171
5.
Кулешов
Н.Н.
Агрономическое
семеноведение.
Издательство
сельскохозяйственной литературы, журналов и плакатов. -М:., 1963.- 303 с.
6.
Ҳамроева Г.У., Раббимов А., Махмудова Г. Чўл озуқабоп ўсимликларининг
уруғларининг баъзи сифат кўрсаткичлари. “Чўл яйлов чорвачилигини ривожлантириш ва
чўлланишнинг олдини олишнинг илмий-амалий асослари” халқаро илмий-амалий
конференция материаллари. Самарқанд, 2019 й. 267-270- б.
УЎК: 633.2/.3.(262.9).
ОРОЛ ДЕНГИЗИ ҚУРИГАН ТУБИДА ЯЙЛОВЛАР БАРПО ҚИЛИШ
Э.Х. Носиров-
таянч докторант
Қоракўлчилик ва чўл экологияси илмий-тадқиқот институти
Аннотация
. Мақолада орол денгизининг қуриган туби шароитида чўл озуқабоп
ўсимликларини ўcтириш ҳақида маълумотлар берилган. Solsola paletziana, Holoxylon
apheyllum, Halothamnus subaphyllus каби юқори ҳосилдор яйловларни яратиш мақсадида
етиштириш истиқболлари ҳақида хулоса қилинди.
Калит сўзлар:
Solsola paletziana, Holoxylon apheyllum, Halothamnus subaphyllus,
бўйига ўсиш, ривожланиш, яшавчанлик, илдиз тизими, шўрланиш, тупроғнинг
агрокимѐвий таркиби.
Summary.
The article provides information on the nutrition of desert fodder plants in the
dry bottom of the Aral Sea. Solsola paletziana, Holoxylon apheyllum, Halothamnus
subaphyllus etk, were concluded about the prospects of cultivation in order to create high-yield
pastures.
Keywords
:
Solsola paletziana, Holoxylon apheyllum, Halothamnus subaphyllus, growth
in height, development, viability, root system, salinity, agrochemical composition of the soil.
Кириш
.
Орол денгизининг қуриши нафақат Ўзбекистон республикаси, балким
бутун Марказий Осиѐ мамлакатларида табиий мувозанатнинг бузилишига ва улкан
экологик муаммоларнинг юзага келишига олиб келди. Майдони қариб 6 млн.гектарни
эгаллаган, ҳозирги кунда “Оролқум” номи билан юритилаѐтган регион ўсимликлар
дунѐси билан деярли қопланмаган, тупроқнинг юза қатламининг қуриши оқибатида
шўрланган қум ва чанг тўзонларининг манбаи бўлиб, юзлаб километр масофаларга
тузнинг тарқалиши, экологик муҳитнинг ѐмонлашуви, қишлоқ хўжалик тизими ва
аҳолининг саломатлигига сезиларли даражада зарар келтирмоқда. Муаммонинг улкан
зарарини ва экологик танг вазиятни юмшатишнинг муҳим чора-тадбирларидан бири –
ѐлонғочлашган Орол денгизи тубини ўсимликлар дунѐси билан қоплашдир. Шу боис,
юзага келган экологик муаммони юмшатиш борасида Ўзбекистон республикаси
Президенти ва Ҳукумати томонидан улкан ва долзарб вазифаларни амалга ошириш
ишлари олиб борилмоқда. Жумладан, Ўзбекистоннинг барча ўрмон хўжаликлари
томонидан Оролнинг қуриган туби ерларига саксовул, юлғун сингари чўлнинг стресс
омилларига бардошли бута ўсимлик турлари кўчатларини экиш ишлари миллионлаб
гектар ерларда амалга оширилмоқда. Бу ишлар ҳозирги кунга келиб ўз самарасини бера
бошлади. Аммо, келгусида бундай ерлардан қишлоқ хўжалигида фойдаланиш муаммоси
ҳам Ўзбекистон республикаси учун муҳим социал ва иқтисодий аҳамиятга эга. Бунда
регионда яйлов чорвачилигини ривожлантириш иқтисодий жиҳатдан асосланган муҳим
тармоқ бўлиб хизмат қилиши мумкин. Шу боис, Орол денгизининг қуриган туби
ерларини ўсимликлар дунѐси билан қоплашда чўл озуқабоп ўсимлик турларидан кенг
фойдаланиш ва юқори ҳосилли яйловлар яратиш ўта муҳимдир. Шу муносабат билан
республика Ҳукумати томонидан мазкур муаммони ҳал қилишга йўналтирилган илмий-
172
тадқиқот ишларини қўллаб қувватлаш ва молиялаштириш мақсадида махсус фонднинг
ажратилиши грантлар танловининг эълон қилиниши ҳамда ѐш олимларга яратилган кенг
имкониятлар яратилганлиги ушбу йўналишдаги тадқиқот ишларининг ривожланишига
олиб келди.
