Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
166
MONBELYARD ZOTLI SIGIRLARNING QIZLARINI TANA
TUZILISHIGA BO
G‘
LIQLIKDAGI SUT MAHSULDORLIGI
Erdanova G
o‘
zal Mirulu
g‘
ovna,
Toshkent Davlat Agrar universiteti assistenti
Muxtorov Boxodirxon Obidxonovich
1Чорвачилик ва паррандачилик илмий тадқиқот институти
doktoranti
Annotatsiya:
Monbelyard zotli sigirlarning qizlarining II-lakaktatsiyasida
sigirlarning eksterer tana tuzilishi tipi b
o‘
ycha sut-g
o‘
sht tipiga mansub sigirlarda
tengqurlari g
o‘
sht-sut tipiga nisbatan ya
g‘
rin balandligi 2,28%, sa
g‘
ri balandligi
0,94%, k
o‘
krak ayanasi 0,58%, 3.1%-ga ortiqcha b
o‘
lgan b
o‘
lsa, k
o‘
krak chuqurligi
1,67%.orqa d
o‘
ng suyagi kenglini 2,62%, poycha aylanasi 3,56%-ga tengqurlari sut
–
g
o‘
sht eksterer tana tuzilishi tipidan ortiqcha b
o‘
ldi.
Sut-g
o‘
sht tipiga mansub b
o‘
lgan sigirlarining ya
g‘
rin balandligi g
o‘
sht-sut
tipiga mansub tengdoshlariga nisbatan tegishli ravishda 2,8 sm, sa
g‘
ri balandligi
2,63 sm-ga, k
o‘
krak eni 3,2 sm-ga yuqori, k
o‘
krak chuqurligi 5,6 (P>0,95) sm-ga
kam, k
o‘
krak aylanasi 3,2 sm-ga (P>0,999), tananing qiya uzunligi 3,8 sm-ga yuqori
b
o‘
ldi, orqa d
o‘
ng suyagi 2,4 sm-ga, poycha aylanasi 1,66 sm-ga (P>0,95) kam b
o‘
ldi.
Kalit s
o‘
zlar:
Laktsiya, Monbelyard zotli, eksterer tana tuzilishi, sut-
g
o‘
sht,g
o‘
sht-sut tipi, sa
g‘
ri balandligi, k
o‘
krak chuqurligi, tananing qiya uzunligi,
orqa d
o‘
ng suyagi, poycha aylanasi.
Abstract:
In the II-lactation of the daughters of the Montblyard breed,
according to the type of external div structure of the cows, the milk-meat type cows
have a height of 2.28%, the height of the udder is 0.94%, compared to the meat-milk
type. Breast size is 0.58%, 3.1% more, chest depth is 1.67%. sht became more than
the type of exterior div structure.
The height of the cows of the milk-meat type is 2.8 cm, the height of the withers
is 2.63 cm, and the width of the chest is 3.2 cm. is higher, chest depth is 5.6 (P>0.95)
cm less, chest circumference is 3.2 cm (P>0.999), div oblique length is 3.8 cm
higher, the back femur decreased by 2.4 cm, the leg circumference decreased
by 1.66 cm (P>0.95).
Adabiyotlar sharxi
Sigirlarning sut mahsuldorlik darajasi, zotidan qat
’
iy nazar, k
o‘
plab omillar
qatorida kelib chiqishiga, ya
’
ni genotipiga bo
g‘
liq. Mahsuldorligi b
o‘
yicha yuqori
irsiy salohiyatga ega ajdodlardan olingan avlodlar odatda yuqori darajadagi
mahsuldorlikni yuzaga chiqaradilar. Buni k
o‘
plab olimlarning tadqiqotlarining
natijalarini tahlil qilish natijasida shakllangan xulosalarida ham k
o‘
rish mumkin
U.N. Nosirov, M. Dosmuxamedova va boshqalar.
