ҚУРУҚ-ИССИҚ ИҚЛИМЛИ ЗОНАЛАРДА ПИЁДАЛАР ҲАРАКАТИНИ ТАШКИЛ
ЭТИШДА СОЯНИНГ АҲАМИЯТИ
ИСМАТУЛЛАЕВ НЕЪМАТИЛЛА
КУДРАТИЛЛАЕВИЧ,
Тошкентдаги Кимё халқаро университети
мустақил тадқиқотчиси,
ХОТАМОВ АСАДУЛЛА ТОШТЕМИРОВИЧ,
Т.ф.д., проф. (илмий раҳбар)
Тошкент архитектура-қурилиш университети
Аннотация:
Ушбу мақолада,
қуруқ-иссиқ иқлимли ҳудудларда
очиқ фазовий муҳитида, пиёдалар кундузи
қулай ҳаракатланишлари учун сояли ҳудудларнинг аҳамияти илғор хорижий тажриабалар Сингапурнинг
“Наньян” технологик университети тадқиқотлари натижалари таҳлил қилинган ҳамда бу тажрибалардан
юртимизда фойдаланиш зарурияти асосланган.
Аннотация:
В данной статье рассматривается важность создания затененных зон для комфортного
передвижения пешеходов в дневное время в условиях открытого пространства сухо-жарком климате с
анализом результатов научных исследований, проведенных в «Наньянском технологическом университете»
Сингапура и на основании этих результатов приведены соответствующие выводы для республики.
Abstract:
This article discusses the importance of creating shaded areas for the comfortable
movement of
pedestrians during the day in open space conditions in a dry-hot climate with an analysis of the results of scientific
research conducted at the Nanyang Technological University in Singapore and, based on these results, relevant
conclusions for the republic are given
.
Калит сўзлар:
сояли ҳудуд, сунъий соябонлар, пиёдалар ҳатти-ҳаракати, материалнинг альбедо
кўрсаткичи, пиёдалар йўлаги, дарахтлар сояси, бино сояси.
Ключевые слова:
затененная зона, искусственные навесы, поведение пешеходов, показатель альбедо
материалов, пешеходные дорожки, тень деревьев, тень зданий.
Keywords:
shaded area, artificial canopies, pedestrian behavior, albedo index of materials, pedestrian paths,
shade of trees, shade of buildings
.
Сўнгги йилларда, дунёнинг кўпгина мамлакатларида глобал исиш жараёни сезиларли
таъсир кўрсатаяпти. Илгари анча мўътадил ҳисобланган Европа давлатларида ҳам ҳаво
ҳарорати рекордлари йилдан-йилга янгиланаяпти. Шунга кўра, дунёнинг қатор давлатларида,
иқлимшунос олимлар, экологлар, метеоролог, гидрологлар, шаҳарсозлар табиатнинг бундай
глобал ўзгаришларини олдини олиш ва аҳоли турмуш тарзини яхшилаш учун турли
қулайликларни яратиш борасида илмий изланишлар олиб боришмоқда. Бу борада Европа
олимлари, АҚШ, Ҳиндистон, Япония, Хитой, Яқин Шарқ давлатлари олимлари кўп йиллардан
бери илмий изланишлар олиб бормоқдалар.
Жумладан,
2019 йили Сингапурнинг “Наньян” технологик университети олимлари,
Россия ва Европа университетлари олимлари Мельников В.Р., Георгиос И., Кржижановская
В.В., Майкл Х.Лис., Питер М.А. Слутлар биргаликда изланиш олиб бордилар. Улар Сингапур
шаҳрида, қуёшли ва сояли ҳудудларда пиёдаларнинг хатти-ҳаракатини ўрганиб, муҳим илмий
янгиликларга эга бўлдилар [1].
Тадқиқотдан кўзланган мақсад - иссиқ иқлимли шаҳарларда сояли ҳудудлар
аҳамиятининг пиёдалар ҳатти-ҳаракати ва уларнинг йўналиш маршрутларига нечоғли таъсири
борлигини аниқлаш эди.
Тадқиқот давомида пиёдалар олдига танлаш имконияти берилди. Яъни шундай ҳудуд
танландики, бир манзилдан иккинчи манзилга бориш учун биринчиси қисқароқ қуёшли йўлак
ва иккинчиси сояли узунроқ йўлак бор бўлган шароит яратилди. Унда албатта пиёдаларнинг
индивидуал бошқа сифатлари ҳам ҳисобга олинди (масалан: ногиронлар, узоқ юришга
қийналадиган ёшдагилар ёки шошаётганлар ва ҳ.к.).
1-расм.
