Barcha maqolalar

1-42 89 0

Электромагнит майдонни таҳлил қилиш усуллари ва уларга асосланган энергия тежовчи қурилмаларни ишлаб чиқиш

Жанибек Курбанов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда бирламчи ва иккиламчи материалларнинг физик, кимёвий, физик-механик жараёнлар таъсирида қайта ишлаш технологиялари ва курилмалари ишлаб чиқиш ва мавжудларини такомиллаштириш масалалари етакчи ўринни эгалламокда. «Табиий минералларни қайта ишлаш қурилмаларининг ўртача куввати 100 кВт ва ундан юқори бўлиб, жумладан, 1 тонна материалларни майдалашда 100 мкм ўлчамга эришиш учун соатига 25 кВт, 15 мкмда 150 кВт электр энергиясини сарф қилишни талаб этади»1. Шу жихатдан минералларни кичик заррачаларда майдалаш, зарур элементларини ажратиш ва уларни бойитиш учун технологик линияларнинг энергия самарадорлигини оширувчи технология ва курилмаларни такомиллаштириш мухим ахамият касб этмокда.
Жахонда бирламчи ва иккиламчи материалларни механик майдаллаш воситалари жараёнларидан сўнг, доимий ва электромагнит майдонлар таъсирида кайта ишлаш қурилма мажмуалари қувватини сақлаган ҳолда юқори энергия самарадор воситаларни ишлаб чиқишга йўналтирилган илмий-тадқиқот ишларига алоҳида эътибор берилмокда. Ушбу йўналишда, жумладан бирламчи материаллар хусусиятини ошириш ва уларни турли соҳаларда қўллашга мўлжалланган янги таркибли материалларни олиш хамда иккиламчи материаллар сифатида техноген каттик сочилувчан материал чиқиндиларини кайта ишловчи электр магнитли сепатор аппаратларини янги конструкция ва схемаларини ишлаб чикиш, кайта ишлаш жараёнида интеллектуал бошкарув тизимларини қўллаш орқали юқори энергия ва ресурс тежамкор курилмалар ишлаб чиқишга алоҳида эътибор берилмоқда.
Ҳозирги кунда республикамизда табиий бойликларни қайта ишлаш воситаларини техник ва технологик даражасини ошириш, мавжуд воситаларни модеринизация килиш ҳамда янги турдаги курилмалар жорий килишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Бу борада, жумладан саноат корхоналарида композит материалларни шарли ва майдалаш тегирмонлари орқали янги турдаги материалларни ишлаб чиқувчи техник воситаларни такомиллаштириш ишлари амалга оширилмокда. Шу билан бирга майда дисперсли, бир хил турдаги материаллар олувчи хамда сараловчи энергия ва ресурстежамкор электр магнитли курилмани ишлаб чиқишга йўналтирилган илмий-тадқиқот ишлари олиб бориш зарур масалалардан бири ҳисобланади. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар Стратегиясида, жумладан «...иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш, кайта тикланадиган энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш...»2 бўйича вазифалар белгиланган. Мазкур вазифаларни амалга ошириш, жумладан техноген ва минерал хомашёларни қайта ишлашда кўп функцияли электромагнит курилмасини ишлаб чикиш, курилма оркали янги турдаги материалларни олиш, умумий жараённи бошқаришда замонавий микроконтроллер ва коммутация элементи ҳамда курилмалари асосида янги схемаларни ва дастурий таъминотини ишлаб чикиш муҳим вазифалар бири хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2015 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда кайта тикланувчи энергетикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт тармоклари ва ижтимоий соҳада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори ҳамда хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади электромагнит майдонлар асосида тоғ рудаларини тахдил килиш усулларини такомиллаштириш ва энергия тежамкор технологиялар ва тоғ жинсларини қайта ишлаш учун қурилмалар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