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
167
Arnautovskiy I.D., Bajenova E.V. tadqiqotlari natijalarining k
o‘
rsatishicha,
shvits zotli qoramollar podasida ularning mahsuldorlik y
o‘
nalishini hisobga olgan
holda juftlash usullarini q
o‘
llash maqbul tipdagi sigirlar salmo
g‘
ini podada
oshirish imkonini beradi. Mualliflar ma
’
lumotlariga qaraganda, ota va onalarining
mahsuldorlik y
o‘
nalishi sut tipiga ega qoramollarni juftlashdan olinib
yetishtirilgan sut tipidagi sigirlarning sut mahsuldorligi laktatsiya davomida
otalari sut onalari sut-g
o‘
sht y
o‘
nalishidagi qoramollaridan olingan tengqurlariga
nisbatan 458,1 kg va otalari sut, onalari g
o‘
sht-sut y
o‘
nalishidagi qoramollardan
olinib yetishtirilgan sigirlardan 983,5 kg yuqori b
o‘
lganligi aniqlangan, sutdorlik
koeffitsienti esa sut tipidagi sigirlarda 856,7 kg-ni tashkil etgan va yuqorida
keltirilgan guruhlardagi tengqurlarinikidan tegishli ravishda 106,0 va 223,8 kg
yuqori b
o‘
lganligi qayd etilgan. Bu ma
’
lumotlar podalarda juftlash usullaridan
maqsadli foydalanish sermahsul sigirlar yetishtirishda muhim omil ekanligidan
dalolat beradi
Olingan natijalar va munozaralar
Tadqiqotlarimizda sut ishlab chiqarishda yetakchi Yevropa davlatlaridan
yurtimizga k
o‘
plab sut va sut-g
o‘
sht y
o‘
nalishidagi naslli qoramollar olib
kelinmoqda, ushbu zotlardan biri sanoatda pishloq yetishtirishda etakchi
zotlardan biri b
o‘
lgan monbelyard zoti hisoblanib, sigirlarning sut mahsuldorlik
y
o‘
nalishini baholashda ularning eksterer k
o‘
rsatkichlarini
o‘
rganish alohida
ahamiyat kasb etadi.
Biz turli tana tuzilishi xiliga ega sigirlarni ekstererini tana
o‘
lchamlarini
olish va ular asosida tana indekslarini hisoblash orqali
o‘
rgandik.
1-jadval ma
’
lumotlari shundan dalolat beradiki, sigirlarning tana
o‘
lchami
k
o‘
rsatkichlari ularning sut-g
o‘
sht va g
o‘
sht-sut tipiga monandligi sigirlarning
tana tuzilishining eksterer tashqi belgilari hamda konstitutsional belgilar
yi
g‘
indisi bilan uzviy bo
g‘
liq.
Monbelyard zotli sigirlarning qizlarining II-lakaktatsiyasida sigirlarning
eksterer tana tuzilishi tipi b
o‘
ycha sut-g
o‘
sht tipiga mansub sigirlarda tengqurlari
g
o‘
sht-sut tipiga nisbatan ya
g‘
rin balandligi 2,28%, sa
g‘
ri balandligi 0,94%,
k
o‘
krak ayanasi 0,58%, 3.1%-ga ortiqcha b
o‘
lgan b
o‘
lsa, k
o‘
krak chuqurligi
1,67%.orqa d
o‘
ng suyagi kenglni 2,62%, poycha aylanasi 3,56%-ga tengqurlari
sut
–
g
o‘
sht eksterer tana tuzilishi tipidan ortiqcha b
o‘
ldi.
Sut-g
o‘
sht tipiga mansub b
o‘
lgan sigirlarining ya
g‘
rin balandligi g
o‘
sht-sut
tipiga mansub tengdoshlariga nisbatan tegishli ravishda 2,8 sm, sa
g‘
ri balandligi
2,63 sm-ga, k
o‘
krak eni 3,2 sm-ga yuqori, k
o‘
krak chuqurligi 5,6 (P>0,95) sm-ga
kam, k
o‘
krak aylanasi 3,2 sm-ga (P>0,999), tananing qiya uzunligi 3,8 sm-ga
yuqori b
o‘
ldi, orqa d
o‘
ng suyagi 2,4 sm-ga, poycha aylanasi 1,66 sm-ga (P>0,95)
kam b
o‘
ldi.
