Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
219
TURLI USULLARDA AXTALANGAN MAHALLIY BUQACHALARNING
G
O‘
SHT MAHSULDORLIGIGA VA UNING SIFATIGA ZAMONAVIY
YANGI TEXNOLOGIK USULDA OZIQLANTIRISHNING TA
’
SIRI
Botir Sayfiddinovich Urokov
Quyonchilik selektsiyasi va genetika markazi
Annotatsiya:
Maqolada turli usullarda axtalangan mahalliy buqachalarning
g
o‘
sht mahsuldorligiga va uning sifatiga zamonaviy yangi texnologik usulda
oziqlantirishning ijobiy ta
’
siri, afzalliklari va iqtisodiy samaradorligi t
o‘g‘
risida
batafsil bayon etilgan.
Kalit s
o‘
zlar:
oziqlantirish, mahalliy, buqacha, g
o‘
sht mahsuldorlik, g
o‘
sht
sifati, ratsion, texnologiya, qoramol, ozuqa, aralashma.
Аннотация:
В статье подробно описано положительное влияние,
преимущества
и
экономическая
эффективность
современных
технологических методов кормления на мясную продуктивность и
качество мяса местных бычков.
Ключевые
слова:
кормление,
местный,
бычок,
мясная
продуктивность, качество мяса, рацион, технология, скот, корма, смесь.
Abstract:
The article discribes in detail the positive impact, advantages and
social effectiveness of modrn new technological feeding methods on the productivity
and quality of domestic goats that were fed in different ways.
Keywords:
feeding, local, bull, meat productivity, meat quality, diet,
technology, livestock, feed, mixture
Kirish
Respublikamizda ishlab chiqariladigan g
o‘
sht mahsulotlarini asosiy qismini
qoramol g
o‘
shti tashkil qiladi. Hozirgi kunda qoramollar bosh soni
14,1 mln.boshdan k
o‘
proq b
o‘
lib, shundan aholi xonadonlarida boqilayotgan
qoramollar 95%-ni, ishlab chiqariladigan g
o‘
sht mahsulotlarini 94%-ini tashkil
etadi.
Mamlakatimiz aholisining chorvachilikda g
o‘
sht mahsulotlariga b
o‘
lgan
ehtiyojini qondirib borish uchun mahsulot hajmini ishlab chiqarishni yanada
oshirish taqozo etiladi va tarmoqni yanada rivojlantirish dolzarb hisoblanadi.
Chorva mollarini t
o‘
laqiymatli oziqlantirish chorvachilik mahsulotlarini
k
o‘
payishining asosiy omillaridan biri. Qishloq x
o‘
jalik hayvonlarining g
o‘
sht
mahsuldorligi ularning zotiga, jinsiga, yoshiga va irsiy xususiyatlariga, eng
muhimi oziqlantirish sharoitlariga bo
g‘
liq b
o‘
ladi.
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
220
Bunday dolzarb vazifalar yechimini topishda chorvachilikda mustahkam
ozuqa bazasini yaratish, qishloq x
o‘
jalik hayvonlarini t
o‘
la qiymatli
oziqlantirlishni ta
’
minlash, podalarda sun
’
iy qochirishni keng q
o‘
llash, bunda
faqat avlodlarining nasl sifati b
o‘
yicha baholanib, yaxshilovchi nasl toifasiga ega
buqalar uru
g‘
idan foydalanish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
G
o‘
shtning mayinligi va yoqimli ta
’
mi muskul t
o‘
qimalari orali
g‘
ida
t
o‘
plangan yo
g‘
miqdori bilan belgilanadi, g
o‘
sht nimtasida yo
g‘
t
o‘
qimasining
miqdori hayvonning yoshi, jinsi va oziqlantirish me
’
yoriga qarab 10-45 foizga
o‘
zgarib borishi mumkin. Shuningdek, g
o‘
sht nimtasining suyak miqdoriga nisbati
bilan ham g
o‘
sht sifatini baholashda muhim ahamiyat kasb etadi.Qoramollarning
yoshi va semizligini ortib borishi bilan g
o‘
shtdagi suyakning foizi kamayadi va
o‘
rtacha 4:1 nisbatga teng b
o‘
ladi, 1 kg g
o‘
shtning kalloriyaligi g
o‘
sht tarkibidagi
oqsilga ayniqsa, muskullar orali
g‘
idagi yo
g‘
ga bo
g‘
liq.