композицион материаллардан зарур элементларни ажратиш учун электромагнит майдонда зарядланган заррачаларнинг ўзаро таъсирларига боғлиқлиги асосланган;
композит материаларни майдалаш учун эквиэнергетик юзаларни куриш усуллари электромагнит майдон кучи хусусиятлари асосида такомиллаштирилган;
электромагнит майдон қурилмаси орқали юқори сифатли цемент ва ўта тоза материалларни олиш усуллари электромагнит майдонга асосланган сочилувчан материалларни бойитиш орқали такомиллаштирилган;
экологик тоза композицион материаллар олишда уларни майдалаш, ажратиш, тўйинтириш ва технологик жараёни такомиллаштирилган кўп функцияли бошкариш қурилмаси ишлаб чиқилган.
Хулоса
Ушбу диссертацияга тегишли фундаментал, жамоавий тадкиқотларни ягона фазовий майдон табиати ва таъкидланган қисмлари бўйича умумий натижаларни куйидаги хулосаларда келитириш мумкин:
1. Табиат объектларининг хусусиятларига таъсир кўрсатиш мақсадида электромагнит майдонларни ўрганиш таҳлили ўтқазилди. Натижада дифференциал ва тўлкин тенгламалар олинган, қурилмада минералларни майдалаш, ажратиш ва бойитиш параметрлари аникланиш имкони олинган.
2. Электромагнит майдон назарияси асосида (дисперсияси 500мкм дан 1-4мкмгача) материалларни майдалаш, ажратиш, бойитиш, металл, қотишмалар ва суюқлик эритмаларни тозалаш энергия тежамкор курилмалари ишлаб чиқилган. Натижада темирдан, алюминийдан ва бошқа металлар: бор, каолин, бентонитлар тозаланилиш имкониятини берган.
3. Электромагнит майдон асосида золли чикиндилардан фойдаланиб, ўта тоза ва нано материаллар, юқори маркали цементларни олиш усуллари ишлаб чиқилган. Натижада ёпиштириш қоришма 50% цемент, 50% золошлак хамда 40% цемент, 60% золошлакда энг катта мустаҳкамликка эга бўлишлиги имконияти олинган.
4. Тажриба натижалари Ўзбекистон Республикаси Геология давлат қўмитасининг базаси кошидаги «Марказий лаборатория»да, ўтказилиб, синовлар шуни кўрсатдики, тупроқ таркиби хом ашёда 18% дан 37% гача концентратда кўпайди. Натижада бунда дастлабки юкланган ок тупрокга нисбатан концентрат чиқишда 41-42% ни ташкил килиш имкониятига эришилган.
5. Тажриба характеристикалари асосида минералларни майдалаш, ажратиш ва тўйинтириш учун параметрларни ҳисоблашнинг инженер усуллари учун формулалар олинди. Натижада ишлаб чиқилган курилмалар ёрдамида минералларни физик - кимёвий тузилишини аник элементларга ажратиш имконияти яратилган.
6. Электромагнит майдонни сонма материаллар, иссиқлик электр станция чиқиндилари, суюқликлар, хом ашёни ажратиш ва тўйинтириш хамда кул чиқиндилари ва майдаланган кул чиқиндилари миттисфералар олишдаги таъсирлари аникланди. Натижада кераксиз чиқинди материалларни иккиламчи махсулот қилиб қурилиш материалларига қўшиб ишлатиш имкониятига эришилди.
7. Ишлаб чиқилган «Ангрен иккиламчи каолин конини курук бойитиш» Ўзбекистон Республикаси давлат гелогия кумитасининг ишчи лойихаси «Вактинчалик технологик регламенти»га киритилган. Натижада иккиламчи каолинни бойитиш технологиясининг технологик жараёнларини икки марта қисқартириш, технологик жараёнларда энергия сарфини 35%га камайтириш имконини берган.
Электромагнит майдон курилмаси қўлланишидан олинган умумий иқтисодий самадорлик йилига 136 млн. сўмни ташкил этади.


