МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
310
https://universalpublishings.com
УДК. 63.5995.+633
PATISSON NAV NAMUNALARINI KASALLIKLARGA
CHIDAMLILIGINI KUZATISH
Kenjayeva To‘lg‘onoy Rahmonovna
Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik
ilmiy-tadqiqot instituti 3-bosqich tayanch doktoranti
Telefon raqami: +99-899-572-91-33
ORCID 0000-0002-2528-2994
Annotatsiya.
Bu maqolada patisson o‘simligi kasalliklari hamda kasalliklarga
chidamliligini aniqlash haqida ma’lumotlar berilgan. O‘simliklarda turli sabablar –
kasallik qo‘zg‘atuvchilar hamda noqulay tashqi sharoit ta’sirida turli kasalliklar kelib
chiqadi. Bular organizm funksiyasi (fotosintez, nafas olish, o‘stiruvchi moddalar
harakati) ning buzilishiga, o’simlikning butunlay nobud bo‘lishi yoki ba’zi
organlarning zararlanishga olib keladi. O‘simliklar kasalliklari hosilni kamaytirib,
sifatni buzadi.
Абстрактный.
В данной статье представлена информация об определении
болезней растений тыквы и устойчивости к ним. Различные заболевания у
растений возникают под воздействием различных причин — возбудителей
болезней и неблагоприятных внешних условий. Они приводят к нарушению
функций организма (фотосинтеза, дыхания, движения ростовых веществ),
полной гибели растения или повреждению некоторых органов. Болезни растений
снижают урожайность и ухудшают качество.
Abstract.
This article provides information on the determination of squash plant
diseases and resistance to diseases. Various diseases occur in plants due to various
reasons - pathogens and adverse external conditions. These lead to disruption of the
div's functions (photosynthesis, respiration, movement of growth substances),
complete death of the plant or damage to some organs. Plant diseases reduce yields and
deteriorate quality.
Kalit so‘zlar.
Fuzarioz so‘lish. O‘rgimchakkana. Oq qanot. HMR ni aniqlash.
Besh balli skala. HMR ni hisoblash formulasi.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
311
https://universalpublishings.com
Kлючевые слова.
Фузариозное увядание. Белое крыло. Определение
HMR. Пятибалльная шкала. Формула расчета HMR.
Keywords.
Fusarium wilt. Spider mite. Whitefly. Determination of HMR. Five-
point scale. Formula for calculating HMR.
Kirish.
Polizchilikning asosiy vazifalaridan biri aholini yil davomida poliz
mevalariga bо‘lgan talabini qondirish, yuqori texnologiyalar, mexanizatsiyani
qо‘llab, sarf-xarajatlarni kamaytirishdir. О‘zbekiston asrlar davomida sabzavot va
polizchilik keng rivojlangan mintaqa
hisoblanib, sо‘nggi yillarda bu sohaga yangi texnologiyalar joriy qilish ustida ilmiy
izlanishlar borilmoqda.[8]
Soha mutaxassislari oldida О‘zbekistonda poliz ekinlari ichida yangi duragay ekin
patissonning yangi navlarini О‘zbekiston janubida ekishga moslashtirish hamda undan
mо‘l hosil olish, uni foydali xususiyatlarini aholiga tushuntirib yetkazish, undan
olinadigan potensial hosilini yanada oshirish, aholini poliz mevalari bilan mumkin
qadar uzoqroq vaqt ta’minlash, buning uchun esa ertapishar, kasallikka chidamli va
uzoq vaqt saqlanuvchan navlar yaratishdek muhim masala turibdi.[6]
Patissonning 2 ta navi (Oq-13, Zarkokil) 1988 yilda О‘zbekistonda yaratildi,
ularning agrotexnikasi ishlab chiqildi, fan sohasida erishilgan yutuqlarni amalda
qо‘llash natijasida hosildorlik bir muncha kо‘tarildi. Bugungi kunda yer va suv
resurslari chegaralanganligi, iqlim о‘zgarishi, urbanizatsiya, tabiiy talofatlar, aholi
sonining oshib borishi butun dunyoda oziq-ovqat xavfsizligi masalasini birinchi
darajadagi muammoga aylantirdi.
