179
УЎК: 581.15.631.617
ATRIPLEX CANESCENS ЎСИМЛИГИ НИҲОЛЛАРИНИ ЕТИШТИРИШ
ТЕХНОЛОГИЯСИ
С.С.Қаршиев-
таянч докторант
Қоракўлчилик ва чўл экологияси илмий-тадқиқот институти
Аннотация.
Мақолада АҚШ нинг Невада штатидан Ўзбекистоннинг шувоқ-
эфемерли Қарнабчўли шароитига иқлимлаштирилаётган Atriplex canescens ўсимлиги
ниҳолларини етиштириш тажрибаси натижалари баён қилинган.
Калит сўзлар:
чўл яйловлари, деградация, ҳосилдорлик, уруғлар,униб чиқиш, ниҳол
етиштириш,ўсиши, ривожланиши.
Annotation.
The article describes the results of growing seedlings of Atriplex canescens
acclimatized from the state of Nevada, USA, to the wormwood-ephemeral Karnabcholi
conditions of Uzbekistan.
Key words:
desert pastures, degradation, productivity, seeds, sprouting, growth,
development.
Кириш.
Ўзбекистон чўл ва ярим чўл яйловлари ўсимлик қоплами ҳозирги кунда
турли даражаларда инқирозга учраб, ҳосилдорлиги ва яйлов озуқаси сифати сезиларли
пасайган [4]. Яйловларнинг ушбу ҳолати мамлакатимиз озиқ-овқат хавфсизлигини
таъминлашда муҳим соҳа бўлган яйлов чорвачилигини барқарор ривожлантириш
талабларига жавоб бермай келмоқда. Шундай экан, яйловларни фитомелиорациялаш
орқали ҳосилдорлигини ошириш муҳим иқтисодий ва экологик аҳамиятларга эга.
Яйловларни фитомелиорациялашда чўлнинг стресс омилларига (тупроқ ва ҳаво
қурғоқчилиги, юқори қуѐш инсоляцияси, физик буғланишнинг ўта кучлилиги,
субстратнинг шўрланиши, тупроқнинг озуқа элементларига ўта камбағаллиги,
антропоген омиллар ва ҳ.к.) чидамли озуқабоп ўсимлик турларини табиатдан ва иқлими
ўхшаш
хориж
мамлакатларидан
Ўзбекистоннинг
қурғоқчил
минтақаларига
иқлимлаштириш, уларни маҳаллий шароитларда етиштиришнинг самарали агротехник
тадбирларини ишлаб чиқишни ва бирламчи уруғчилигини ташкил қилишни тақозо этади.
Ҳозирги
кунда
Дунѐнинг
қурғоқчил
минтақаларида
жойлашган
кўпчилик
мамлакатларида шўрадошлар –
Chenopodiaceae
оиласига кирувчи кўп йиллик олабуталар-
Atriplex sp.
туркумига мансуб турлардан яйловларни фитомелиорациялаш тадбирларини
амалга оширишда кенг фойдаланилмоқда [7]. Ушбу туркумга мансуб истиқболли
турлардан бири -
Atriplex canescens
ўсимлигидир
.
Ушбу ўсимлик уруғлари АҚШ нинг
Невада штати чўлларида тарқалган ѐввойи популяцияси ўсимликларидан териб олиб
келинган.
Тадқиқотлар мақсади.
Тадқиқотлардан кўзланган мақсад-
Atriplex canescens
ўсимлигининг шкувоқ – эфемерли Қарнабчўл шароитидаги ўсиши, ривожланиши,
озуқабоплик хусусиятларини ўрганиш ва кўпайтириш усулларини ишлаб чиқишдан
иборат.
Тадқиқот
услублари.
Тадқиқотларда
ўсимликлар
интродукциясида
ва
селекциясида, биостатистикада умум қабул қилинган услублардан [1;2;3] фойдаланилди.
Тадқиқот натижалари.
Ўзбекистон чўллари шароитида хориж мамлакатлар
флораси намояндаларини синаш ишлари биринчи бор амалга оширилаѐтган эмас. Сурия
давлатидан олиб келинган кўп йиллик олабуталарнинг
Atriplex undulata
тури Қарнабчўл
шароитида синалиб, бу турнинг маҳаллий иқлим шароитларида ўсишга ва юқори
фитомасса ва уруғ ҳосилини тўплаш хусусиятига эга эканлиги аниқланган ва ҳатто унинг
маҳаллий “Ягона” нави ҳам яратилган [5;6].