 

79-84 108 0

Электр энергия таъминотида носимметрик уч фазали бирламчи токларни кучланиш кўринишидаги иккиламчи сигналга ўзгартиришда IoT технологияларини қўллаш хусусиятлари

Акмал Абдумаликов , Азизжан Абубакиров , Тимур Курбаниязов , Муртабай Бекимбетов

Электр таъминоти тизимлари реактив қувватини носимметрик уч фазали токларини ўлчов ва назорат тизимларида қўлланиладиган IoT технологияли уч фазали электромагнит ток ўзгарткич датчиклари ва уларнинг тармоқга улаш моделларини тадқиқ этиш қўлланилиши тавсифлари келтирилган.

1-83 140 0

Электр тизимларининг статик турғунлигини таҳлил қилишнинг матрица усуллари ва алгоритмлари

Акрам Мирзабаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида электр энергетика тизимлари турғун ишлашини таъминлаш сохасида электр энергияси ишлаб чиқариш ва истеъмол килиш жараёнини интеллектуал технологиялар ютукларига асосланган юкори самарадорликка эта бошқариш тизимларини яратиш жараёни етакчи ўринни эгаллайди. Жа-дал ривожланаётган замонавий электр энергетика тизимлари статик тургунлигини реал вақт жараёнида тезкор маълумотларни кайта ишлаш ва тахдил килишга асосланган холда таъминлаш долзарб муаммолардан бири хисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида режим пара-метрлари тебранишини хисобга олиб электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлаш учун бошқариш тизимларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилмокда. «Интеллектуал электр тизимларини яратиш, жумладан, Smart Grid тизимини яратиш учун АҚШ - 7,1 трлн., Хитой - 7,3 трлн., Япония - 0,8 трлн, доллар сарфламокда. Smart Grid тизимларидан фойдаланиш энергия истеъмолини камайтириш ва ишончлиликни ошириш ҳисобига АҚШга 2020 йилгача 1.8 трлн, доллар иктисод килиш имконини беради1».
Ўзбекистон Республикасида электр энергияни ишлаб чикариш ва электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлашни самарали ташкил килиш юзасидан кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, электр энергиясини ишлаб чикариш имкониятини берувчи парагаз ва газ турбина технологиясига асосланган юкори самарали ускуналар билан тўлиқ кайта жихозлаш, технологик объектларнинг юкори самарали бошқариш тизимларини яратиш ва бошқарув тизимларининг тадкик этиш усуллари ва алгоритмларини такомиллаштиришга бағишланган қатор илмий-тадкикот ишлари олиб борилмокда.
Жаҳонда электр тизимлар тургунлигини аниклашнинг янада такомил-лашган усуллари, замонавий бошкарув мосламаларига эга мураккаб электр энергетика тизим режимларининг ҳусусиятларини назоратлаш имкониятини берувчи матрица усуллари ва алгоритмларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: синхрон генераторлар автоматик ростлагич-ларини ҳисобга олган ҳолда электр тизимларининг тургунлигини назорат килиш матрицали усуллари ва алгоритмларини яратиш, мураккаб электр тизимлари тургунлиги чегарасини назорат килишнинг соддалаштирилган мезонларини ишлаб чиқиш, тизимларни киритиш технологияси асосида қўзғалишнинг автоматик ростлагичларини синтезлаш моделини яратиш. Юқорида келтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзуси долзарблигини изоҳлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иктисодиёт тармокдари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи хажмини қисқартириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 13 августдаги 238-сон «Энергия самарадорлиги ва энергиянинг тикланадиган манба-ларини ривожлантириш масалалари бўйича республика комиссияси туғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида» қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъё-рий-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади мураккаб электр тизимларида кичик тебра-нишлар таҳлилининг матрицали усуллари ва алгоритмларини, статик турғунлик чегарасини аниклашнинг соддалаштирилган усулларини ишлаб чикиш ҳамда тизимларни киритиш технологияси негизида автоматик ростла-гич моделларини синтезлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