Kasalliklarga chidamli, onalik gullari kо‘p meva sifati yuqori nav va duragaylarni
yaratishda amaliy seleksiyaga tavsiyalar ishlab chiqish uchun mahalliy va chet eldan
keltiriladigan navlar о‘rganiladi, qimmatli xо‘jalik belgilari bо‘yicha baholanadi.
Mevasi yuqori kо‘rsatkichlarga ega, genotip va fenotip jihatdan birxillikka kelgan
namunalar diallel uslubida о‘zaro chatishtiriladi. Har bir kombinatsiyadan olingan
patissonlarda hosildorlik kо‘rsatkichi, belgilarning dominant yoki resessiv holda
irsiylanishi hamda turli belgilari bо‘yicha kо‘rsatkichlari aniqlanadi. Yuqori natija
kо‘rsatgan ota-ona kombinatsiyalaridan nav yaratish jarayonida foydalaniladi.
Patissonning Yevropa davlatlarida ekiladigan sifatli nav namunalarini О‘zbekiston
janubiy mintaqalarida ekishga moslashtirish va ularni duragaylash tufayli yangi issiq
iqlimga moslashgan, serhosil, kasallik va noqulay sharoitlarga chidamli navlarni
yaratish va urug’chilik texnologiyasi elementlarini ishlab chiqish asosiy vazifalardan
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
312
https://universalpublishings.com
biridir.[4] О‘zbekiston janubida sifatli navlarni yaratish va amaliyotga joriy etish
dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Ilmiy-tadqiqot
ishlari
2019-yil 23-oktabr
PQ-5853-son qarori bilan tasdiqlangan “О‘zbekiston Respublikasini 2020-2030
yillarda rivojlantirishning harakatlar strategiyasi”da aholini oziq-ovqat xavfsizligini va
tо‘g’ri ovqatlanish madaniyatini ta’minlash asosiy vazifalardan biri qilib belgilangan.
1
.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
2019
yil
11
dekabrdagi
PQ-4549 sonli
«
Meva-sabzavotchilik va uzumchilik tarmog‘ini yanada rivojlantirish,
sohada qo‘shilgan qiymat zanjirini yaratishga doir qo‘shimcha chora tadbirlar
to‘g‘risida
»
gi qarorida ham bu dolzarb vazifa ilgari surilgan.
2
Ushbu vazifalarni
bajarishda iste’molchilarning talabiga binoan ekologik toza mahsulot yetishtirish va
ularni mavsumdan tashqari paytlarda mahsulot bilan ta’minlashda muhim rol о‘ynaydi.
Bugungi kunda yer va suv resurslari chegaralanganligi, iqlim о‘zgarishi, urbanizatsiya,
tabiiy talofatlar, aholi sonining oshib borishi butun dunyoda oziq-ovqat xavfsizligi
masalasini birinchi darajadagi muammoga aylantirdi.[7]
Adabiyotlar sharhi.
Patisson muhim sabzavot va poliz ekinlari qatoriga kiradi, ularning mevalari va
urug‘lari yuqori parhezlik, davolash va profilaktika uchun yuqori qiymatiga ega,
konserva sanoati, pazandachilik uchun xom ashyo bo'lib xizmat qiladi, uzoq muddat
saqlash mumkin, aholining vitaminlarga bo'lgan ehtiyojini uzoq vaqt davomida
qondirish mumkin (В.А. Лудилов, О.В. Чернявская, М.В. Долженко 2007).
Patisson nav namunalarining kasalliklarga chidamliligi (NMR) bali o‘simlik
gullashi boshlanishi davridan to ommaviy gullashgacha bo‘lgan davrda olib borildi.
Kasallanish darajasi o‘simlik barglarining ustki qismidagi holatiga qarab 5 ballik
shkala bo‘yichsa kuzatildi. 0-sog‘lom o‘simlik; 0-1-sezilar-sezilmas bitta dog‘ paydo
bo‘lsa; 1-bargning 4\1 qismi yuzasini qoplasa; 2-barg yuzasini 4\2 qismini qoplasa; 3-
barg yuzasini 4\2 qismidan ko‘prog‘ini qoplasa.[Bodring yetishtirish bo‘yicha metodik
ko‘rsatma. 1985 yil].
