МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 04, Апрель
142
https://universalpublishings.com
SUN’IY INTELLEKTNING INSONIYAT KASBIY FAOLIYATIDAGI
AXAMIYATI
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali, o‘qituvchisi
Xursanov Sherzod Ulaboyevich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali, talabalari
Ibodullayeva Naxshona Nodirjon qiz
Istamova Durdona Rustam qizi
Sindarova Dilshoda Sherzodovna
Isomiddinova Zarnigor Odilovna
Daminov Samandar Iskandar o‘g‘li
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sun’iy intellekt tizimlarining tarixi, insoniyat
faoliyatida tutgano‘rni, sun’iy intellektning texnologiyasi va sun’iy intellekt tizimlarini
hayotga tatbiq qilishning ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, telekommunikatsiya,
dasturiy ta’minot, sun’iy intellekt..
KIRISH
Odatda, robotlar deganda, ko‘pchilikning ko‘z oldiga insonlardek gaplasha
oladigan, ularning o‘rniga barcha yumushlarni bajara oladigan yordamchilar keladi.
Ammo bu nisbatan kengroq tushuncha. Aslida, mobil qurilmangizdagi dasturlar:
google-tarjimon, lug‘atlar, turli xil o‘yinlar va hokazolar ham sun’iy intellektga yaqqol
misol bo‘la oladi. Faqat ularning qamrovi kichikroq bo‘lib, ma’lum bir yo‘nalishdagina
sizga yordam bera oladi. Ya’ni, bajarmoqchi bo‘lgan amallaringiz turiga qarab tegishli
dasturdan foydalanasiz.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Sun’iy intellekt — informatikaning alohida sohasi bo‘lib, odatda inson ongi bilan
bog‘liq imkoniyatlar: tilni tushunish, o‘rgatish, muhokama qilish, masalani yechish,
tarjima va shu kabi imkoniyatlarga ega kompyuter tizimlarini yaratish bilan
shug‘ullanadi.
Hozirda sun’iy intellekt turli amallarni bajarishga mo‘ljallangan algoritm hamda
dasturiy tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin bo‘lgan bir qancha
vazifalarning uddasidan chiqa oladi.
1990 yillarda sun’iy intellekt taraqqiyotida yangi sahifa ochildi. 1997 yilda Deep
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 04, Апрель
143
https://universalpublishings.com
Blue nomli IBM kompyuteri shaxmat bo‘yicha jahon chempioni Garri
Kasparovniyenggan tarixdagi ilk kompyuter bo‘ldi.
Sun’iy intellektning yorqin namunalaridan yana biri– IBM Watson super
kompyuteri bo‘lib, u o‘z bazasidan kelib chiqib muayyan tilda berilgan savollarga
javob beradi. Shuningdek, ko‘pchilikning doimiy hamrohiga aylanib ulgurgan mobil
yordamchi Siri, fotosuratlarni qayta ishlovchi Prisma kabi dasturlarni Sun’iy intellekt
ning yutuqlaridan biri sifatida qayd etish mumkin. Hozirga kelib sun’iy intellekt keng
ko‘lamda ommalashib kundalik turmush tarzimizning deyarli barcha jabhalarini
qamrab olmoqda. Masalan, Xitoydagi Inchuan shahri aholisiga bank kartalarining
keragi yo‘q. Hisob-kitoblar bilan bog‘liq barcha jarayonlar sun’iy intellekt tomonidan
insonning yuz qiyofasini aniqlashtirish orqali amalga oshiriladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Sun’iy intellekt haqidagi bahs-munozaralar qariyb 50 yildan beri davom etib
kelmoqda. Mutaxassislar hanuzgacha bir to‘xtamga kelishgani yo‘q. Ba’zilar ularning
ommalashib odamlar o‘rnini egallab borayotgani natijasida ommaviy ishsizlik
ko‘rsatkichlari oshib ketishi mumkinligidan tashvishdalar.