квадратик шаклда Ляпунов функциялари асосида электр энергетика тизимлари турғунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминлайдиган, квадратик шаклдаги матрицанинг биринчи асосий минорининг (qn>0), мусбатлигидан иборат бўлган, электр тизими статик турғунлигининг соддалаштирилган мезони ишлаб чиқилган;
мураккаб электр тизими статик турғунлиги тадқикотларини оддий «генератор-шина» схемасига келтириш имконини берадиган квадратик шаклда Ляпунов функцияларини ва тугун кучланишлар тенгламаларини биргаликда қўллаш усули ишлаб чиқилган;
электр энергетика тизимлари динамик хусусиятларини тадкиқ килиш имконини берувчи тизимларни киритиш технологияси асосида мураккаб электр тизимининг муаммоли матрицаси ишлаб чикилган;
ХУЛОСА
Квадратик шаклдаги Ляпунов функцияларини ва тизимларини киритиш технологиясини кўллаган ҳолда маълум ва ишлаб чиқилган матрицали усуллар ва алгоритмлар негизида мураккаб электр тизимларининг статик турғунлиги юзасидан ўтказилган назарий ва ҳисоб-экспериментал тадқиқотлар куйидаги хулосаларга келиш имконини беради.
1. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари чизиқли динамик ти-зимларга кирадиган электр тизими тадқиқот қилиш учун самарали усул сифатида тавсия қилинади.
2. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари матрицалари асосий минорларининг мусбатлиги асосида олинган электр тизим статик тургун-лигининг бузилиш шартларининг Гурвиц мезонлари шартларига мослиги исботланган.
3. Олинган назарий ва хисоб натижалариквадратик шаклдаги Ляпунов функцияси биринчи, асосий минорининг мусбатлик qnj > О шартини таҳлил қилиш усули билан ЭЭТ статик турғунлигини тадқиқ қилиш ва уни, ЭЭТ статик тургунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминловчи амалий (соддалаштирилган) мезони сифатида кўриб чиқиш имконини беради. Мазкур минор тадкиқот қилинаётган тизим ўз динамикаси матрицаларининг элементларидан шакллантирилади.
4. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари ва тугун тенгламалардан биргаликда фойдаланиш, статик турғунлик бўйича чегарага биринчи яқинлашадиган генератор (станция)ни аниклаш имконини беради. Бошқа генераторларга нисбатан j-чи генератор учун ростланувчи параметр бўйича квадратик шаклдаги матрица асосий биринчи минорининг ҳосиласи максималлиги яъни dq11j/dFI ->max, мазкур гоянинг математик шарти ҳисобланади. Ушбу ҳолатда мураккаб ЭЭТ статик турғунлиги чегарасини тадқик килиш «генераторлар-шина» схемасининг тадқиқотига айланади.
5. Тизимлар киритиш технологияси асосида ўтиш жараёнларнинг ҳар қандай тавсифларини тўлик тасвирлаб ва белгилаб берадиган, шунингдек параметрлар кичик тебранишларида электр тизими динамик жараёнларни тадқиқ килиш имконини берадиган мураккаб ростланмайдиган ва ростланадиган ЭЭТ проматрицалари ишлаб чиқилди.
6. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТда турғунликни ва тебранишларнинг демпферланишини таъминловчи ростлагичлар туркумини таҳлилий жиҳатдан тасвирлаб берадиган мураккаб электр тизимининг ростлагичини синтезлаш модели таклиф этилди.
7. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТ статик тургун-лигининг таҳлили бўйича ўтказилган ҳисоб-экспериментал тадқикотлар олинган натижаларнинг электр тизимларда амалда фойдаланиб келинаётган усуллар натижаларига мос келганлигини кўрсатди ва бу ишлаб чиқилган моделларнинг мавжуд моделларга ўхшашлигини тасдиқлаб берди.
8. Мураккаб ЭЭТ кичик тебранишларини тадкиқот қилиш учун фойдаланилиши мумкин бўлган синхрон генераторлар мутлоқ бурчак-ларининг рухсат этилган оғишларига нисбатан математик модели ишлаб чиқилди. Мураккаб электр тизимлари кичик тебранишларининг мазкур моделидан, Ui тугунлари кучланишлари модуллари ва балансловчи тугунига нисбатан 5i мутлоқ бурчагини ва уларнинг аргументларини белгилаб берувчи тугун кучланишлар тенгламалари билан биргаликда фойдаланиш тавсия этилди.

