anatomik terminlar o‘zaro muvofiqlikni ta’minlash va ilmiy
axborotni tez va samarali almashish uchun ishlatiladi. Har bir tushuncha va
tuzilma uchun aniq va o‘ziga xos lotincha atama mavjud. Shu bilan birga, bu
terminlar nafaqat tibbiyot fanlari mutaxassislari tomonidan, balki talaba va ilmiy
izlanishlar olib borayotgan shaxslar tomonidan ham ishlatiladi.
Lotincha anatomik terminlar asosan inson tanasini tavsiflash va tushunish
uchun ishlatiladi. Quyida ba'zi asosiy anatomik terminlar va ularning tarjimalari
keltirilgan:
Anterior – oldingi, tananing old tomoniga tegishli, Posterior – orqa,
tananing orqa tomoniga tegishli, Superior – yuqoriga, tananing yuqori qismiga
tegishli, Inferior – pastga, tananing pastki qismiga tegishli, Medialis,e – o'rtaga
yaqin, tananing o'rtasiga qaragan joy, Lateralis,e – yon tomonga, o'rtadan
uzoqroqqa joylashgan, Distalis,e – tana markazidan uzoqda, qo'l yoki oyoqning
uch qismi.
Lotincha anatomik terminlar turli tizimlar va qismlarga bo'linadi. Ular
inson tanasining tuzilishini, organlarini, ularning joylashishini va funksiyalarini
ifodalaydi. Ba'zi asosiy anatomik terminlar turlari quyidagilar:
Morfologik (strukturaviy) terminlar
. Bu terminlar organizmning tashqi
va ichki tuzilishini, masalan, suyaklar, mushaklar, organlar va ularning qismlarini
ifodalaydi. Misol:
Cranium
(bosh suyagi),
Femur
(son suyak),
Musculus
(mushak).
Funksional
terminlar
.
Ushbu
terminlar
organlarning
yoki
tuzilmalarining qanday ishlashini yoki vazifasini ifodalaydi. Misol:
Flexio
(bukilish),
Extensio
(cho'zilish),
Adductio
(ichki tomon yo'nalishida
harakatlanish).
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
128
https://universalpublishings.com
Topografik (joylashuv) terminlar
. Bu terminlar organizmning qismlarini
bir-biriga nisbatan joylashuvi yoki hududlarini ifodalaydi. Misol:
Medialis
(o'rtaga yaqin),
Lateralis
(yon, chetga yaqin),
Superior
(yuqori),
Inferior
(pastki).
Orientatsion (yo'nalish) terminlar
. Bu terminlar anatomik tuzilmalarni
bir-biriga nisbatan yo'nalishini tasvirlaydi. Misol:
Anterior
(oldinga),
Posterior
(orqaga),
Dorsalis
(orqa tomon),
Ventralis
(old tomon).
Miqyosiy terminlar
. Ushbu terminlar anatomik tuzilmalar o'rtasidagi
nisbiy o'lchovlar va ulanishlarni ifodalaydi. Misol:
Proximalis
(yaqin),
Distalis
(masofadagi),
Medialis
(ichki tomon),
Lateralis
(tashqi tomon).
Boshqa anatomiya sohalariga oid terminlar
. Anatomiyaning turli
sohalariga oid terminlar (masalan, Nevrologiya, Kardiologiya, Ortopediya va
boshqalar) alohida atamalarga ega. Misol:
Neuron
(nerv hujayrasi),
Cardium
(yurak),
Articulatio
(bo'g'im).
Lotincha terminlarning global qo‘llanilishi ham o‘ziga xos ahamiyatga
ega. Dunyoning turli burchaklarida tibbiy tadqiqotlar va amaliyotlarda bir xil til
ishlatilishi, turli tillarda ishlayotgan mutaxassislarning o‘zaro tushunish
imkoniyatini yaratadi. Bu, ayniqsa, xalqaro konferensiyalar, ilmiy maqolalar va
tibbiy amaliyotda muhim o‘rin tutadi.