Сингапурнинг Наньян университети кампусидаги тадқиқот ўтказилган
ҳудуд:
а) 1-давр, яъни соя бинодан тушганда; b) 2-давр, соя девордан тушганда (бу ерда: о-
бошланғич нуқта, х-бориш кўзланган манзил; кўк чизиқ – бино ва девордан тушган соя, яшил
чизиқ - дарахт сояси; қизил чизиқ - қуёшли ҳудуд); с) пиёда томонидан олинган сурат; d)
соялар модели; е) пиёда томонидан олинган сурат; f) девордан тушаётган соя модели.
Ушбу тадқиқот 2019 йилнинг июнь ойидан декабрь ойига қадар Сингапурнинг Наньян
университети кампуси ховлисида ўтказилди. Шундай жой танландики, ховлида учбурчак
шаклдаги ҳудуд бўлиб, унинг икки узун томони кенг пиёдалар йўли билан ўралган. Ушбу
йўлакларнинг бири бир томонидан бинога туташган ва иккинчи йўлак эса, бир томони билан
деворга туташган. Ушбу учбурчак ҳудуднинг учинчи томони бўйлаб торроқ йўлак ётқизилган
ва бу йўлак узун томондаги йўлакларни қисқа масофа билан боғлайди (1-расм, (a),(b)).
Тадқиқот учун бундай ҳудудни танлаш бежиз бўлмаган.
Сабаби, Сингапур шаҳри экваторга яқин бўлганлиги учун қуёш эклиптик ҳаракати йил
давомида ўзгариб туради. Яъни, соялар йилнинг маълум даврида шимол томонга йўналса,
бошқа даврда эса жануб томонга тушади. Шунга кўра, пиёдалар турли даврларда ҳам бир
йўлакдан юришни афзал билмай соя тушадиган ҳудудлар ўзгарганида уларнинг ҳаракат
траекториялари ҳам ўзгариши амалда яққол кўринган. Демак, тадқиқот даври иккига
бўлинган. 1-давр июнь ойидан октябрь ойигача давом этган, 2-давр эса ноябрь-декабрь
ойларини қамраган.
Тадқиқот давомида кампус талабалари ва университет ходимларидан иборат жами 46 нафар
иштирокчи қатнашиб, уларнинг ҳар бирига камералар берилган ва улар юрган йўлларини
видеосуратга туширганлар.
2-расм. Тадқиқот мобайнида иштирокчилар босиб ўтган ҳудудлар улуши:
g) 1-давр
учун; h) 2-давр учун (бу ерда: сариқ ранг - пиёда босиб ўтган қуёшли йўл, оч кул ранг - дарахт
соясидан юрилган йўл, тўқ кулрангда - бино ёки девор соясида юрилган масофа).
Жами 13 марта қуёшли кунларда тажриба ўтказилган. Ҳар иштирокчига икки йўналишдан
бирини танлаб, кўзланганган манзилга бориш таклифи берилган (2-расм). Иштирокчиларнинг
босиб ўтиш йўллари шундай белгиланганки, бошланғич нуқталаридан охирги бориш
нуқталарига қисқароқ қуёшли ва узунроқ сояли маршрутлардан бирини танлаш вазифаси
берилган.
Натижа 2-расмдаги графикда яққол кўриниб турибди. Демак, бундан пиёдалар қуёшли
кунларда сояли йўлни кўпроқ афзал кўрганликлари билинади. Айниқса иштирокчилар,
қисқароқ қуёш тиғидан юргандан кўра, узоқроқ бўлсада сояли траекторияни танлаганликлари
ушбу графикда намоён бўлган.
3-расм.
а) тўқ яшилда - кўпроқ соядан ва камроқ офтобли йўлдан юриш; оч яшил -
қисқароқ юриб, кўпроқ қуёшли йўлни босиш; b) оч кўк рангда - кам қуёшли ва қисқароқ юриш
(оптимал); тўқ кўк рангда - қуёшда ва салқинда кўпроқ юрилган (нооптимал).
Яна бир нарсани таъкидлаш керакки, масофа узоқлашса, пиёдалар дарахт соясидан кўра, бино
ёки девор соясидан юришни афзал кўрганлар. Чунки, дарахтлар ўзидан салқинлик чиқариб,
комфорт ҳосил қилсада пиёдаларни қуёш тиғидан тўлиқ тўса олмайди (бу нарса дарахт турига
ҳам боғлиқ). Девор ва бино каби иншоотлар, шаффоф бўлмаган сунъий соябонлар қуёш
нурини тўла тўсиб, пиёдалар ҳаракатига қулайлик бағишлайди. 2-расмдаги инфографикадан
хулоса чиқарилиб, умумлашган инфографика ҳосил қилинган (3-расм).
46 иштирокчи қатнашган ушбу тадқиқот натижаси қуйидаги графикда умумлаштирилган
(4-расм). Графикда ҳам яққол кўринадики, пиёдалар учун энг мақбул маршрут - қисқа қуёшли
йўлдан кўра, узунроқ соядан юриш кўпчилик учун қулайдир.