Тадқиқот услублари.
Тадқиқотлар Орол денгизи қуриган туби 14-км масофада
шимол йўналишидаги ҳудудда олиб борилмоқда. Тадқиқотлар манбаи бўлиб қора
саксовулнинг “Нортуя”, чўғоннинг “Жайхун”, Палецкий черкезининг “Барака”,
терескеннинг “Тўлқин”, изеннинг “Отавный”, маккасупургининг “Малика”, Нитенс
олабутасининг “Одил” ва кўп йиллик олабутанинг “Ягона” навлари уруғлари ва шўр
ажириқнинг Қизилқум популяцияси кўчатлари хизмат қилмоқди. Тадқиқотларни олиб
боришда “Чўл озуқабоп ўсимликлари интродукцияси ва селекцияси бўйича услубий
тавсиялар” идан [4], олинган маълумотларга биостатистик ишлов бериш Б.А.Доспехов
[2] услубларидан фойдаланилди. Тажриба даласи тупроқларининг агрокимѐвий
хусусиятлари “SAG AGRO” маъсулияти чекланган жамиятининг тупроқ таҳлили
лабораториясида ўрганилди.
Тадқиқот натижалари.
Демак, 2022 вегетация йилида тупроқнинг юза
қатламидаги намлик миқдори анча паст бўлиб, ўсимликларнинг интенсив ривожланиш
даврида Ёз мавсумининг бошланишида тупроқ таркибидаги намлик миқдори юза
қатламда (0- 20 см) - 1,9%, 20-40 см чуқурликдаги қатламда 2,6%, 40-60 см чуқурликдаги
қатламда - 4,2%, 60-80 см чуқурликдаги қатламда -10,4% ва 80-120 см чуқурликда эса -
17-18,4 фоизгача бўлганлиги аниқланди (1-жадвал).
1-жадвал
Тажриба даласи тупроқларининг намлик динамикаси, %
Тупроқ
қатлами,см
Аниқлаш муддатлари
18. 02
23.04
3.06
0-20
2,8±0,36
4,1±0,17
1,9±0,4
20-40
5,6±0,36
3,8±0,05
2,6±0,2
40-60
5,5±0,18
4,2±0,6
4,2±0,4
60-80
12,5±0,38
6,7±0,7
10,4±0,75
80-100
15,4±1,6
6,3±0,04
17,0±0,86
100120
15,1±1,8
5,7±0,4
18,4±0,5
Ўсимликларнинг ривожланиш ва яшовчанлик кўрсаткичлари.
2022 йилнинг 18
февралида экилган чўл олзуқабоп ўсимликларининг 10 та экилган навларидан 9 тасида
апрель ойининг иккинчи ўн кунлигида майсалар униб чиққанлиги аниқланди.
Уруғларнинг ѐппасига униб чиқиши апрель ойининг учинчи ўн кунлигида саксовулнинг
“Нортуя”, черкезнинг “Барака”, чўғоннинг “Жайхун” навларида кузатилди.
Олабутанинг “Одил” ва макка супургининг “Малика” навлари уруғлари асосан май
ойида ѐппасига униб чиқди. Изенниг “Отавний”, терескеннинг “Тўлқин”, олабутанинг
“Ягона” навлари уруғларидан қониқарли даражада майсалар униб чиқмади.
2022 йилнинг июнь ойи биринчи ўн кунлигида тажриба даласидаги мавжуд ўсимлик
тур ва навларининг ҳисоб пайкалчаларидаги ўсимликлар туп сони, майсалар
яшовчанлиги ва уларнинг ўсиши ўрганилди. Кузатувлар шуни кўрсатдики, майсаларнинг
ривожланиш кўрсаткичлари анча суст, майсалар сонининг ҳам маълум даражада айрим
турларда камроқ, айримларида эса кўпроқ камайганлиги кузатилди.
Август ойига келиб, яъни қурғоқчил мавсумнинг ўтиши даврида черкезнинг
“Барака” нави майсаларининг бўйига ўсиши ўртача 13 см атрофида, ўсимликнинг
яшовчанлиги эса 77% ни ташкил қилиши аниқланди (жадвал-2).Олабутанинг “Одил” ва
макка супургининг “Малика” навлари уруғлари асосан май ойида ѐппасига униб чиқди.