Mutaxassislarning boshqa bir guruhi esa sun’iy intellektga ijobiy munosabatda
bo‘lish kerakligini uqtirishmoqda.
Hatto IT-sohasidagi milliarderlar orasida ham turli qarashlar mavjud.
Jumladan, SpaceX asoschisi Ilon Mask sun’iy intellekt ning butun boshli
sivilizatsiyani barbod qilishiga ishonchi komil.
Maskning fikricha, “Sun’iy intellekt insoniyat sivilizatssiyasi uchun asosiy
xavfdir. sun’iy intellekt mehnat bilan bog‘liq ommaviy muammolarni keltirib
chiqaradi. Sababi, robotlar hamma ishni bizdan ko‘ra yaxshiroq bajara olishadi. Ilg‘or
texnologiyalar ortidan quvish natijasida, kompaniyalar sun’iy intellect ortidan kelib
chiqadigan xavf- xatarni ko‘rmay qolishlari mumkin”.
Shuningdek, Microsoft rahbari Bill Geyts ham uning zarariga to‘xtalib o‘tadi.
“Bir necha o‘n yildan so‘ng, robotlar ishning katta qismini bajara boshlagach,
Sun’iy intellekt shu qadar kuchayib ketadiki, yakunda u bizni xavotirga sola
boshlaydi. Bu borada Ilon Maskning fikriga qo‘shilaman. Ammo nega bu savol
boshqalarni tashvishlantirmayotganiga hech tushunolmayman”, – deydi Geyts.
“Boshqalar” deganda Geyts Facebook egasi Mark Sukerbergni nazarda tutgan
bo‘lsa, ajab emas. Chunki, Mark Sun’iy intellektga nisbatan ijobiy munosabatda
ekanligini bildirar ekan: “Yangi texnologiyalar har doim
ham yaxshilik yoki yomonlik
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 04, Апрель
144
https://universalpublishings.com
qilish maqsadida yaratilishi mumkin. Sun’iy intellekt ning keng tarqalishi ortidan
keladigan ijobiy natijani esa, yaqin 5-10 yil ichida ko‘ramiz”, deya Ilon Maskning
fikriga e’tiroz bildirgan edi.
Bugungi kunda ayrim davlatlarda robot hamshiralar, xaydovchisiz transport
vositalari, buyurtmani yetkazib beruvchi dronlar xizmatidan foydalanish yo‘lga
qo‘yilgan. Hatto politsiya xodimlarining ba’zi vazifalarini ham maxsus robotlar
bajarishyapti. Olimlar ularning tashqi ko‘rinishini imkon qadar odamga o‘xshatishga
urinishmoqda.
Bundan tashqari, sun’iy intellekt jurnalistlarning doimiy ko‘makchisiga
aylanib ulgurgan. Masalan, Associated Pressda “ishlayotgan” robotlar moliyaviy
hisobotlarni yozib boradi. Sun’iy intellekt ning qo‘llanilishi ushbu nashrda har
chorakda beriladigan yangiliklarni 300 tadan 4400 taga oshirdi.
Swiss Re sug‘urta kompaniyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2020 yilga kelib 4,7 mln
aholi ishsiz qolishi mumkin. Shuningdek, ishsizlik g‘aznachilar, pochta xodimlari,
hisobchilar va idora xizmatchilariga xavf solishi mumkinligi aytilgan. Sun’iy intellekt
ularning vazifasini bemalol bajara oladi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Yuqoridagilardan tashqari, aksa-riyat iste’molchilarning robotlarga ishonch
bildirmayotganligi sun’iy
intellektning
ommalashishiga
halal
berayotgan
to‘siqlardan biridir. Odamlar o‘ziyurar mashina yoki samolyotlar xizmatini qabul
qilishlari uchun biroz vaqt kerak, albatta. Biroq, zamonaviy texnologiya-lar
qurshovida o‘sib-unayotgan yosh avlodda buning aksi bo‘lib, ularni bu jarayon u
qadar havotirga solayotgani yo‘q.