Patissonning morfologik belgilari va xususiyatlari baholangan. O‘simlik shakli,
1
2019-yil 23-oktabr PQ-5853-son qarori bilan tasdiqlangan “О‘zbekiston Respublikasini
2020-2030 yillarda rivojlantirishning harakatlar strategiyasi”da aholini oziq-ovqat xavfsizligini va
tо‘g’ri ovqatlanish madaniyatini ta’minlash asosiy vazifalardan biri qilib belgilangan.
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 11 dekabrdagi PQ-4549 sonli
«
Meva-
sabzavotchilik va uzumchilik tarmog‘ini yanada rivojlantirish, sohada qo‘shilgan qiymat zanjirini
yaratishga doir qo‘shimcha chora tadbirlar to‘g‘risida
»
gi qarorida ham bu dolzarb vazifa ilgari
surilgan.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
313
https://universalpublishings.com
poyaning shoxlanishi, poyaning o‘sish darajasi, barg va meva xususiyatlari hisobga
olingan. Patissonni ta’m sifatini aniqlashda degustatsiyadan foydalanilgan. Meva ta’m-
sifatini aniqlash va baholash Meva-sabzavotlarni saqlash va qayta ishlash bo‘yicha
metodik ko‘rsatma (Shirokov Y.P.,1964) asosida olib borilgan.
Material va uslublar.
Patisson ekinlarini o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar SPE va
KITI Surxondaryo ilmiy tajriba stanstiyasida olib borildi. Tajribalar quyidagi uslub va
uslubiy ko‘rsatmalar asosida olib borildi:
-
методические указания по экологическому испитанию овошних култур в
открытом грунте (М., ВНИИССОК, 1987. Част 1);
-
методические указания по селекции зелённих, пряно–вкусових и многолетних
овощных култур (М., ВИР-ВНИИССОК,1987);
-
руководство по апробации овощных култур и кормових корнеплодов (М.,
«Колос», 1982);
-
методика Государственного сортоиспитания селскохозяйственних култур (M.,
2019. Част 1);
-
методика полевого опыта (Доспехов Б.А.,1985).
Natijalar va munozara.
Ilmiy-tadqiqotda 12 ta patisson nav namunalarida uchragan kasalliklar ustida
kuzatuvlar olib borilgan. Umumiy moslashish qobiliyatining yuqori darajasi Marsianin
namunalarida kuzatilgan. Mahsuldorlik Cheburashkada qayd etilgan.
Patisson o‘simligining vegetatsiya davri oxirida kasalliklarga
chidamliligi
va kimyoviy tarkibi aniqlandi. Olib borilgan tadqiqotlar natijasida patisson o‘simligi
nav namunalarining kasallanish darajasi turlicha ekanligi ma’lum bo‘ldi. Kasallikka
chidamliligi (NMR) bo‘yicha oq patissonlardan sambrero, yashil rangli patissonlardan
marsianin hamda sariq patissonlardan solnishko aniqlandi
.
Kasallikka chidamliligi (NMR) bo‘yicha oq patissonlardan sambrero, yashil
rangli patissonlardan marsianin hamda sariq patissonlardan solnishko aniqlandi
.
1-jadval
. Patisson nav namunalarining kasalliklarga chidamliligi (NMR)
№
Kuzatish olib borilgan
Kasalliklarga chidamlilik darajasi
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
314
https://universalpublishings.com
patisson nav namunalari
(NMR), bali
2023
2024
1
Oq-13 st.