Chorvachilikning rivoji va chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarishni
jadallashtirishdagi muammolar ozuqa bazasini mustahkamlash va mollarni talab
darajasidagi t
o‘
yimli ozuqalar bilan ta
’
minlashga bo
g‘
liqdir. Ozuqa bilan
yetarlicha ta
’
minlanmaganlik
–
O‘
zbekistonda chorvachilikni rivojlantirishning
asosiy muammolaridan biridir. X
o‘
jaliklarda yer maydonlarining yetishmasligi
o‘
zlariga tegishli chorva mollarini ozuqa bilan t
o‘
la ta
’
minlash imkonini bermaydi.
H.B. Niyozovning (2015 y) ta
’
kidlashicha buqa, q
o‘
chqor, va erkak
ch
o‘
chqalarda uru
g‘
don tizimchasining kesilgan uchidan 2-3 sm balandroq
joyidan ligatura q
o‘
yiladi, ay
g‘
irlarda esa takroriy zelda qisqichi gemostatik pensit
2-3 kun yoki ketgutli ligatura q
o‘
yiladi. Hayvon tinchlantirilgandan keyin
infeksiyani oldini olish maqsadida antibiotiklar q
o‘
llash tavsiya etiladi, o
g‘
riq
reaksiyasi b
o‘
lmaganligi uchun hayvon bezovtalanmaydi, puls me
’
yorida
saqlanadi. D.S.Vohidova (2017) fikriga k
o‘
ra, hayvon axtalangandan keyin u
yaxshi semiradi, g
o‘
shti yumshoq va sifatli b
o‘
ladi. Erkak hayvonlarga xos b
o‘
lgan
hid va ta
’
m tubdan
o‘
zgaradi, jun sifati yaxshilanadi, hayvon beozor b
o‘
ladi.
E.Qodirov (2012) ta
’
kidlashicha, erkak hayvonlar bichilganda, sperma hosil qilish
xususiyati y
o‘
qoladi va xulq atvorida ham bir qancha
o‘
zgarishlar kuzatiladi.
Bunday hayvonlvr tinch yurishi natijasida semirishga moyil b
o‘
lib, ikkilamchi jinsi
belgilar ham regineratsiyaga uchrab y
o‘
qolb ketadi. A.A. Gayko (1971)
tadqiqotlarida nazorat s
o‘
yimi
o‘
tkazilgan 12, 18 va 24 oylikda barcha zotdagi
axtalangan buqachalar yuqori semizlikka ega b
o‘
lib, g
o‘
sht nimtasi esa
I kategoriyali b
o‘
lgan.