Har qancha e’tiroz va tanqidlarga qaramay sun’iy intellekt rivojlanishdan
odamlarga yordam berishdan to‘xtamayapti. Ayniqsa, tibbiyotda uning ahamiyati
tobora oshib bormoqda. Endilikda robotlar nisbatan murakkab jarrohlik
amaliyotlarini ham uddasidan chiqishyapti. Robot-shifokorlarning tibbiyot hodimlari
bilan o‘ziga xos hamkorligi samaradorlikni ancha oshirdi.
Medtronis kompaniyasi esa IBM bilan hamkorlikda qandli diabet kasalligi bilan
og‘rigan bemorlar uchun maxsus dastur ishlab chiqmoqda. Mazkur dasturiy ta’minot
qon tarkibidagi qand miqdorining favqulodda tushib ketishini 3 soat avval aniqlash
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Buning uchun shu kasallika chalingan 600 ta anonim
bemorlarning tibbiy ma’lumotlari o‘rganib chiqildi. Bu endi odamlar o‘z
salomatliklarini mobil qurilmalardagi maxsus dasturlar orqali muntazam nazorat
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 04, Апрель
145
https://universalpublishings.com
qilib boorish imkoniga ega bo‘lishadi deganidir.
Ko‘rib turganingizdek, sun’iy intellekt ning hayotimizdagi o‘rni kundan-kunga
chuqurlashib bormoqda. Ular insoniyatning yutug‘imi yoki mag‘lubiyati, degan
savol ustidagi bahslar hali uzoq davom etadi. Eng muhimi, fantastik yozuvchi Ishoq
Azimov ta’biri bilan aytganda, robotlarni yaratishda odamlarga zarar yetkazmaslik
shior qilib olinishi kerak.
Sun'iy intellekt haqida 8 ta fakt
Sun’iy intellekt — informatikaning alohida sohasi bo‘lib, odatda inson ongi
bilan bog‘liq imkoniyatlar: tilni tushunish, o‘rgatish, muhokama qilish, masalani
yechish, tarjima va shu kabi imkoniyatlarga ega kompyuter tizimlarini yaratish bilan
shug‘ullanadi.
Olimlar sun'iy intellekt (Sun’iy intelekt) bilan tajriba o‘tkazishga ishtiyoq
bilan qarashsa-da, ko‘p odamlar bu hodisadan ehtiyot bo‘lishadi. Hatto Tesla rahbari
Elon Mask ham buni insoniyat uchun "asosiy tahdid" va urush va ishsizlikning
mumkin manbasi deb atagan.
Keling, sun'iy aql bilan bog‘liq 8 ta qiziqarli faktlarni ko‘rib chiqamiz.
Fakt 1.
Sun’iy intelekt xizmatining beminnatligi va vaqt meyorlarining
cheklanmaganligi.
Fakt 2.
U buzilishlarga moslasha oladi Amerikalik olimlar sun'iy intellekt
bilan jihozlangan robot bilan tajriba o‘tkazishdi. U jiddiy zarar ko‘rgan taqdirda
ham ishlashda davom etishini aniqladilar. Tajriba davomida "jarohat olgan" robot
kamida oltita turli xil jarohatlarga, shu jumladan ikkita pastki oyoq- qo‘llarining
to‘liq yo‘qolishiga moslasha oldi va robotning "qo‘li" kamida 14 turdagi
jarohatlarga, shu jumladan uning ikkita dvigatelining ishdan chiqishiga moslasha
oldi.