Bugungi kunda, tibbiy terminologiyada lotincha terminlarning keng
qo’llanilishi, lotin tilidagi anatomik terminlarning o‘rni tibbiyotda asosiy o’rin
egallaydi. Ko‘plab medikal uslublar va elektron tizimlar (masalan, elektron tibbiy
yozuvlar) hali ham lotincha terminlarni qo‘llaydi. Bu, ayniqsa, tibbiy arxivlar va
muqobil tibbiy materiallar bilan ishlashda muhim hisoblanadi.
Shuningdek lotincha terminlar bilan birgalikda farmatsevtika, radiologiya,
jarrohlik, fizioterapiya kabi sohalarda yunoncha klinik terminlar ham faol
qo‘llanilmoqda. Misol uchun,
endoscopia
(ichki organlarni asbob bilan
tekshirish) yoki
laparoscopia
(qorin bo‘shlig‘ini asbob bilan tekshirish),
endocrinologia
(ichki sekretsiya bezlarini o’rganadigan ta’limot) va boshqa
ko’plab shu kabi yunoncha terminlarni misol sifatida keltirish mumkin.
Xulosa.
Lotincha anatomik terminlar tibbiyotda ham o‘zining aniq va
ishonchli ifodalanish imkoniyatlari bilan o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Ular
nafaqat ilmiy doiralarda, balki tibbiy ta’lim va xalqaro hamkorlikda ham samarali
ishlatiladi. Tibbiyot fanining rivojlanishi va yangi kasalliklar haqida bilimlarning
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
129
https://universalpublishings.com
kengayishi bilan, lotincha terminlar o‘z ahamiyatini saqlab qoladi va zamonaviy
tibbiy sohada o‘z muhim rolini davom ettiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mukhamadiyeva, M., & Sharipov, B. (2022). LATIN AS THE MAIN
LANGUAGE OF MEDICINE.
Theoretical aspects in the formation of
pedagogical sciences
,
1
(7), 337-339.
2.
Salimovich, S. B. (2023). TRANSLATION OF CLINICAL TERMS IN LATIN
AND BASIC MEDICAL TERMINOLOGY CLASSES.
Multidisciplinary
Journal of Science and Technology
,
3
(3), 100-103.
3.
Sharipov, B. (2023). SOME CONSIDERATIONS ON THE FORMATION OF
CLINICAL TERMS IN LATIN.
International Bulletin of Applied Science and
Technology
,
3
(6), 477-479.
4.
Sharipov,
B.
(2022).
RETSIPROKLIK
XUSUSIDA
MULOHAZALAR.
Общественные
науки
в
современном
мире:
теоретические и практические исследования
,
1
(19), 63-66.
5.
Salimovich, S. B. (2022). RECIPROCAL SYMMETRY AND ITS
GRAMMATICAL INDICATIONS.
EPRA International Journal of Research
and Development (IJRD)
,
7
(12), 129-131.
6.
Salimovich, S. B. (2022). Studies of Reciprocality in Linguistics.
Eurasian
Scientific Herald
,
8
, 221-224.
7.
Isroilova, M., & Sharipov, B. (2023). SOME OBSERVATIONS ON LATIN
PRONUNCIATION AND SPELLING.
Science and innovation in the education
system
,
2
(7), 127-129.
8.
Шарипов, Б. С. (2022). TIL BIRLIKLARINING NUTQDA FAOLLASHUVI
HAQIDA.
МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА
,
5
(1).
9.
Nasimjanovna, K. F., & Salimovich, S. B. (2023). NAMES OF DISEASES
AND THEIR USE IN CLINICAL TERMINOLOGY.
Journal of Universal
Science Research
,
1
(6), 469-474.
10.
Salimovich, S. B. (2022, January). FUNCTIONS OF LANGUAGE UNITS.
In
Conference Zone
(pp. 62-63).
11.
Mardanovich, M. Z., Aliaskarovna, S. U., Kenjaevna, B. M., Genjebaevna, A.
P., & Salimovich, S. B. (2021). Some Considerations about Legal Solutions and
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
130
https://universalpublishings.com
Practices of Certain Problems Writing Recipes.