T
o‘
la qiymatli oziqlantirish omilining mahsuldorlikka, shu jumladan g
o‘
sht
mahsuldorligiga ijobiy ta
’
siri qilishi k
o‘
plab ilmiy manbalarda yoritilgan. Shu
nuqtai nazardan,ovqat hazm qilish organlari turlicha tuzilgan qishloq x
o‘
jalik
hayvonlarida oziqlantirish omilini mahsuldorlikka ta
’
sirini
o‘
rganish maqsadida
ilmiy manbalarni tahliliy
o‘
rgandik. Jumladan, I. Xafizov, B. Qahramonov,
S. Isamuxammedov., A. Xafizov (2022) ma
’
lumotlariga k
o‘
ra, oziqlantirish omili
qishloq x
o‘
jalik hayvonlarini mahsuldorligi oshirishda muhim ahamiyatga ega
b
o‘
lib, beda
o‘
simligi, makkaj
o‘
xori va oraliq ekinlardan tayyorlangan pichan, silos
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
221
hamda senaj asosiy ozuqalardan hisoblanadi. I. Xafizov, U. Kuchchiev,
A. Xafizovlarning (2009) xulosasiga k
o‘
ra, t
o‘
la qiymatli oziqlantirish
imkoniyatlarini yaratish sigirlarning sut mahsuldorligini va pushtdorlik
xususiyatlarini oshiradi.Soha olimlari A. Nurmatov, I. Xafizov (2024), I. Xafizov,
A. Xafizov (2024), I. Xafizov, O. Kuchchiev, A. Xafizov (2024) fikrlariga k
o‘
ra,
otlarga maqbul oziqlantirish sharoitini yaratish, ularni nasl va
ishchanlik xususiyatlarini yaxshilaydi. A. Nurmatov, I. Xafizov, Sh. Jabborov,
L. Tagaevalarning(2024) xulosasiga k
o‘
ra, toylarni onasidan ajratilgandan keyin
jadal
o‘
sitirishda asosiy ratsion tarkibiga biologik faol q
o‘
shimchalarni kiritish
afzalligi isbotlangan. A. Nurmatov, I. Xafizov, A. Xafizov, D. Karibaeva (2024),
I. Xafizov (2023), I. Xafizov, A. Xafizovning (2024) fikriga k
o‘
ra, otlarni erta
bahordan kech kuzgacha yaylov sharoitida boqishni tashkil qilish ozuqalarni
iqtisod qilish imkonini beradi.
Xulosa qilib aytganda, buqachalar axtalansa, ularning g
o‘
sht mahsuldorligi
oshadi va sifati yaxshilanadi, qarindosh urchitishni oldi olinadi, kelib chiqishi
ma
’
lum b
o‘
lmagan buqalar uru
g‘
i bilan uru
g‘
lantirishni oldi olinadi hamda
maqsadli urchitish y
o‘
lga q
o‘
yilib, sun
’
iy uru
g‘
lantirishga imkoniyat kengayadi.Bu
esa mavzuning dolzarbligidan dalolat beradi.Mollarni oziqlantirishda ratsionning
t
o‘
la qiymatli b
o‘
lishi alohida ahamiyat kasb etadi. Bunda ratsionni seroqsil va
vitaminlarga boy ozuqalar hisobidan boyitish, ratsionga har xil mineral
q
o‘
shimchalarni q
o‘
shish hayvonlarning mahsuldorligini t
o‘
liq namoyon qilishini
ta
’
minlaydi, mahsuldorligini oshiradi va uni sifatini yaxshilaydi.
Tadqiqot uslubiyati
Tadqiqot umumqabul qilingan zootexnikaviy usullar va ilmiy manbalarni
tahlil qilish asosida amalga oshirildi.
Tadqiqotlarni
o‘
tkazish joyi va va olingan natijalarni tahlili
Ilmiy tadqiqotlar Toshkent viloyati Qibray tumani “Shalola” MFY
Chorvachilik va parrandachilik ilmiy tadqiqot institutiga qarashli tajriba x
o‘
jaligi
mahalliy axtalangan va nazoratdagi buqachalarda 2020
–
2022-yillarda
o‘
tkazildi.
Tadqiqotlarda turli usullarda axtalangan buqachalarning yil fasllari va
yoshlari b
o‘
yicha tana harorati k
o‘
rsatkichlari
o‘
rganildi. (1-jadval).
1-jadval.
