Profilaktik tibbiyot va salomatlik
–
Профилактическая
медицина
и
здоровье
–
Preventive Medicine
and Health
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/preventive-medicine
The importance of a balanced diet in maintaining
a healthy lifestyle among children
Khayitkhon ISMOILOVA
Andijan Branch of Kokand University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article analyzes medical data on maintaining a healthy
lifestyle within the family and organizing a proper diet.
It provides a brief overview of children
’
s physiology and
presents healthy menu programs and diets from a dietological
perspective. The article also describes the reforms underway in
the Republic of Uzbekistan aimed at improving children
’
s
physical well-being and overall child health.
2181-3663
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3663-vol3-iss5-pp123-129
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
vitamins,
proteins,
fats,
physical exercises,
sports,
iron,
calcium,
zinc,
anemia,
hygiene,
salt,
sugar,
vegetables,
fruits.
Bolalarda so
g‘
lom turmush tarzini olib borilishida
ovqatlanish ratsionining ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
vitamin,
oqsillar,
yo
g‘
lar,
jismoniy mashqlar,
sport,
temir,
kaltsiy,
Maqolada, oilada so
g‘
lom turmush tarzini va ovqatlanish
ratsionini olib borilishi b
o‘
yicha tibbiy ma
’
lumotlar tahlil
etilgan. Bolalar organizmi haqida qisqacha ma
’
lumot va
dietologiya b
o‘
yicha so
g‘
lom menyu dasturlari va ratsionlar
keltirilgan.
O‘
zbekiston Respublikasida bolalarga va bolalar
salomatligiga qaratilgan jismoniy so
g‘
liqlarini oshirish borasida
1
Senior Lecturer, Andijan Branch of Kokand University.
2
Student, Andijan Branch of Kokand University.
Profilaktik tibbiyot va salomlatlik
–
Профилактическая медицина и здоровье
–
Preventive Medicine and Health
Issue
–
3
№
5 (2024) / ISSN 2181-3663
124
sink,
kamqonlik,
gigiyena,
tuz,
shakar,
sabzavot,
mevalar.
olib borilayotgan islohatlar bayon qilingan.
Важность сбалансированного питания в поддержании
здорового образа жизни среди детей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
витамин,
белки,
жиры,
физические упражнения,
спорт,
железо,
кальций,
цинк,
анемия,
гигиена,
соль,
сахар,
овощи,
фрукты.
В статье проанализированы медицинские данные,
касающиеся ведения здорового образа жизни в семье и
организации правильного рациона питания. Приведена
краткая информация об особенностях детского организма,
а также представлены программы и рационы здорового
меню с точки зрения диетологии. Описаны реформы,
проводимые в Республике Узбекистан, направленные на
повышение физического здоровья детей и улучшение
состояния их здоровья.
KIRISH
Oilada so
g‘
lom turmush tarzini olib borish, onalar va bolalar salomatligini saqlash,
ovqatlanish ratsionini to
‘g‘
ri tashkil etish masalasi tarixdan hamma insonlar uchun
dolzarb mavzu bo
‘lib
kelgan. Ayniqsa, globallashuv jarayonlarida inson turmush-tarzida
o
‘zgarish va yangilanayotgan davrda oilada sog‘
lom turmush tarzini olib borilishi
bo
‘yicha k
o
‘plab mutaxassislar tavsiyalar berib bormoqda.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
“Turmush tarzi”, “Sog‘lom turmush tarzi” tushunchalariga Inson huquqlari
umumjahon Deklaratsiyasi, “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiya, O‘
zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi,
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev
asarlari, nutq va ma
’
ruzalarida bayon qilingan. So
g‘
lom turmush tarzini shakllantirishga
oid fikrlar,
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’
lim t
o‘g‘risida”gi Qonuni, “Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi”, “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida”gi Qonun, Sharq hamda
G‘
arb olimlari va mutafakkirlarining fikr va qarashlarida
o‘
z ifodasini topadi.
O‘
zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A. Karimov ta
’
kidlaganidek, yosh
avlodning so
g‘
ligiga ta
’
sir qiluvchi asosiy omillarni bilishni,
o‘
quvchilarda so
g‘
lom
turmush tarzini shakllantirishning metodologik, psixologik, pedagogik, tibbiy va gigiyenik
asoslarini yaratishni davr taqozo etmoqda.