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
168
1-jadval
Tajribadagi sigirlarning II-laktatsiya davrida tana
o‘
lchamlari, sm
Tana
o‘
lchamlari
Eksterer tana tuzilishi tipi b
o‘
yicha
Sut-g
o‘
sht
G
o‘
sht-sut
x
S
X
Sv, %
x
S
X
Sv, %
Ya
g‘
rin balandligi
135,4±0,7
2,24
132,3±0,74
2,16
Sa
g‘
ri balandligi
138,2±1,1
2,47
136,9±0,92
2,60
K
o‘
krak eni
49,8±
0,64
4,97
51,0±1,0
7,58
K
o‘
krak chuqurligi
70,3±
0.67
3.68
71,5±
0.71
3,84
K
o‘
krak aylanasi
205,0±1,3
2.45
203,8±
1.22
2,31
Tananing qiya uzunligi
155,8±1,56
3,87
151±0,92
2,35
Orqa d
o‘
ng suyak eni
52,0±
0.45
3.34
53,4±
0.52
3,76
Poycha aylanasi
19,5±0,34
6.9
20,22±0,41
7,84
Sigirlarning eksterer tana
o‘
lchamlaridan olingan ma
’
lumotlar sut-g
o‘
sht
tipiga kiruvchi monbelyard zotli sigirlardan ishlab chiqarishda foydalanish
sigirlarni eksterer xususiyatlarini yaxshilanishini k
o‘
rsatadi. Bunday sigirlarning
tanasi tengqurlari g
o‘
sht-sut tipiga mansub eksterer tana tuzilishidagi sigirlarga
nisbatan b
o‘
yiga va eniga yuqori k
o‘
rsatkichga ega, k
o‘
krak qafasi keng, tana
mutanosib rivojlanganligi aniqlandi, bu esa ular aralash xiliga mansub
b
o‘
lganligidan dalolat beradi.
2-jadval
Tajribadagi sigirlarning III laktatsiyasi davrida tana
o‘
lchamlari, sm
Tana
o‘
lchamlari
Eksterer tana tuzilishi tipi b
o‘
yicha
Sut-g
o‘
sht
G
o‘
sht-sut
x
S
X
Sv, %
x
S
X
Sv, %
Ya
g‘
rin balandligi
143,6±1,04
2,80
142,4±1,75
4,75
Sa
g‘
ri balandligi
147,2±1,69
4,4
145,9±0,92
2,44
K
o‘
krak eni
54,8±1,24
8,7
58,0±1,0
6,67
K
o‘
krak chuqurligi
72,2±1,28
6,8
75,8±1,16
5,92
K
o‘
krak aylanasi
210,0±2,11
3,88
206,8±2,14
4,0
Tananing qiya uzunligi
164,8±1,56
4,37
161±0,92
2,21
Orqa d
o‘
ng suyak eni
56,0±1,0
6,91
58,4±1,03
6,82
Poycha aylanasi
21,56±0,34
6,10
23,22±0,41
6,83
Qoramollarning tana
o‘
lchamlarining mutloq miqdori ularning alohida tana
qismlarining qay darajada rivojlanganligini k
o‘
rsatsada, lekin ularning tana
tuzilishi proporsiyasini harakterlab beraolmaydi. Shuning uchun tadqiqotlarda
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
169
tajribadagi qoramollarning tana
o‘
lchamlaridan ularning tana tuzilishi indekslari
hisoblab chiqildi. Bu ularning konstitutsional xususiyatlari orasidagi farqlarni
ochib berish, ularning
o‘
sishi va rivojlanishini t
o‘g‘
ri baholash imkoniyatini
yaratadi.
3-jadval ma
’
lumotlarining dalolat berishicha, sut-g
o‘
sht tipiga ega sigirlar
tengqurlari g
o‘
sht-sut tipiga nisbatan sigirlarining yirik tanaga ega ekanligini
ularning nisbatan past k
o‘
rsatkichdagi uzunoyoqlilik indekslari ham tasdiqlaydi.
Bir tana
o‘
lchamini ikkinchi bir tana
o‘
lchamiga nisbatalarini foizdagi
ifodasi shuni k
o‘
rsatadiki Sigirlarning II-laktatsiyasi davrida sut-g
o‘
sht tipiga
mansub sigirlarda uzinoyoqlik indeksi tengqurlari g
o‘
sht-sut tipiga mansub
sigirlarga nisbatan 2,1%, ch
o‘
zinchoqlik indeksi b
o‘
yicha, 1%-ga ortiqcha b
o‘
lgan
b
o‘
lsa tengqurlari g
o‘
sht-sut tipiga mansub sigirlarda k
o‘
krakdorlik indeksi
b
o‘
ycha 0,52%, t
o‘
lishganlik indeksi b
o‘
ycha 3,4%, suyakdorlik indeksi b
o‘
ycha
esa 2.3%-ortiqcha b
o‘
ldi.