Annals of the Romanian Society
for Cell Biology
, 5341-5352.
12.
Asalkhan, K., & Salimovich, S. B. (2024, February). THE ROLE OF
NAMATAK
PLANT
IN
FOLK
MEDICINE.
In
INTERNATIONAL
CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION
(Vol. 1, No. 1,
pp. 319-325).
13.
Salimovich, S. B. (2024). Proverb in Modern Linguistics: Definition, Status,
Functioning.
Journal of Innovation in Education and Social Research
,
2
(5),
287-291.
14.
Sharipov, B. (2024). PHRASEOLOGICAL UNITS IN LINGUISTICS AND
THEIR
LINGUOCULTUROLOGICAL
SIGNIFICANCE.
Журнал
академических исследований нового Узбекистана
,
1
(6), 149-153.
15.
Sharipov, B., & Anorboyeva, S. (2024). ENDOKRIN BEZLAR, ULARNING
LOTINCHA NOMLANISHI VA FAOLIYATI TO’G’RISIDA AYRIM
MULOHAZALAR.
Центральноазиатский журнал междисциплинарных
исследований и исследований в области управления
,
1
(9), 78-79.
16.
SHARIPOV, B. RETSIPROKLIK TUZILISHI VA UNING GRAMMATIK
XUSUSIYATLARI TO ‘G ‘RISIDA AYRIM MULOHAZALAR.
Я
ПРЕПОДАВАНИЕ
, 173.
17.
Asalxon, K., & Salimovich, S. B. (2024). O’SIMLIK XOM ASHYOSIDAN
OLINADIGAN DORI VOSITALARINING TIBBIYOTDA ISHLATILISHI
VA XUSUSIYATLARI.
Journal of Universal Science Research
,
2
(2), 102-111.
18.
Asalkhan, K., & Salimovich, S. B. (2024). GINGER-BENEFITS AND
HARMFUL PROPERTIES.
Multidisciplinary Journal of Science and
Technology
,
4
(2), 86-91.
19.
Salimovich, S. B. (2024). ANATOMICAL, PHARMACEUTICAL AND
CLINICAL TERMINOLOGY IN LATIN CLASSES.
Journal of Universal
Science Research
,
2
(1), 483-495.
20.
Salimovich, S. B. (2023). SOME THOUGHTS ON THE IMPORTANCE AND
HISTORY
OF
THE
LATIN
LANGUAGE
IN
WORLD
LANGUAGES.
Research Focus
,
2
(10), 49-53.
21.
Salimovich, S. B. (2023). ESSENTIAL COMMENTS ON THE
CHARACTERISTICS DUE TO THE ORIGIN OF CLINICAL TERMS AND
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
131
https://universalpublishings.com
FEATURES OF CLINICAL TERMINOLOGY.
Research Focus International
Scientific Journal
,
2
(6), 144-148.
22.
Bektoshevna, E. D., & Salimovich, S. B. (2023). LATIN AND GREC
TERMINOLOGY IN THE PROCESS OF STUDY OF OPERATIVE
SURGERY.
Yangi O'zbekistonda Tabiiy va Ijtimoiy-gumanitar fanlar
respublika ilmiy amaliy konferensiyasi
,
1
(6), 66-72.
23.
Salimovich, S. B. (2024). USE OF LATIN TERMINOLOGY IN THE
PROFESSIONAL ACTIVITY OF A DOCTOR (BASED ON THE MATERIAL
OF AN OUTPATIENT’S MEDICAL CARD).
Multidisciplinary Journal of
Science and Technology
,
4
(1), 276-281.
24.
Salimovich, S. B. (2023). TRANSLATION OF CLINICAL TERMS IN LATIN
AND BASIC MEDICAL TERMINOLOGY CLASSES.
Multidisciplinary
Journal of Science and Technology
,
3
(3), 100-103.
25.
Махмудова, С. А. (2022). Репрезентация концептуальной оппозиции"
свой/чужой" в романе Дж. Олдриджа" Горы и оружие".