1-21 59 0

Эксплуатация қилинувчи тураржой биноларининг панели деворларини иссиқликдан ҳимоялашни такомиллаштириш

Саид Шаумаров

Тадқиқот объсктлари: тураржой биноларининг ташқи тўсиқларини энергосамарали қилиб ишлаб чиқишга каратилган теплотехник усул ва воситаларнинг назарий асослари.
Ишнинг мақсади: Ўзбекистон Ресиубликаси иқлими шароитида эксплуатация қилинувчи тураржой бинорларининг панелилли деворларини эскиришини хисобта олтан ҳолда уларнинг термоянгилашни такомиллаштиришнинг назарий асослари.
Тадқиқот усули: математик моделлаштириш, ракамли хисобий вариациялаш усуллари; хусусий хосилали дифференциал тенгламалар назарияси, гидротермодинамика ва иссиқлик-масса алмашинуви назарияси, математик статистика усуллари, асбоб-ускунали усуллар.
Олинган натижа ва уларнинг янгилиги: фильгрловчи ёриғи бўлган ташки тўсиклар билан ташқи иқлимий омилларининиг ўзаро таъсирлашувининг математик моделлари таклиф қилинган; фильтрловчи ёриқли тўсиқларнинг хаво ўтказувчанлиги ва ушбу тўсикларнинг ички юзасидаги харорат майдонларини автоматлаштирилган хисоблаш усули ишлаб чиқилган; фильтрловчи ёриги бўлган тўсикдан ўтувчи ҳавонинг ҳажмий сарфи ва тўсиқ ички юзасидаги харорат майдонларининг ўзига хослиги бўйича эскиришни бахолаш услуби таклиф этилади.
Амалий ахамиятн: Тадқиқотларнинг натижалари фукаро биноларининг гашқи панелли деворларини термоянгилашни лойихалаш соҳасида иссикдик химояси назарисини кенгайтиради ва чуқурлаштиради.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
Утказилган тадқиқот натижалари Тошкент шаҳридаги реконструкция қилинаётган биноларнинг ианелли ташқи деворларини қолдик иссикдан ҳимоялаш хусусиятларини баҳолашда қўлланилган; 5А580204 ихтисослиги бўйича таълим олувчи магистратура талабалари учун “Биноларни текшириш ва реконструкция қилиш” ва 5580200 йўналиши бўйича таълим олувчи бакалавриат талабалари учун “Иншоотоларни техник эксплуатация қилиш” ўкув қўлланмалари чоп этилди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: лойихалаш ва курилиш.

1-43 189 0

Эксплуатация хоссалари яхшиланган силикат материаллар автоклав техноло-гиясининг физиккимёвий асослари