3-fakt:
Sun’iy intelekt yaratuvchilarining e'tiqodi va stereotiplarini meros
qilib oladi
Sun'iy miya o‘z xulosalarini dastlab unga kiritilgan ma'lumotlar asosida
chiqaradi, shuning uchun u irqiy va jinsi xurofotlari bilan ajralib turadi. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatdiki, yuzni tanib olish uchun ba'zi kompyuter tizimlari 35% hollarda
qora tanli ayollarning jinsini chalkashtirib yuborgan va oq tanli erkaklarning atigi
0,8%. Buning sababi shundaki, sun'iy intellekt ishlaydigan ma'lumotlar bazalaridagi
fotosuratlari 75% erkaklar tashkil etadi, ularning 80% oq tanli fotosuratlarda.
Fakt 4.
Sun'iy intellekt savollarga javob berishi mumkin.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 04, Апрель
146
https://universalpublishings.com
Bugungi kungacha eng kuchli sun'iy intellekt bilan ishlaydigan matn ishlab
chiqaruvchisi - OpenAI- dan GPT-2 butun xatboshilarini yozishi mumkin va
xatolarga yo‘l qo‘ymaydi. Shu bilan birga,
tizim umumiy bilimlarga tegishli bo‘lsa,
savollarga to‘g‘ri javob beradi.
Fakt 5.
Sun’iy intelekt inson qila oladigan hamma narsani o‘rganishga qodir
Tadqiqotchilar sun'iy intellekt 2060 yilga kelib insonning deyarli barcha vazifalarini
mustaqil ravishda bajara olishiga umid qilishmoqda. Masalan, Oksford universiteti
olimlari Google-ning DeepMind Sun’iy intelekt bo‘limi bilan hamkorlikda tizimni
odamlarga qaraganda labda o‘qishni yaxshi o‘rgatishdi. Watch, Attend and Spell
dasturi xuddi shunga o‘xshash lablar harakati bilan so‘zlar orasidagi farqni aniqlaydi
va 50% gacha jim nutqni tahlil qiladi. Tizim BBC yangiliklar dasturlarini tomosha
qilish orqali o‘qitildi. Videodan 118000 ta jumlani o‘rganib chiqqandan so‘ng,
17,500 dan ortiq so‘zlardan iborat so‘zlarni tomosha qiling, qatnashing va imlo
qiling.
Fakt 6.
Sun'iy intellektga ega robotlar allaqachon diktor bo‘lib ishlaydi,
kosmosga uchadi, kemalarni patrul qiladi va futbol o‘ynaydi.
Xitoyning Sinxua davlat axborot agentligida robotlashtirilgan diktor
yangiliklarni o‘qiydi. U Chjan Vanveyning hayotiy prototipi asosida yaratilgan.
Robot nafaqat yangiliklar matnlarini o‘qiy oladi, balki ularning mimikasi va nutq
uslubiga taqlid qilib, inson hamkasblaridan o‘rganishi mumkin.
CIMON 2 roboti XKSda kosmonavtlar bilan aloqa qiladi: u o‘zining sun'iy
intellekti sifatida Watson IBM tizimidan foydalanadi. Watson Tone Analyzer xizmati
bilan yangilanish CIMON 2-ga odamlarning his-tuyg‘ularini tushunishga va ularga
javob berishga imkon beradi. CIMON loyihasi Germaniyaning Aerokosmik markazi
tomonidan Airbus va IBM bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan.
Norvegiyaning Aker BP neft kompaniyasi kemalaridan birini qo‘riqlash
uchun Spot (Boston Dynamics tomonidan ishlab chiqilgan) deb nomlangan robot
itidan foydalanadi. Zamonaviy robotlar hatto futbol o‘ynashni ham bilishadi: bunday
modellar Berlinning bepul universiteti qoshidagi sun'iy intellekt guruhida yaratilgan.
7-fakt:
Sun’iy intelekt koronavirus
bilan kurashishda yordam beradi
Dunyo bo‘ylab sun'iy intellektga asoslangan tizimlar yuqtirgan odamlarni
kuzatishda, virus haqida ma'lumot to‘plashda va vaktsinani qidirishda yordam beradi.