Tajribadagi buqachalarning yil fasllari b
o‘
yicha tana harorati
k
o‘
rsatkichlari
Nazorat
guruhi
Rezina usulida
axtalangan
buqachalar
Siqish usulida
axtalangan
buqachalar
Jarrohlik usulida
axtalangan
buqachalar
9 oyligida (bahor)
ertalab
38,2±0,11
38,1±0,1
7
38,3±0,
20
38,6±0,1
0
tushda
38,6±0,10
38,7±0,1
5
38,6±0,11
38,7±0,1
5
qechqurun
38,4±0,1
3
38,7±0,1
8
38,7±0,1
6
38,6±0,1
9
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
222
12 oylik (yoz)
ertalab
38,4±0,1
8
38,3±0,11
38,5±0,1
6
38,5±0,1
4
tushda
38,9±0,12
38,8±0,1
9
38,9±0,11
38,6±0,
21
qechqurun
38,6±0,
22
38
,7±0,
25
38,9±0,1
7
38,6±0,1
3
15 oylik (kuz)
ertalab
38,5±0,
22
38,4±0,1
2
38,5±0,1
5
38,3±0,1
0
tushda
38,9±0,12
38,8±0,1
6
38,8±0,10
38,8±0,12
qechqurun
38,6±0,11
38,7±0,1
8
38,5±0,13
38,7±0,1
9
18 oylik (qish)
ertalab
38,3±0,
22
38,4±0
,21
38,3±0
,25
38,4
±0,
23
tushda
38,8±0,1
7
38,8±0
,20
38,8±0
,11
38,6
±0,1
6
qechqurun
38,7±0,1
4
38,6±0
,15
38,7±0
,12
38,5
±0,1
7
1-jadvalda k
o‘
rinishicha, tajribadagi barcha guruhlarda yil faslining hamma
davrlarida va yoshlarida buqachalarning tana harorati me
’
yor darajasida b
o‘
ldi.
Bu esa ularda moddalar almashinish jarayoni jadal kechganligidan dalolat beradi.
Oziqlantirish chorvachilikni rivojlantirishdagi barcha omillar ichida eng
muhimi hisoblanadi. Oziqlantirish chorva hayvonlarining mahsuldorligiga kuchli
ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Chorva hayvonlarining organizmi t
o‘
qimalarining tuzilishi uchun
zarur b
o‘
lgan materialni, modda almashinuvini tartibga solib turadigan
moddalarni va energiyani hayvon ozuqadan oladi.
Hozirgi kunda amaliyotda hayvonlarni boqishning ikkita usuli q
o‘
llaniladi:
1) har bir ozuqa turini hayvonlarga tarqatish vaqt orali
g‘
i bilan ma
’
lum
ketma-ketlikda alohida-alohida amalga oshiriladi;
2) barcha turdagi ozuqalar ozuqaviy moddalarga muvozanatli ozuqa
aralashmasi shaklida tarqatiladi (Germaniyada bunday ozuqalar
TMR
–
Total
Mischration
, ingliz tilida s
o‘
zlashuvchi mamlakatlarda
–
Unifeed
deb nomlanadi).
Hayvonlarni boqishning birinchi usulini amalga oshirishda har bir ozuqa
turini alohida-alohida boqishga tayyorgarlik ixtisoslashgan texnologik liniyalar
yoki alohida mashinalar yordamida amalga oshiriladi.
Ozuqani alohida taqsimlashdan oldindan belgilangan oziqlantirish qiymati
bilan ozuqa aralashmalariga
o‘
tish sigirlarning sut mahsuldorligini kuniga
0,9 kg-ga oshirish, asosiy ozuqa iste
’
molini 20
–
30%-ga kamaytirish imkonini
beradi.
Chorva mollarini aralashma ozuqalar bilan boqish texnologiyasi (ikkinchi
usul) barcha turdagi yem-xashaklarga qaraganda ustundir, bu esa ovqat hazm
qilish jarayonining bir xilligidan iborat, chunki har bir qism bilan hayvonlar
ozuqaviy muvozanatli ozuqa aralashmasini oladi.