Изенниг “Отавний”, терескеннинг “Тўлқин”, олабутанинг “Ягона” навлари уруғларидан
қониқарли даражада майсалар униб чиқмади. Қора саксовулнинг “Нортуя” навида
173
майсаларнинг бўйига ўсиши ўртача 10 см, ўсимликларнинг яшовчанлиги эса жуда
юқори, яъни 100% ни ташкил қилди.
2-жадвал
Орол денгизи қуриган туби шароитида чўл озуқабоп ўсимлик навларини синаш даврида
биринчи йили олинган натижалар
Ўсимлик навлари
Ўсимлик бўйи,
см
Ўсимликларнинг
яшовчанлиги, %
Черкезнинг “Барака” нави
13±0,3
77
Қора саксовулнинг “Нортуя” нави
10±0,2
100
Чўғоннинг “Жайхун” нави
5±0,06
85
Олабутанинг “Одил” нави
10±0,1
78
Олабутанинг “Ягона” нави
-
-
Маккасупургининг “Малика”нави
4±0,07
51
Изеннинг “Отавний” нави
-
-
Чўғоннинг “Жайхун” навида майсаларнинг бўйига ўсиши ўртача 5 смни,
яшовчанлик кўрсаткичи эса 85% ни ташкил қилганлиги аниқланди. Олабутанинг “Одил”
нави ўсимликларининг бўйига ўсиши ўртача 10 смни, яшовчанлиги эса 78% ни,
маккасупургининг “Малика” нави ўсимликларининг бўйига ўсиши ўртача 4 см ни,
яшовчанлиги эса 51% эканлиги аниқланди. Изен, куйровук, терескен каби
ўсимликларнинг майсалари ѐзнинг қурғоқчил ва иссиқ иқлимига бардош бераолмай,
куриб қолиши кузатилди.
Ўсимликларнинг ўсиш, ривожланиш, яшовчанлигида
илдиз тизимининг
шаклланиши
жуда катта ахамиятга эга. Тажрибамиздаги ўсимликлар таркибидаги
ўсимликлар илдиз тизими шаклланиши қуйдагича кўрсаткичга эга бўлди. Чўғонинг
илдизлари вегетациясининг биринчи йилида ўсиш ва ривожланишининг дастлабки
фазасида майсалаш даврида ўсимликнинг бўйи 1,6 см бўлганда, унинг илдизлари 16,0 см
бўгани аниқлнди.Ушбу кўрсаткич ўсимликнинг ер устки қисмига нисбатан
илдизларининг тупроқ чуқурлигига етиб боришидаги узунлиги 10 баробар ортиқ
эканлигидан далолат беради. Новдалаш даври чўғоннинг ер устки қисмининг баландлиги
6,5 см бўлганда, илдизларининг узунлиги 25,4 см га етди.
Чўғон илдизлари универсал типдаги кучли ривожланган илдиз тизимига эга бўлиб,
тик ва ѐн томонларга тез тарқалувчи илдиз тизимига эга эканлиги аниқланди.
Қора саксовулнинг илдизлари вегетациясининг биринчи йилида ўсиш ва
ривожланишининг дастлабки фазасида илдизи 25,3 см бўлгани кузатилди, бунда ер устки
қисмига нисбатан 8 баробар ортиқ ўсганлиги намоѐн бўлди. 15-июлда ўсимликнинг бўйи
22,3 см бўлганда унинг илдизлари 58 см тупроқ чуқурлигига, 25-сентябрда саксовулнинг
бўйи 36,9 см га етганда унинг илдизлари 72,0 см тупроқ чуқурлигига етди.
Черкез ўсимлигининг илдизлари вегетациясининг биринчи йилида 33,3 см
чуқурликка етди, бунда ер устки қисмига нисбатан 8 баробар ортиқ ўсганлиги намоѐн
бўлди.
15-июлда ўсимликнинг бўйи 22,3 см бўлганда унинг илдизлари 58 см тупроқ
чуқурлигига, 25-сентябрда саксовулнинг бўйи 36,9 см га етганда унинг илдизлари 72,0 см
тупроқ чуқурлигига етди.
Черкез ўсимлигининг илдизлари вегетациясининг биринчи йилида 33,3 см
чуқурликка етди, бунда ер устки қисмига нисбатан 8 баробар ортиқ ўсганлиги намоѐн
бўлди.
Хулосалар.