Masalan, Isroilning Vocalis Health kompaniyasi Isroil hukumati bilan
hamkorlikdaovozli spektr tahliliga asoslangan COVID-19 kasalligini aniqlash
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 04, Апрель
147
https://universalpublishings.com
texnologiyasini ishlab chiqdi. Bundan tashqari, sun'iy intellektli robotlar jamoat
joylarini patrul qilishda foydalaniladi (Singapur). Megvii ReID texnologiyasi
yordamida Xitoyda inson oqimida yuqori isitma bilan kasallanganlarni aniqlaydigan
tizim ishlab chiqildi.
Fakt 8.
Sun'iy intellekt sayyorani tejash va odamlarni oziq-ovqat bilan
ta'minlashdir
Amerika Qo‘shma Shtatlari, Kanada va Lotin Amerikasida bioxilma-xillikni
saqlashni yoritishga bag‘ishlangan "NatureServe" notijorat tashkiloti SAS analitik
kompaniyasi bilan global Data for Good tashabbusi doirasida hamkorlik qildi.
Sun’iy intelekt o‘simlik va hayvon turlari to‘g‘risidagi ma'lumotlarni to‘plash,
ularning joylashuvi va populyatsiyalarning kontsentratsiyasini aniqlash uchun
ishlatiladi.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti
(FAO) ham sun'iy sun'iy intellektning afzalliklarini tan oladi: ular "razvedka" ob-
havo sharoiti, zararkunandalar, tuproq namligi va boshqa muhim ko‘rsatkichlar
haqidagi ma'lumotlarni hisobga olgan holda, fermerlarga ishni yanada samarali
rejalashtirishga imkon berishiga ishonadilar.
XULOSA
Yuqorida sanab o‘tilgan sun’iy intellekt qo‘llaniladigan sohalar hozirgi kundagi
insoniyat faoliyatidagi muhim sohalar desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Sun’iy intellekt
nafaqat sanab o‘tilgan sohalarda balki boshqa yo‘nalish va sohalarda ham keng
qo‘llanilib kelinmoqda. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak sun’iy intellektning sanoatda,
fanda va inson kasbiy faoliyatida kun sayin ommalshib jamiyatimizning barcha
tizimlarini rivojlantirishda muhim axamiyat kasb etmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
[1]
Umaralievich, K. U. SPIRITUAL EDUCATION OF STUDENTS OF
PEDAGOGICAL UNIVERSITIES ON THE BASIS OF CULTURAL AND
HUMANISTIC APPROACH.
[2]
Suyumov, J., Madaliyeva, G., & Xakimova, K. (2021). IMITATION
MODELING TECHNOLOGIES IN HIGHER EDUCATIONAL PROCESS.
Теория
и практика современной науки
, (5), 18-21.
[3]
Suyumov, J. Y. (2021). Kompyuter imitatsion modellari asosida faol oqitish
texnologiyasining nazariy asoslari.
Scientific progress
,
2
(3), 459-466.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 04, Апрель
148
https://universalpublishings.com
[4]
Suyumov, J. Y. (2021). Theoretical basis of active teaching technology on the
basis of computer imitation models.
ACADEMICIA: An International
Multidisciplinary Research Journal
,
11
(7), 205-210.
[5]
Raximov, D. S. (2021). DIVERSIFIKATSIYA HUDUDLAR SANOATNI
MUVOZANATLI
STRATEGIKRIVOJLANTIRISh
YO‘NALIShLARI.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1
(3), 199-
207.
[6]
Raximov,
D.
Sh.
(2021).
Sanoat
iqtisodiyotida
mahalliylashtirilayotgan
s
Latipdjanovich, D. M., Shavkatjonovich, A. S., &
Gofurjonovich, P. G. IMPROVE THE STRENGTH OF HMAC BASED ONE TIME
PASSWORDS USING SHA3 IN HMAC.
НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКИЕ
РЕШЕНИЯ И ПОДХОДЫ, 2016
, 34.
[7]
Pulatov G. G. Simsiz tarmoqni uzaytirish muammolari vayechimlari.