Рахимбай Рахимов

Тадкиқот объектлари: Термин ва термокимёвий фаоллаштирилган лесс кўшилган оҳак-кумли боғловчи асосидаги силикат ғишти ва ғовакли бетон.
Ишнинг мақсади: «Оҳак-кум» тизимига термик ва термокимёвий фаоллаш тирилган маҳаллий қўшимчалар кўшиб гидротермал ишлов берилганда компонентларнинг гидратланиш жараёнидаги ўзаро таъсирлашув механизмини гидратланган янги хосилаларнинг структура хосил килиш кинегикаси ва морфологиясини мақсадли ўзгартириш йўли билан техник-эксплуатация хоссалари юкори бўлган авгоклавда когувчи силикат материаллар олишнинг физик-кимёвий асосларининг илмий асосланган тамойиллари ва ресурстежамкор технологиясини ярагиш.
Тадқиқот методлари: кимёвий, физик-механик (пластик ва механик мустаҳкамликни аниқлаш), физик-кимёвий (рентгенофазовий, дифференциал термик тахлил, электрон-микроскоп ва ИҚ-спектроскопик) тадқиқот усуллари, гидротермал ва термик ишлов бериш усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: "Бархан қуми-оҳак-ТКФЛ" силикат композицияларига гидротермал ишлов берилганда минерал-ларнинг гидратланиш жараёнида ўзаро таъсир кўрсагиш конуниятлар хамда "хосса-структура" ўзаро боғлиқлигини аниклаш оркали авгоклавда котувчи силикат материаллар олишнинг физик-кимёвий асосларини илмий услубий тамойиллари ва ресурстежамкор технологияси яратилди. Ca(OH)i нинг маъ-лум бир кисмини алюминатли бирикмаларнинг тезликда кальций гидроалю-минатларга боғланиши туфайли кумтуироқнинг тўйинган охакли мухитда эриш ва паст асосли гидросиликатлар косил килиш жараёни тезлашади, юкори асосли гидросиликатларга ўтиб кетишининг олди олинади, хосил бўлган CSH(B) гурдаги гидросиликатларнинг қотаётган тизимдаги турғун-лиги таъминланади. Уларнинг бир-бири билан чатишиб кетган ипсимон ва толасимон кристаллари билан синчланган силикат ғиштининг физик-механик хоссалари, атмосфера ва совуккд бардошлилик кўрсаткичлари юкори бўлади.
Лессни фосфогипс билан биргаликда термокимёвий фаоллаштирилганда унинг таркибидаги тупрокли компонентлар ёпишкокли хусусиятларини йўқотиш хисобига силикат массасидан газ ажралиб чикиши тезлашади, газ хосил килувчидан фойдаланиш коэффициента ошади, структура шакллани-ши тезлашади, газобетонни изогермик қиздириш вакти қисқаради, мустаҳ-камлиги, совукка бардошлиги ошади ва сув ютилиши камаяди.
Амалий ахамияги: Республикамизда кенг гаркалган лесс ва лессимон суглинкаларни, чиқинди фосфогипснинг капа заҳираларини кенг микёсда авгоклавда котадиган силикат курилиш материаллар ишлаб чиқаришга жалб этиш хисобига хом ашё базаси кенгаяди, ТКФЛ дан фойдаланиш хисобига оқак тежалади, тайёрлаш жадаллашади ва олиш вақги қисқаради, буюм ва жихозларнинг техник-эксплуатация хоссалари юкори бўлиши таъминланади. Тадкиког натижалари ТФЛ ва ТКФЛ дан фойдаланиб силикат гишти ва говакли силикат бегонии тажриба сифатида ишлаб чйкарилиши учуй меьбрий-техник хужжатлар яратилишида меъёрий база бўлиб хизмат қилади.
Татбиқ этиш даражаси ва икгисодий сямарадорлиги: Тадқиқот нагижалари Урганч ҚМЗ да текширувдан ўтказилди. Бунда 15-20 % ТФЛ кўшилган охак-қум боЕЛовчисидан 3460 дона силикат ғиштининг синов партияси ишлаб чикарилди. 4-5 % оҳак тежалиши хисобига 100 кг силикат аралашмасининг нархи 2320 сўмга арзонлашди ва 110720 сўм икгисодий Самара олинди. Урганч ҚМЗ да ТФЛ кўшиб гишг олишга ихтисослаштирилса кутилган икгисодий самарадорлик йилига 41472000 сўмни гашкил этади.
Жиззах ҚМК ТКФЛ дан фойдаланиб говакли силикат бетоннинг тажриба партиясини ишлаб чикариш бўйича олиб борилган синов ишлари йилига 64300 м3 хажмда говакли силикат бетон ишлаб чикарилса, кутилган икгисодий самарадорлик 46937000 сўмни гашкил этади.
Қўлланиш сохаси: УзР курилиш магериаллари ишлаб чикариш саноати ва курилиш индусгрияси.

350-355 48 0

Экспериментальный правовой режим и цифровизация права

Sh Xayitov
В статье анализируются подходы ученых-правоведов к предмету регулятивная песочница - “Regulatory Sandbox” и выдвигается идея о том, что всестороннее изучение компетенции, прав и обязанностей в сфере экспериментальных правовых режимов позволяют лучше понять суть проблемы применения экспериментальных правовых режимов, его эффективную реализацию на практике также были затронуты вопросы введения регулятивной песочницы в Узбекистане.
94-96 118 0

Экспериментальные исследование сейсмостойкости зданий с учетом крутильных колебаний