Bolalarning t
o‘g‘
ri ovqatlanishi va so
g‘
lom turmush tarzini shakllantirish ularning
rivojlanishi,
o‘
sishi, va umumiy salomatligi uchun muhimdir. Ushbu maqolada pediatriya,
ovqatlanish fiziologiyasi va jismoniy tarbiya sohalaridagi ilmiy asarlarga tayangan holda,
Profilaktik tibbiyot va salomlatlik
–
Профилактическая медицина и здоровье
–
Preventive Medicine and Health
Issue
–
3
№
5 (2024) / ISSN 2181-3663
125
bolalarda so
g‘
lom ovqatlanishni tashkil etish hamda so
g‘
lom turmush tarzini yaratish
b
o‘
yicha tavsiyalar yoritiladi.
MUHOKAMA
O‘
sish va rivojlanish: yangi tu
g‘
ilgan chaqaloqlarda oshqozon devorida mushaklari
elastik, mushak qavati b
o‘
sh, tashqi b
o‘
ylama qavat yupqa, katta egrilikda b
o‘
ladi.
Bola 5 yoshga borganida oshqozon devori kattalarnikiga
o‘
xshash tuzilishga ega b
o‘
lib,
mushak qavati 15
–
20 yoshlarda kuchayib ketadi. Bolalarga turli yoshda turli zarur
vitaminlar va oziq ovqatlar zarur b
o‘
ladi.[2]
Maktabgacha yoshdagi bolalar (2
–
5 yosh). Bu yoshdagi bolalar tez
o‘
sadi va k
o‘
p
energiyaga sarflaydi. Ovqatlanish ratsioni ularning suyak va mushak rivojlanishi, immun
tizimi va kognitiv rivojlanishini q
o‘
llab-quvvatlashi kerak.
Bu yoshda bolalar, oqsillar: tovuq go‘shti, baliq, loviya va sut mahsulotlari iste’mol
qilishi tavsiya etiladi. Bu mahsulotlar mushak va to‘qimalarni rivojlantirish uchun zarurdir.
Kalsiy va D vitamini: sut, yogurt, pishloq va tuxum mahsulotlari suyak va tishlarni
mustahkamlash uchun muhimdir.
Meva va sabzavotlar: har xil rangdagi sabzavot va mevalar (karam, sabzi, apelsin,
olma) turli xil vitamin va minerallarni ta
’
minlaydi, shu bilan birga bolalarda immunitetni
kuchaytiradi.
2. Maktab yoshidagi bolalar (6
–
12 yosh). Bu yoshda bolalar maktabda faol
o‘
qiydilar, sport va boshqa jismoniy mash
g‘
ulotlarda qatnashadilar, shuningdek, ularning
aqliy rivojlanishi ham davom etadi. Ratsionning asosiy maqsadi ularning energiya va
ozuqa moddalari ehtiyojlarini qondirishdir.
Bu yoshda bolalar, oqsillar: baliq, parranda g
o‘
shti, tuxum, yon
g‘
oq va dukkaklilar
iste
’
mol qilishi tavsiya etiladi. Oqsillar suyak va mushaklarni mustahkamlaydi, bolani
so
g‘
lom
o‘
sishiga yordam beradi.
Omega-3 yo
g‘
kislotalari: baliq, zi
g‘
ir moyi va yon
g‘
oqlar. Omega-3 yo
g‘
kislotalari
miya faoliyati va k
o‘
rishni q
o‘
llab-quvvatlaydi.
Temir: dana g
o‘
shti, yashil sabzavotlar, dukkaklilar. Temir qonni kislorod bilan
t
o‘
yintirish va miyada rivojlanishni q
o‘
llab-quvvatlash uchun zarurdir.
Kalsiy va D vitamini: yogurt, pishloq, tuxum va boyitilgan sut mahsulotlari b
o‘
lib,
ushbu mahsulotlar suyak va tishlar so
g‘
li
g‘
i uchun zarur.