3-jadval
Sigirlarning II
–
III laktatsiyasi davrida tana indekslari, %
Ma
’
lumotlarga qaraganda, sut-g
o‘
sht-tipiga mansub eksterer tana
tuzilishidagi sigirlar tengdoshlariga nisbatan birmuncha yirik tana tuzilishiga ega
b
o‘
lib, bu ularning g
o‘
sht-sut tipidagi sigirlarga nisbatan tegishli ravishda
2,54%-ga (P>0,95) yuqori k
o‘
rsatkichga ega ekanligi bilan ham tasdiqlanadi. Sut-
g
o‘
sht tipidagi sigirlar tengdoshlari g
o‘
sht-sut tipiga nisbatan ch
o‘
ziq tanaga ega
b
o‘
lganligi ularning ch
o‘
ziluvchanlik indeksidan ham k
o‘
zga tashlanadi. Sut-g
o‘
sht
tipiga mansub sigirlarda k
o‘
krak qafasi tengqurlariga g
o‘
sht-sut tipiga nisbatan
yaxshi rivojlanganlik darajasini tegishli ravishda 10,3%-
ga (P≥ 0,99) ko‘
krak
indeksini yuqori k
o‘
rsatkichi ham isbotlaydi. K
o‘
krakdorlik indeksining yuqoriligi
sutbop sigirlarda g
o‘
sht y
o‘
nalishidagi sigirlarga nisbatan yuqori b
o‘
lishi
zootexniya fanida isbotlangan. Zichlik, t
o‘
lishganlik hamda suyakdorlik indekslari
b
o‘
yicha g
o‘
sht-sut tipidagi sigirlar tengqurlari sut-g
o‘
sht tipiga nisbatan tegishli
ravishda 1,46; 1,03; 0,90%-ga (P>0,95) yuqori b
o‘
lganligi aniqlandi.
Xulosa
Tajribamizdan olingan ma
’
lumotlar, sigirlarning asosiy tana
o‘
lchamlari va
shuningdek ch
o‘
ziluvchanlik, k
o‘
krak va boshqa tana indekslari b
o‘
yicha seleksiya
ishlarini olib borish podalarda sut mahsuldorligini va sanoatda pishloq ishlab
Tana indekslari
Sut-g
o‘
sht
G
o‘
sht-sut
II-laktatsiya
III-laktatsiya
II laktatsiya
III laktatsiya
Uzinoyoqlilik
48,0
49,7
45,9
48,22
Ch
o‘
ziluvchanlik
115,1
114,76
114,1
109,9
K
o‘
krakdorlik
70,8
82,6
71,32
72,3
Zichlik
95,7
97,85
95,5
99,31
T
o‘
lishganlik
131,5
127,42
134,9
128,45
Suyakdorlik
14.4
15,0
16,7
15,90
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
170
chiqarishda etakchi zotlardan biri b
o‘
lgan monbelyard zotini yurtimiz sharoitida
takomillashtirishda muhim omil ekanligidan dalolat beradi. Tadqiqotlarimiz
natijalari monbelyard zotli qoramollarning sut-g
o‘
sht tipidagi eksterer
konistitutsiya tana tuzilishga ega sigirlarni tanlash va juftlash ishlarini olib borish,
zotning nasl va mahsuldorlik samaradorligini yaxshilashda alohida amaliy
ahamiyatga ega ekanligini k
o‘
rsatadi. M.
Аshirov tadqiqotlarida ham olingan.
Muallifning ta
’
kidlashicha, yaxshi mutanosib rivojlangan tanaga ega sigirlar
yaxshi mahsuldorlik xususiyatlariga ham ega b
o‘
ladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Arnautovskiy I.D., Bajenova E.V. Effektivnost i
spolzovaniya plemennыx
kachestv vыsokoproduktivnыx korov i ix potomstva v seleksionnoy rabote. J.
“Zootexniya”. Moskva, 2007.
-
№7. S. 6
-8.
2. Nosirov U.N, Dosmuxammedova M.,
G‘
ulomov M. Sigirlarni bir xil
oziqlantirish tipida maxsuldorligini oshirish.
J. “Zooveterinariya”,
-
№ 11, 2011, B.
45-47.