K Abdurashidov, B Raxmanov, X Raxmanova
Мақолада иншоотлар зилзилабардошлиги назарий ва экспериментах тадқиқот натижалари торил этилган ва интрументал тадқиқотлар ҳақиқатга яқин натижазар бериши келтирилган.
29-31 75 0

Экономический анализ ущерба от предстоящих землетрясений в хивинском регионе

B Raxmonov, R Savutov, S Qurombayev

Стихийные действия сил природы, пока еще не в полной мере подвластные человеку, наносят экономике государства и населению огромный ущерб. Эти явления природы вызывают экстремальные ситуации, нарушают нормальную жизнедеятельность людей и работу объектов. По мере того, как растет население и усиливается урбанизация в населенных сейсмоактивных зонах, растет плотность застройки домов, дорог, мостов, трубопроводов, систем коммуникаций и всего того, что называем инфраструктурой.

94-99 39 0

Экономическая безопасность хозяйствующего субъекта в условиях цифровой экономики

S Pershin
Статья посвящена исследованию понятия экономической безопасности и развитию механизмов ее обеспечения посредством применения цифровых технологий. Рассматриваются вопросы организации работы системы внутреннего контроля в целях обеспечения безопасности предприятия, также правоохранительных органов по осуществлению контрольно-надзорной деятельности, предупреждению и реагированию на внутренние и внешние угрозы; анализируются факторы, обуславливающие фактическое состояние защищенности предприятия, среди которых выделены личностные качества работников экономических субъектов и представителей государственных и муниципальных органов власти, а также условие ограниченности ресурсов, прежде всего, финансовых. Предложено внедрение единой учетной системы, обеспечивающей формирование, обобщение, анализ и представление информации, необходимой для обеспечения экономической безопасности. Как инструмент цифровых технологий такая система, осуществляя регистрацию и сопровождение фактов хозяйственной жизни, обеспечит пользователей необходимыми в рассматриваемой связи сведениями о деятельности всех участников экономических отношений.
531-537 73 0

Эволюция конституционного права в условиях цифровизации

I Shaxnovskaya
Цель исследования - определить основные пути эволюции конституционного права в условиях цифровизации. В статье исследуются важные направления теоретических исследований в области цифровизации права, ставится акцент на наличии пробелов в конституционной доктрине в данной сфере. Выделяются основные направления эволюции конституционно-правовых институтов (основы конституционного строя, институт прав и свобод человека, государственный суверенитет) под воздействием информационных технологий.
293-296 39 0

Эволюционный подход цифровой трансформации

Yu Repina, E Bardebanov
В статье рассматривается необходимость эволюционного подхода к цифровой трансформации, который в отличие от революционного, предполагает постепенные изменения мышления сотрудников, их компетенций. Анализируются как инструменты, которые будут способствовать развитию необходимых компетенций, так и работа с персоналом в плане информирования и повышения их осознанности в необходимости изменений. Представлены примеры цифровой трансформации некоторых отраслей деятельности.
1-77 95 0

Шўрланган ерларда тупроққа экишдан олдин ишлов берувчи ротацион иш органли комбинациялашган машинани яратиш