Ўсимликлар интродукциясида бошқа
экологик муҳитга иқлимлаштирилаѐтган ўсимликларни дастлаб ўсимликлар учун қулай
180
бўлган шароитларда уларнинг ниҳолларини етиштириш усули кенг қўлланилади. Шу
боис, биз олиб бораѐтган тадқиқотларда ҳам
Atriplex canescens
ўсимлигининг
ниҳолларини етиштириш тажрибалари амалга оширилди. Ниҳол етиштиришда уруғлар
пластик идишларга экилиб, ташқи муҳитда амалга оширилди. Ниҳолларни парваришлаш
жараѐнида пластик идишлардаги тупроқнинг меъѐридаги намлик даражаси сақлаб
турилди, яъни талабга қараб идишларга сув қуйилиб турилди. Ушбу тадбир уруғларнинг
хатосиз униб чиқишини таъминлади. Пластик идишларга уруғ экиш ишлари февраль,
апрель ва май ойларида амалга оширилди. Вегетация давомида турли муддатларда
экилган вариантлардаги ўсимликларнинг ўсиш ва ривожланиш кўрсаткичлари
ўрганилди. Тажрибадан олинган натижалар 1-жадвалда келтирилган.
1-жадвал
Турли муддатларда экилган
Atriplex canescens
ўсимлиги ниҳолларининг ривожланиш
кўрсаткичлари
Уруғ экиш
муддатлари
Бўйига ўсиши,
см
Новдалари сони,
дона
Бўғин оралиқлари
сони, дона
Февраль
89,8±5,0
67,7±1,2
56,6±5,7
Апрель
83,6±5,3
58,9±4,8
53,6±3,6
Май
58,4±3,1
43,4±2,8
40,3±2,6
Жадвал маълумотларидан кўриниб турганидек,
Atriplex canescens
ўсимлиги
кўчатларини етиштиришда уруғларни пластик идишларга февраль ойида экиш орқали
кўчатларнинг бақувват бўлиб ривожланишини таъминлайди. Бу муддатда экилган
уруғлардан униб чиққан майсалар сентябрь ойига келиб бўйининг ўсиши 89,8 см га, ѐн
новдаларининг сони ўртача 67,7 донани, асосий новдаларидаги бўғинлар сони 56,6
донага етганлиги аниқланди. Кўчат етиштиришда уруғларни апрель ва май ойларида ҳам
экиш мумкин. Бунда кўчатларнинг ривожланиш кўрсаткичлари бироз паст бўлсада,
ўсимликни жадал кўпайтириш имконини беради. Етиштирилган кўчатлар иккинчи йили
февраль ойида доимий ўстириш майдонларига экилиши мумкин.
Хулосалар.
1.
Atriplex canescens
ўсимлигини кўчат орқали кўпайтириш мақсадга
мувофиқ самара беради;
2.
Кўчатларнинг баққуват бўлиб ривожланишини таъминлаш учун уруғларни
февраль ойида экиш ва униб чиққан майсаларни вегетация давомида сув билан меъѐрида
таъминлаш мақсадга мувофиқ.
3.
Етиштирилган кўчатларни вегетациясининг иккинчи йилида февраль ойида
доимий ўстириш пайкалларига кўчириб ўтқазиш мумкин.
Фойдаланилган адабиётлар
1. Белолипов И.В.,Тўхтаев б., Қаршибоев Ҳ. Ўсимликлар интродукцияси фанидан
илмий-тадқиқот ишларини ўтказишга оид методик кўрсатмалар. Гулистон, 2011. – 32 б.
2. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. М.: «Колос», 1979. – 350 с.
3. Раббимов А., Хамраева Г.У. Чўл озуқабоп ўсимликлари интродукцияси ва
селекцияси бўйича услубий тавсиялар. Самарқанд, 2016.- 42 б.
4. Раббимов А. Чўл яйловлари ҳосилдорлигини оширишнинг интродукция ва
селекция асослари. Қ.х.ф.д. илмий даражасини олиш учун ѐзилган дисс. Автореферати.
Тошкент, 2022. – 66 б.
5. Хамроева Г.У., Раббимов А. шувоқ-эфемер ўтли Қарнабчўл иқлим шароитида кўп
йиллик олабута (
Atriplex sp
.) турларини етиштиришга оид агротехник тавсиялар.
Самарқанд, 2014. -34 б.
6. Хамроева Г.У. Шувоқ-барра ўтли Қарнабчўл иқлим шароитида кўп йиллик
олабута (
Atriplex sp
.) турларини маданийлаштиришнинг агротехник асослари. Қ.х.ф.
бўйича фалсафа доктори илмий даражасини олиш учун ѐзилган диссертацияси
автореферати. Самарқанд, 2018. – 44 б.