Вестник
Челябинского государственного университета,
(9 (467)), 153-160.
26.
Makhmudova, S. A. (2023). REPRESENTATION OF THE CHARACTER
CONCEPT" ENGLISHMAN" IN THE NOVEL BY J. ALDRIDGE"
DIPLOMAT".
Spectrum Journal of Innovation, Reforms and Development
,
16
,
99-105.
27.
Махмудова, С. A. (2022). ТРАНСФОРМАЦИЯ КОНЦЕПТУАЛЬНОЙ
ОППОЗИЦИИ «СВОЙ/ЧУЖОЙ» В ТРИАДУ «ДРУГОЙ-СВОЙ–ДРУГ» В
РОМАНЕ ДЖ. ОЛДРИДЖА «I DON’T WANT HIM TO DIE»(«НЕ ХОЧУ,
ЧТОБЫ ОН УМИРАЛ»).
МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО
СЛОВА
,
5
(5).
28.
Makhmudova, S., & Sharifova, Z. (2024, May). THE INTRODUCTION OF AN
INTERMEDIATE CHARACTER INTO THE BINARY OPPOSITION"
FRIEND OR FOE" AS A NECESSARY ELEMENT OF A LITERARY TEXT.
In
Conference Proceedings: Fostering Your Research Spirit
(pp. 708-710).
29.
Махмудова, С. А. (2023). Репрезентация персонажного концепта
«англичанин» в романе Дж. Олдриджа «Дипломат».
Journal of Academic
Research and Trends in Educational Sciences
, 420-427.
30.
Makhmudova, S. A. (2023). PECULIARITIES OF REPRESENTATION OF
BINARY OPPOSITION" FRIEND/FOE" IN DIFFERENT SPACES OF J.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
132
https://universalpublishings.com
ALDRIDGE'S NOVEL" DIPLOMAT".
Open Access Repository
,
9
(7), 138-
144.
31.
Махмудова,
С. А. (2023). ОСОБЕННОСТИ РЕПРЕЗЕНТАЦИИ
БИНАРНОЙ
ОППОЗИЦИИ
«СВОЙ/ЧУЖОЙ»
В
РАЗНЫХ
ПРОСТРАНСТВАХ
РОМАНА
Дж.
ОЛДРИДЖА
«ДИПЛОМАТ».
European Journal of Interdisciplinary Research and
Development
,
17
, 125-132.
32.
Махмудова, С. А. (2023, June). РОЛЬ БИНАРНОЙ ОППОЗИЦИИ «СВОЙ-
ЧУЖОЙ» В РОМАНЕ ДЖ. ОЛДРИДЖА «ГОРЫ И ОРУЖИЕ». In
E
Conference Zone
(pp. 74-77).
33.
Махмудова, С. А. (2023, June). ТРИАДА «ДРУГОЙ-СВОЙ-ДРУГ» В
«ВОСТОЧНЫХ» РОМАНАХ ДЖ. ОЛДРИДЖА. In
E Conference Zone
(pp.
69-73).
34.
Maxmudova, S. A. (2022). The Crisis Of Heroes’ Self-Identification In
“Oriental” Novels By J. Aldridge.
Journal of Positive School Psychology
,
6
(7),
2781-2786.
35.
Махмудова, С. А. (2022). БЛИЖНИЙ И СРЕДНИЙ ВОСТОК В
РОМАНАХ И ПУБЛИЦИСТИЧЕСКИХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ДЖЕЙМСА
ОЛДРИДЖА. In
Конференция состоялась
(Vol. 5, p. 412).
36.
Махмудова,
С. А. (2024). КРАТКИЙ ОБЗОР АНГЛИЙСКОЙ
ЛИТЕРАТУРЫ XX ВЕКА.
Central Asian Journal of Multidisciplinary
Research and Management Studies
,
1
(8), 171-175.
37.
Makhmudova, S. A. (2023). TRIAD" OTHER-OWN-FRIEND" IN"
ORIENTAL" NOVELS OF J. OLDRIDGE.
Conferencea
, 87-89.