1-2
1
2
Sambrero
0-1
1
3
Cheburashka
2-3
1-3
4
Pyatichok
0-2
2
5
Solnishko zelyoniy
2-3
0-2
6
Marsianin
0-1
0
7
Disk
2-3
2-3
8
Arbuzinka
1-2
0-1
9
Solnishko
0-1
0
10
Patisson naf-naf
2-3
2-3
11
Patisson Nuf-nuf
1-2
2
12
Patisson groshik
0-2
1-2
Namunalardan Oq-13, Sambrero, Arbuzinka navlari kasallikka chidamlilik bali
1 ga teng, ya’ni o‘rtacha chidamlilik baliga ega. Kasallikka chidamliligi past balga (2-
3) ega bo‘lgan patissonlar Naf-naf, patisson Nuf-nuf va patisson Groshik ekanligi
aniqlandi. Tanlab olingan nav namunalarida kimyoviy analiz o‘tkazildi.
Patisson Sambrero tarkibida 6,22 % quruq modda, 9.42 mg % vitamin C, 2.81
% qand moddasi borligi kuzatildi. Yashil patisson Marsianin tarkibida vitamin C 4.83
mg %, 4.24 % quruq modda, 1.84 % qand borligi aniqlandi.
Xulosa.
Iqtisodiy jihatdan qimmatli xo‘jalik xususiyatlari jihatidan Cheburashka ajralib
turadi. Yumshoq, kigizga o'xshash kichik tukchalar bilan namuna qoplangan.
Solnishko zelyonniy namunasi NMRga chidamli. O‘rtacha barqarorlik balli 1 ga
teng. Oq rangli namunalar Disk navida (2-3),Sombrero va Oq-13 da o‘rtacha ball 1 ga
teng. Yashil-mevali Marsianin (0-1). Ular erta yetuklik bilan ajralib turadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Chernyavskaya, O.V. Perspektivы gibridnogo semenovodstva kabachka i patissona v
Nechernozemnoy zone Rossii / V.A. Ludilov, O.V. Chernyavskaya, M.V. Doljenko //
Sovremennoe sostoyanie i perspektivы razvitiya ovoщevodstva i kartofelevodstva. -
Barnaul, - 2007. - S. 388-391.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 02, февраль
315
https://universalpublishings.com
2.
Chernyavskaya, O.V. Sorta i gibridы kabachka i patissona / V.A. Ludilov, O.V.
Chernyavskaya, M.V Doljenko //Vash selskiy konsultant.- 2007.- № 2.- S.30.
3.
Chernyavskaya, O.V. Seleksiya kabachka i patissonov v Rossii / V.A. Ludilov,
O.V.Chernyavskaya, M.V. Doljenko //Sbornik nauchnыx trudov po ovoщevodstvu i
baxchevodstvu pod red. Litvinova S.S.- Volgograd, - 2008. -S. 114 - 123.
4.
Chernyavskaya, O.V. Patisson rasshiryaet assortiment dieticheskoy produksii /
O.V.Chernyavskaya // Kartofel i ovoщi.- 2009. - №4.S.14-15.
5.
Durxodjaev Sh.F., Islamov S.Ya. Patisson navlarini asosiy va takroriy ekin sifatida
yetishtirishda maqbul ekish muddatlarini aniqlash // “Agro kimyo himoya va
o‘simliklar karantini” jurnali. – Toshkent, 2023. – № 2/2023. – B. 55-57.
6.
Durxodjaev Sh.F., Islamov S.Ya. Patisson navlariga asosiy ekishda maqbul ekish
muddatini aniqlash // “O‘zbekiston agrar fani xabarnomasi”. jurnali. – Toshkent, 2023.
– № 2 (8)/2023. – B. 145-147 (06.00.00. № 7)
7.
О‘zbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xо‘jalik
ekinlari Davlat Reyestri. T., 2016, 2017, 2018 yy.
8.
Buriyev X.CH., Ashurmetov O.A. Poliz ekinlari biologiyasi va yetishtirish
texnologiyasi. T., “Mehnat” 2000. -B. 96.
9.
Buriyev X.CH., Zuyev V.I., Umarov A.A. Polizchilikdan amaliy mashg‘ulotlar. T.,
1997. –B. 102.
10.
Buriyev X.CH., Zuyev V.I., Gafurova L.A., Adilov M.M. Baxcheviye kulturi:
proizvodstvo, ispolzovaniye, puti povisheniya kachestva. T. ToshdAU. 2005. –S. 1