Chorva mollarini boqishda oshqozon uchun maqbul sharoitlar yaratilishi
lozim, chunki barcha ozuqaviy moddalar va ozuqaning tarkibini hosil qiluvchi
komponentlari bir tekis nisbatda kelib tushadi. Oshqozonda kislotalilik muhiti
(pH)ning tebranishlari deyarli mavjud emasligi tufayli me
’
yordagi
metabolizmning oldini oladi. Hayvonning salomatligi yaxshilanishi bilan bir
qatorda ozuqaning t
o‘
liq iste
’
mol qilinishi natijasida undan samaraliroq
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
223
foydalanishga erishiladi. Eng ishtaha ochadigan komponentlarni tanlab iste
’
mol
qilinishiga deyarli y
o‘
l q
o‘
yilmaydi, y
o‘
qotishlar kamayadi. Undan tashqari,
ratsionga t
o‘
yimlilik va xazmlanish darajasining yuqori b
o‘
lish xususiyatiga ega
b
o‘
lgan, natural k
o‘
rinishda yomon iste
’
mol qilinadigan, shuningdek
oziqlantirishning optimal ratsionini tuzib chiqish va tanlash imkoni mavjud
b
o‘
lgan muqobil turlarini kiritish imkoniyati yuzaga keladi.
O‘
zbekiston sharoitida Koreya davlatining buqachalarni oziqlantirish va
b
o‘
rdoqilash texnologiyasini q
o‘
llab buqachalarning g
o‘
sht mahsuldorligini
oshirish va sifatli g
o‘
sht etishtirish maqsadida Chorvachilik va parrandachilik
ilmiy-tadqiqot instituti va Koreya davlatining KOPIA markazi hamkorligida
tadqiqotlar
o‘
tkazildi. Ozuqalarni maydalab aralashtirilgan holda oziqlantirish
(TMR) texnologiyasini maqsadga muvofiqligi iqtisodiy baholash orqali amalga
oshirildi.
Chorva mollarini t
o‘
la qiymatli ozuqalar bilan aralashma holida TMR
usulida oziqlantirish organizmni tez
o‘
sib rivojlanishiga, tirik vaznini oshishiga,
mahsuldorligiga hamda mahsulot sifatiga ijobiy ta
’
sir k
o‘
rsatishi bilan birga ishchi
kuchi, ozuqa va boshqa xarajatlar sarfini tejalishiga ham olib keladi. Ushbu
texnologiyada sutdan chiqqan 6 oylik erkak buzoqlar 24
–
26 oylik yoshiga qadar
(570 kun)
o‘
stirishga q
o‘
yilib b
o‘
rdoqilandi.
Yosh mollarni Koreya texnologiyasida boqishda ozuqalar 2-3 sm qilib
maydalanib, omuxta ozuqalar, xonadonlardan chiqqan oziq-ovqat chiqindilari
bilan aralashtirilib premikslar bilan boyitilib tayyorlandi.
O‘
stirish, parvarishlash
va b
o‘
rdoqilash davrlarida 1210 kg omixta em, 1920 kg tabiiy pichan, 1600 kg
somon va 13 kg osh tuzi sarflandi.
Xulosalar
Mahalliy axtalanmagan buqachalarga nisbatan axtalangan buqachalarning
g
o‘
sht mahsuldorligi
o‘
rtacha 40,5% ga yuqori mahsuldorlikka ega b
o‘
ladi.
Axtalangan mahalliy buqachalarni g
o‘
shtga boqishda davrlar t
o‘
la qiymatli
oziqlantirish sharoitlarini yaratish g
o‘
shtning sifatiga ijobiy ta
’
sir qiladi va
mahalliy buqachalarni b
o‘
rdoqilashni iqtisodiy samarali b
o‘
lishini ta
’
minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar r
o‘
yxati:
1. Abdurashitov A.A.
O‘
zbekistonda rayonlashtirilgan qoramol zotlarini
o‘
zaro chatishtirib g
o‘
sht mahsuldorligini oshirish. dok. disser.Toshkent, 1984.
2. Vohidova D.S. Veterinariya jarrohligi. Toshkent, 2017.
3.
Гайко А. Мясная продуктивность крупного рогатого скота и
качество говядины.
-
М.: “Урожай”, 1971 г.
4. Niyozov H.B. Umumiy va xususiy xirurgiya. Samarqand, 2015.
5. Qodirov E.Gistalogiya, Toshkent, 2012.
6.
Калашников А.П., Клейменов Н.И. и др. “Нормы и рационы
кормления с/х животных. Справ. Пос. –
M.: Агроиздат, 1986.