Murakkab uglevodlar: butun don mahsulotlari, guruch va makaronlar. Murakkab
uglevodlar energiya manbai sifatida ishlatiladi va bolalar
o‘
qish va sport mash
g‘
ulotlarida
faol b
o‘
lishlari uchun kerak.
Murakkab uglevodlar: guruch, butun donli non, kartoshka va makaron. Uglevodlar
bolalarning kundalik energiya ehtiyojlarini ta
’
minlaydi.
3.
O‘
smirlik davri (13
–
18 yosh).
O‘
smirlik davrida jismoniy va aqliy
o‘
zgarishlar
kuchayadi, shuning uchun ratsionning asosiy e
’
tibori suyaklar rivojlanishini, miya va
mushak
o‘
sishini q
o‘
llab-quvvatlashga qaratiladi.
Ilmiy tadqiqotlarga k
o‘
ra, bolalarning
o‘
sish davrida ratsionlaridagi oqsillar,
vitaminlar va minerallar organizmning t
o‘g‘
ri rivojlanishi uchun zarurdir.
Bu davrda bolalar uchun yuqori sifatli oqsillar: g
o‘
sht, baliq, tuxum, dukkaklilar
tavsiya etiladi.
O‘
smirlar mushak va t
o‘
qimalarni shakllantirish uchun k
o‘
proq oqsilga
muhtoj.
Temir: Dana g
o‘
shti, tuxum, yashil bargli sabzavotlar. Temir qizlar uchun ayniqsa
muhim, chunki
o‘
sish va reproduktiv salomatlik uchun zarurdir.
Profilaktik tibbiyot va salomlatlik
–
Профилактическая медицина и здоровье
–
Preventive Medicine and Health
Issue
–
3
№
5 (2024) / ISSN 2181-3663
126
Kalsiy va D vitamini: suyaklarning o‘sishi uchun bu yoshda kalsiy va D vitaminiga
talab yuqori. Yogurt, sut mahsulotlari va yashil bargli sabzavotlar ratsionda bo‘lishi kerak.
Sink: qovoq uru
g‘
i, yon
g‘
oq va dukkaklilar. Sink immun tizimi va hujayra
o‘
sishi
uchun zarur.
Murakkab uglevodlar va so
g‘
lom yo
g‘
lar: guruch, makaron va yon
g‘
oqlar.
Murakkab uglevodlar
o‘
smirlarning kundalik energiya ehtiyojini qondiradi, so
g‘
lom
yo
g‘
lar esa miya faoliyatiga foyda beradi [3].
Har qanday yoshda tuz va shakar iste
’
molini cheklash tavsiya etiladi, chunki ular
uzoq muddatda salomatlikka zarar yetkazishi mumkin.
K
o‘
p suv ichish tavsiya etiladi. Suv tananing har bir hujayrasi uchun zarur b
o‘
lib,
t
o‘g‘
ri miqdorda suv ichish ichki organlar va qon aylanish tizimini q
o‘
llab-quvvatlaydi.
Yo
g‘
lar: So
g‘
lom yo
g‘
lar (masalan, zaytun moyi, yon
g‘
oqlar) miya rivoji va yurak
salomatligi uchun foydalidir, lekin ular me
’
yorida iste
’
mol qilinishi kerak.
Bola
o‘
sishi va rivojlanishiga qarab ovqatlanish ratsionini tuzish uchun tavsiya
etilgan ozuqalar kombinatsiyasi ularning
o‘
sish ehtiyojlarini qondirishga va so
g‘
lom
turmush tarziga asos yaratishga yordam beradi.
Kunlik ratsionda ozuqaviy qiymatlar. Ratsiondagi ovqatlar energiyasi
organizmning energetik sarfini qoplash zarur. Ovqatli moddalarning kalorik qiymatini
aniqlash uchun 100 g ovqat tarkibidagi oqsil, yo
g‘
va karbonsuvlarning foiz miqdori va
kaloriya qiymatini k
o‘
rsatuvchi jadvaldan foydalaniladi.
Ovqatli moddalarning izodinamiya qonunidan foydalaniladi, ya
’
ni oqsil, yo
g‘
va
karbonsuvlar energetik qiymati hisobga olingan holda bir-birining
o‘
rnini bosishi
mumkin. Masalan, 1 g yo
g‘
(9,3 kkal) 2,3 g oqsil yoki karbonsuv
o‘
rnini bosishi mumkin.