Шундай қилиб, ўсимликларнинг бўйига ўсиши ва майсаларнинг
яшовчанлиги кўрсаткичлари, илдиз тизимининг шаклланиш кўhсаткичлари бўйича
дастлабки олинган маълумотларга асосланиб хулоса қилиш мумкинки, йилнинг
қурғоқчил келишига қарамай, қора саксовул, Палецкий черкези, чўғон ва Нитенс
174
олабуталари Оролнинг қуриган туби тупроқлари стресс омилларига бардошли бўлиб,
ушбу ўсимлик турларини регионда экиш орқали шамол эрозиясига қарши курашиш ва
юқори ҳосилли яйловлар барпо қилиш мумкин.
Фойдаланилган адабиётлар
1.
Мирзиѐев Ш.М. Қорақалпоғистон тараққиѐтида янги саҳифа очилмоқда. Халқ
сўзи газетаси. 2022 йил, 23-феврал., № 41 (8103).
2.
Доспехов Б.А.Методика полевого опыта. М., Колос, 1979. – 379 с.
3.
Раббимов А. Ўзбекистонда изен (Kochia prostrata L. Schrad) ўсимлиги ва ундан
фойдаланиш. Самарқанд, “Zarafshon” нашриѐти, 2014. – 111 б.
4.
Раббимов А., Хамраева Г. Чўл озуқабоп ўсимликлари интродукцияси ва
селекцияси бўйича услубий тавсиялар. Самарқанд, 2016. – 48 б.
5.
Шамсутдинов З.Ш. Создание долголетних пастбищ в аридной зоне Средней
Азии. Ташкент, ФАН, 1975. – 174 с.
УЎК:633.39+633.1:631.563
ЧЕРКЕЗ УРУҒЛАРИНИНГ СИФАТ КЎРСАТКИЧЛАРИ
Ф.А.Раббимов-
таянч докторант
Қоракўлчилик ва чўл экологияси илмий-тадқиқот институти
Аннотация.
Мақолада истиқболли бута фитомелиорантлардан бири бўлган
Палецкий черкези-Salsola paletzkiana Pall. ўсимлиги уруғларининг баъзи сифат
кўрсаткичларини ўрганишдан олинган маълумотлар келтирилган.
Калит
сўзлар:
чўл
яйловлари,деградация,ҳосилдорлик,
озуқа
сифати,
фитомелиорация, бута ўсимликлар, уруғ, унувчанлик, уруғмуртак, абсолют масса.
Summary.
In the article, one of the promising shrub phytomeliorants of -
Salsolapaletzkiana Pall. The data obtained from the study of some quality indicators of plant
seeds are presented.
Key words:
desert grasslands, degradation, productivity, forage quality, phytoremediation,
shrub plants, seed, fertility, seed set, absolute mass.
Кириш.
Чўл ва ярим чўл яйловлари яйлов чорвачилигининг асосий озуқа манбаи
ҳисобланади ва улардан деярли йил давомида фойдаланилади. Кейинги йилларда соҳада
яйлов озуқаси танқислиги юзага келиб, чорва ҳайвонларини тўлақонли яйловда
озиқлантиришда муаммолар юзага келиб, уларни қўшимча озиқлантириш, бошқа узоқ
яйловларга кўчириш каби ҳолатлар тез-тез такрорланиб, соҳани барқарор
ривожлантириш имкониятларини чегаралаб қўймоқда. Бу ҳолатнинг юзага келиши
албатта глобал иқлим ўзгариши, қурғоқчиликнинг тобора авж олиши ва энг муҳими,
яйловларнинг катта қисмида ўсимлик қопламининг инқирози, яъни яйловларнинг
деградацияси жараѐнининг жадаллашиб бораѐтганлиги, ўсимлик қопламида биологик
хилма-хилликнинг камайиши ва пировард натижада, яйловлар ҳосилдорлигининг ва
озуқа сифатининг маълум даражаларда пасайганлиги сабаблидир. Ҳозирги кунда
яйловларни фитомелиорациялаш орқали ҳосилдорлигини ошириш муҳим иқтисодий,
социал ва экологик аҳамиятларга эга бўлган долзарб вазифалардан бирига айланди.
Бунда фитомелиорантлар сифатида чўлнинг стресс омилларига ўта бардошли, қимматли
озуқабоплик хусусиятларни ўзида мужассамлаштирган, юқори ҳосилли ва яйловда узоқ
йиллар давомида яшаш имкониятига эга ўсимлик турларини танлаш, уларнинг экологик,
биологик, хўжаликбоп хусусиятларини чуқур ўрганиш ва маданий шароитларда
етиштиришнинг агротехник асосларини ишлаб чиқиш зарурати туғилади. Яйловларни
фитомелиорациялашда бута ўсимликларнинг аҳамияти кенг қиррали ва ҳар томонлама