4-расм.
бу ерда:
βдж— иштирокчиларнинг қуёшли ва сояли ҳудудларда босган
масофалар тенг бўлганда, қиймати 1 га тенг математик коэффициент; қизил чизиқ -
иштирокчиларнинг умумий босиб ўтган йўлларига пропорционал узунликдаги қиймат; кўк
нуқта - иштирокчиларнинг қайси ҳудудни (сояли, қуёшли...) кўпроқ босганликларини
кўрсатувчи ўртача қиймат; сариқ рангда - қуёшли ҳудуд; кул рангда - сояли ҳудуд.
Тадқиқот сўнгида изланувчилар шундай хулосага келдиларки, пиёдалар сояли йўлда
юрганларида ҳам шаффоф, ярим шаффоф ёки дарахт каби тўлиқ соя бера олмайдиган
паналарга нисбатан, тўлиқ соя берувчи—бино, девор ёки сунъий паналарни кўпроқ афзал
кўришлари аён бўлди.
Сингапурда қуёшли кунлар йилига 116 кунни ташкил қилади. Ёзда ҳаво ҳарорати 32
0
С
дан ошмайди. Шундай бўлсада, сингапурлик иштирокчилар қуёш нурларидан қочиб, соя
жойга интиляптилар. Республикамиз ҳудудларида эса қуёшли кунлар йилига 246 кун давом
этади [3]. Демак, бизда сояли ҳудудларни ташкил этиш аҳамияти юқорироқдир.
Шу мақсадда, биз томондан Тошкент шаҳрининг турли функционал зоналарида
пиёдалар ҳаракатининг сояли ва соясиз йўлакларда, йўлаклар қопламаларининг қуёш
нурларини ютиши даражалари – альбедо кўрсаткичлари ўрганилмоқда. Йўлакларнинг
қопламалари сифатида танланган асфальт, бетон, табиий тош, ғишт, майда турли ўлчамдаги
тротуар плиткаларининг альбедо кўрсаткичлари ўрганилмоқда. Уларнинг республикамиз
шаҳарларида қулланилаётган баъзи турлари [2] да келтирилган. Тадқиқотдан мақсад, пиёдалар
йўлкалари ва унинг атрофидаги микроиқлимни яхшилаш, янг қулай, қуёш нурини максимал
даражада ютувчи, юқори ҳароратда қизиб кетмайдиган қурилиш ашёларини танлаш, бундан
ташқари, кўкаламзорлаштириш имкониятсиз ҳудудларда махсус мавсумий соябонлардан
фойдаланиш таклиф этилмоқда. Муаллифлар томонидан бундай соябонларнинг дастлабки
вариантлари моделлари ҳамда синов тариқасида натурал ўлчамдаги соябон ишлаб чиқилган.
Соябонларнинг самарадорлиги тадқиқ этилмоқда.
Хулоса.
Юқорида баён қилинган, Сингапурнинг “Наньян” технология университетида
олиб борилган илмий иш натижасидан келиб чиққан ҳолда иссиқ ўлкаларнинг очиқ фазовий
муҳитида пиёдалар ҳаракатига қулайлик яратиш мақсадида сунъий соябонлардан кенг
фойдаланиш зарурияти, айниқса республикамиз ҳудудларида долзарб масала эканлиги ўз
тасдиғини топди. Сунъий соябонлар лойиҳалаганда, соябонларнинг ишчи юзаси учун қуёш
нурини тўлиқ тўсувчи материаллардан фойдаланиш зарур эканлигини кўрасатади. Сўнгги
йилларда мамлакатимизга хорижлик туристлар оқимининг тез суратларда ортаётганлиги,
бундан ташқари ички туризмни ривожлантиришга ҳукуматимиз томонидан жуда катта
эътиборга берилаётганлигини инобатга олган ҳолда кўкламзорлаштириш орқали пиёдалар
йўлакларини соялаштириш имконсиз ҳудудларда сунъий соябонли йўлакларни ташкил этиш
мақсадга мувофиқдир, зеро шаҳарсозликда инсон омили бирламчи экан, унга шарт-шароит
яратиб беришнинг турли мухандислик ечимлари республикамизнинг ўзига хос иқлими
хусуиятларидан келиб чиққан ҳолда тадқиқ этилиши зурурдир.
АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Valentin R. Melnikov, Georgios I. Christopoulos's …Behavioural thermal regulation explains pedestrian path choices
in hot urban environments. February 2022 Scientific Reports 12(1):2441.
2.
Хотамов А.Т., Шахидов А.Ф. Шаҳар кўчалари, йўллари ва транспорт. Дарслик. Ўзбекистон Республикаси
ОЎМТВ, Тошкент, ТАҚИ, 2020 й. 368 б.
3.