Lekin bu bir-birining
o‘
rnini bosish faqat qisqa muddat davomida b
o‘
lishi mumkin,
chunki ovqatli moddalar energetik vazifadan tashqari plastik vazifani ham bajaradilar.
Ovqat ratsionida har bir guruh ishchilari ehtiyojini qondiradigan optimal miqdorda
oqsil, yo
g‘
va karbonsuvlar b
o‘
lishi kerak, masalan 1-guruh ishchilari uchun sutkalik
ratsionda 80
–
120 g oqsil, 80
–
100 g yo
g‘
va 400
–
600 g karbonsuvlar b
o‘
lishi zarur.
Ratsion tarkibidagi oqsil, yo
g‘
va karbonsuvlar nisbati 1:1,2:4 b
o‘
lishi kerak.
Ratsiondagi ovqat organizmning vitamin, mineral tuz va suvga b
o‘
lgan hamda almashib
b
o‘
lmaydigan ehtiyojini t
o‘
la qondirishi, aminokislotalarni
o‘
zida saqlashi zarur.
Oqsil va yo
g‘
larning sutkalik miqdorini 1/3 qismi hayvon mahsuloti sifatida
b
o‘
lishi kerak. Ratsiondagi ovqat kaloriyasi ovqatlanish miqdoriga t
o‘g‘
ri taqsimlanishi
kerak. Birinchi nonushta sutkalik energiyaning 25
–
30%, ikkinchi nonushta 10
–
15%,
tushlik 40
–
45%, kechki ovqatlanish esa 15
–
20% qismini tashkil qilishi kerak [4].
Bolalarda kun davomida suv qiymatlariga e
’
tibor berish kerak, qaynatilgan suv va
tirik suv bolalar organizmida so
g‘
lom metabolizmni yuzaga keltiradi. Suvning qiymati
tana vazni va odam yoshiga qarab 1,5 litrdan boshlab belgilanadi.
Kundalik suv miqdori:
Yosh:
1 oy
2 oy
3 oy
4
–
12 oy
1
–
3 yosh
3
–
7 yosh
7 yoshdan katta
Miqdor:
30 ml.
60 ml.
90 ml.
200ml
700
–
1000 ml.
1 l.
1,5 l.
Abu Ali ibn Sino “Tib qonunlari” va qator risolalarida “Kimki sog‘
lom turmush
tarziga erishmoqchi b
o‘
lsa,
o‘
z so
g‘
ligini saqlamoqchi va mustahkamlamoqchi b
o‘
lsa,
ovqatlanish tartibiga, iste
’
mol qilinadigan ovqatning sifatiga, miqdoriga, ovqatning
Profilaktik tibbiyot va salomlatlik
–
Профилактическая медицина и здоровье
–
Preventive Medicine and Health
Issue
–
3
№
5 (2024) / ISSN 2181-3663
127
iste
’
mol qilish vaqti va uning hazm b
o‘
lish jarayoniga asosiy e
’
tiborni qaratmo
g‘
i
lozimligini ta
’
kidlaydi.
Organizm uchun zarur b
o‘
lgan ovqatlarni iste
’
mol qilmagan yoki t
o‘
yib
ovqatlanmagan kishi, kasal va darmonsiz b
o‘
ladi. Shuningdek, t
o‘
yib ovqatlanmaslik
quyidagi muammolami keltirib chiqarishi mumkin:
–
sekin
o‘
sish yoki yetarli vaznga ega b
o‘
lmaslik;
–
yurish, gapirish va fikrlash sustligi;
–
qorinning kattaligi, q
o‘
l va oyoqlarning oz
g‘
inligi;
–
uzoq davom etuvchi k
o‘
plab kasalliklar va infeksiyalar o
g‘
ir kechishi;
–
harakatsizlik, bolaning xomush b
o‘
lib,
o‘
yinga qiziqmasligi;
–
yuz, oyoq va q
o‘
llar terisining tez-tez yara yoki do
g‘
b
o‘
lib turishi, badan
shishishi;
–
sochning tikka-tikka b
o‘
lib, ingichkalashuvi, t
o‘
kilishi,
o‘
z rangi va jilosini
y
o‘
qotishi;
–
shapk
o‘
rlik, k
o‘
zning quruqlashuvi va k
o‘
rmaslik;
–
darmonsizlik va tez toliqish;
–
ishtaha y
o‘
qolishi;
–
kamqonlik;
–
o
g‘
iz qurishi;
–
oyoqlaring qizishi, ulardagi sezgining y
o‘
qolish holatlari.
Quyidagi kasalliklarga boshqa sabablar bilan bir qatorda yaxshi ovqatlanmaslik
ham sabab b
o‘
ladi va bu ularing o
g‘
irlashuviga olib keladi:
–
surunkali ich ketishi;
–
doimiy infeksiyalar;
–
quloq shan
g‘
illashi;
–
bosh o
g‘
ri
g‘
i;
–
milk qonashi va qizarishi;
–
terining rangi k
o‘
karishi;
–
burundan qon oqishi;
–
oshqozonning o
g‘
rib turishi;
–
terining quruqlashishi va yorilishi;
–
oshqozonning bezovta qilishi;
–
yurakning kuchli zarb bilan urishi;
–
notinchlik (asabiylashish), turli xil asabiy va ruhiy muammolar;
–
jigar sirrozi.
Kichik yoshdagi bolalar ovqatida oqsil, yo
g‘
va uglevodlar nisbati 1:1:4 kattaroq
yoshdagilarda 1:1:4,5 b
o‘
lishi kerak, Bolalar k
o‘
proq hayvon mahsulotiari bilan
ovqatlanganlari yaxshi. Hayvon oqsilining solishtirma salmo
g‘
i umumiy oqsil salmo
g‘
ini
70
–
80% ni, maktab yoshidagi bolalarda esa 60-65% ni tashkil etadi.
NATIJALAR
Bola tu
g‘
ilgandan boshlab shaxsiy gigiyena tuzilishi kerak. Yangi tu
g‘
ilgan
chaqaloqlarni nozik maxsus quloq tozalagichlar bilan ehtiyotkorlik qoidalarga rioya qilib
tozalash; har kuni k
o‘
z atrofini shapoqlardan artish, har kuni badanini yumshoq
allergiyasiz sochiqlarni iliq suvda namlab artish, choyshablarini kiyimlarini k
o‘
proq
paxtadan tayyorlanganidan ishlatish va har kuni almashtrsh kerak.
Profilaktik tibbiyot va salomlatlik
–
Профилактическая медицина и здоровье
–
Preventive Medicine and Health
Issue
–
3
№
5 (2024) / ISSN 2181-3663
128
Bola 2
–
3 yoshidan boshlab har kuni tishlarini 2 marta yuvishi, k
o‘
chadan kirganda
xojatxonadan chiqqanda q
o‘
llarni tozalab sovun bilan yuvishi qat
’
iy nazorat qilinishi va
bolani yoshlikdan shaxsiy gigiyenaga
o‘
rgatish kerak. Bola ul
g‘
ayarkan uning kunlik
turmush ratsioni ham kattalashadi va bunga mos ravishda gigiyenasiga ham
q
o‘
shimchalar tuzilishi kerak. Q
o‘
l oyoq tirnoqlari gigiyenasi, soch gigyenasi ham
muntazam nazorat qilinishi kerak.
Kiyim-bosh gigiyenasiga ham alohida e
’
tibor berish kerak. Ich kiyimlar har kuni
almashtrilishi, paypoqlar, kunlik kiyimlar tozalanishi, oyoq kiyimni t
o‘g‘
ri tanlash
gigiyenasi ham bolani yassioyoqlikdan asraydi [5].
I.P. Pavlov jismoniy harakatning inson salomatligiga ta
’
sirini organizmning tashqi
muhit bilan chambarchas bo
g‘
liqligini anglatuvchi k
o‘
rinish, deb ta
’
riflaydi.
Bolalarni kichik yoshdan boshlab tanasini chiniqtirish orqali immunitet tizimini
oshirishga erishish mumkin. Uy sharoitidan har kuni ertalab 20
–
30 daqiqalik jismoniy
mashqlar tashkil etish, bolani yoshiga mos ravishda sport t
o‘
garaklariga jalb qilish bolani
jismonan so
g‘
lom b
o‘
lishiga yordam beradi.
Respublikamizda vosh avlodni jismoniy va ma
’
naviy salomatligini shakllantirish
maqsadida bolalar sportini rivojlantirish jam
g‘
armasi tuzildi. Quyidagilar jam
g‘
armaning
asosiy vazifalari b
o‘
lib hisoblanadi:
–
bolalar jismoniy tarbiya va sportini rivojlantirish borasida davlat siyosatini
ishlab chiqish va amalga oshirishga, bolalar sportini aniq maqsad y
o‘
lida va barqaror
aholiga k
o‘
maklashish;
–
bolalarda sportga mehr uy
g‘
otish,
o‘
sib kelayotgan yosh avlod ongida sport bilan
shu
g‘
ullanish, so
g‘
lom turmushga amal qilish ma
’
naviy va jismoniy kamolga intilish,
ularni salbiy ta
’
sirdan himoya qilish hamda zararli odatlardan xalos etish, bolalarni
barqaror fe
’
l-atvorli, Vatanga mehr-muhabbat va
o‘
z mamlakati uchun
g‘
urur-iftixor
ruhida tarbiyalash borasidagi chora-tadbirlar kompleksini amalga oshirish;
–
birinchi navbatda qishloq joylarda bolalar jismoniv tarbiya va sportining moddiy
bazasini shakllantirish, turar-joylarida zamonaviy bolalar sport komplekslari tarmo
g‘
ini
barpo etish.
–
zamonaviy sport uskunalari hamda anjomlar bilan jihozlash samarali
foydalanishni ta
’
minlashga k
o‘
maklashish b
o‘
yicha zarur moliyaviy va moddiy
mabla
g‘
larni jamlash;
–
bolalarning jismoniy va ruhiy jihatdan ul
g‘
ayib kamol topishini nazarda tutgan
holda tibbiyot muassasalari va tashkilotlari bilan
o‘
zaro yaqin hamkorlikni ta
’
minlash
ishlab chiqilgan [6].
XULOSA
Bolalarni so
g‘
lom ovqatlanish ratsionini t
o‘g‘
ri tuzish va amalda q
o‘
llash ota-
onaning ma
’
sulyatidir. Yoshlikdan so
g‘
lom muhitda ul
g‘
aygan bola so
g‘
lom kelajakdir.
T
o‘g‘
ri ovqatlanish bilan birga shaxsiy gigiyena va jismoniy harakat so
g‘
lom tana uchun
poydevordir. Yuqoridagi maqolada k
o‘
rsatib
o‘
tilgan ratsion menyu va gigiyena bolaning
organizmi uchun zarurdir.
O‘
zbekiston Respublikasida bolalar uchun shahar qishloq
hududlarida sport maydonchalari va majmualari tashkil etilgan va bu ham bolalarni
so
g‘
li
g‘
i uchun juda katta foydadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin.
–
Т
.:
O‘
zbekiston, 1996. T.2.
Profilaktik tibbiyot va salomlatlik
–
Профилактическая медицина и здоровье
–
Preventive Medicine and Health
Issue
–
3
№
5 (2024) / ISSN 2181-3663
129
2.
A.Ahmedov., X.Rasulov. Odam anatomiyasi, bolalar anatomiyasi asoslari darslik
A-98;
–
T.: “IQTISODIYOT
-
MOLIYA” 2021,
-632 b.
3.
“Healthy Diet”
Accessed November 13, 2024.
4.
Алявия О.Т., Кодиров Ш.К., Кодиров А. Н., Хамрокулов II.Х., Халилов Э.Х.
5.
D.D.Sharipova (va boshq.) Valeologiya asoslari: (
o‘
quv q
o‘
llanma)
O‘
zR Oliy va
o‘
rta maxsus ta
’
lim vazirligi.
–
Т
.: Musiqa, 2010.
–
116 b.
6.
Z.X.Palibayeva. Valeologiya asoslari.
O‘
quv q
o‘
llanma.
–
T.: llmiy texnika
axboroti-press nashriyoti, 2018.
–
224 bet.