Адилбек Ахметов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Маълумки, ер куррасидаги экин экишга яроқли ерлар жами 3 млрд 278 млн гектарни, яъни умумий қуруқлик майдонининг 22 %ини ташкил этади. Дунёда 2 млрд гектар ер майдони хар хил даражадаги деградация (шамол ва сув эрозияси, шўраланиш ва ҳ.к.)га учраган бўлиб, унинг 12,2 % шўрланган тупроқли ерларга тўғри келади. Минтақамиз бўйича экин ерлари майдони жами 4306,7 минг гектарни, шу жумладан, шўрланган ерлар умумий майдони 2045,1минг гектарни ташкил этади.
Шўрланган ерларда деҳқончилик юритишда шўрни ювиш тақозо этилгани боне, тупроқнинг шўрланиш даражасига караб 900-1500 м3/га яхоб суви берилади. Бунда яхоб суви ва тупроқни экишга тайёрловчи агрегатларнинг таъсири натижасида ҳайдов катламининг зичлиги ва тупроқ намлигининг физик буғланиши ортишини олдини олиш муҳим ахамиятга эга. Шу жихатдан, республикамизда тупрок намлигининг физик бугланишига хамда хайдов қатлами зичлигини ортишига имкон қадар йўл қўймасликка шўрланган ерларга экишдан олдин ишлов бериш технологияси ва техника воситаларини янада такомиллаштириш оркали эришиш ва бунда энергия ва материал-техник сарфларни камайтириш, иш унумдорлигини ошириш бўйича кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда.
Тупрокка экишдан олдин ишлов бериш технологияси ва техника воситалари шарҳи «Комбинациялашган машина - тупрок - тупрокка ишлов бериш технологик жараёнлари» тизими тадқиқи асосида, экиш фонини агрегатнинг бир ўтишида тайёрловчи ресурстежамкор комбинациялашган машиналарни яратиш тупрокка экишдан олдин ишлов бериш технологияси ва техника воситалари ривожида истиқболли йўналиш эканлигини кўрсатди. Ушбу машиналар конструкциясини яратишда ротацион иш органларининг афзалликлари боне, улардан фойдаланиш устувор ахамиятга эга.
Шу мунособат билан тупрокка экишдан олдин ишлов бериш тизимини такомиллаштириш, энергия ва материал-техник сарфларни камайтириш, иш унумдорлигини ошириш, шурланган тупрокка экишдан олдин ишлов бериш технологик жараёнларини яхшилаш ва уларни амалга оширувчи техник воситаларни яратишга қаратилган тадкиқотлар долзарб хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 21 майдаги ПҚ-1758-сонли «2012-2016 йилларда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини янада модернизация килиш, техник ва технологик жиҳатдан қайта жихозлаш дастури тўғрисида»ги Қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишда мазкур диссертация тадкикоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади «Комбинациялашган машина - тупрок -тупрокка ишлов бериш технологик жараёнлари» тизими чегарасида шўрланган тупрокка экишдан олдин ишлов бериш технологияси ва техник воситаларини ишлаб чикиш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
«Комбинациялашган машина - тупрок - тупрокка ишлов бериш технологик жараёнлари» тизими доирасида шўрланган тупрокка экишдан олдин ишлов беришнинг такомиллаштирилган технологиясини амалга оширувчи комбинациялашган машиналарнинг технологик схемалари ва конструкциялари ишлаб чиқилган;
илк бор комбинациялашган машинанинг янги эквидистант траекторияда ҳаракатланувчи пичоклар билан жиҳозланган ротацион ва бир қаторда туташ жойлашган пассив иш органлари ўлчам ва иш режимлари билан иш сифати кўрсаткичларининг боғлиқлигини ҳамда ушбу иш органлари билан тупроқнинг ўзаро таъсирлашувини ифодаловчи механик-математик моделлари ишлаб чиқилган;
илк бор иш принципи йўналтирилган кучланиш концентрациясига асосланган кесакларни майдаловчи янги иш органларининг принципиал схемалари ва конструкциялари яратилган;
биринчи маротаба деформация зонаси чўққисини эквидистант силжитилган ҳолда тупрокка ишлов берувчи комбинациялашган машина ва унинг иш органларининг рационал ўлчамларини аникловчи аналитик боғликликлар келтириб чиқарилган;
янги ишлаб чиқилган комбинациялашган машиналарнинг сифат ва энергетик кўрсаткичлари, уларнинг иш органлари параметрлари ва харакат тезлигига боғлиқ равишда ўзгариш конуниятлари аниқланган.
ХУЛОСА
Тупроқка ишлов бериш технологии жараённинг сон ва сифат курсаткичларини яхшиловчи, энергия ва материал сигимини камайтирувчи, иш унумдорлигини оширувчи тупроқни экишга тайёрлашнинг такомиллашган тизимини яратиш ва уни амалга оширувчи техник воситаларни ишлаб чикиш долзарб илмий муаммо хисобланади. Комбинациялашган машиналарнинг рационал технологии схемалари, улар иш органларининг шакли, ўлчамлари ва иш режимлари билан экишга тайёрланган тупроқнинг сифат ва сон кўрсаткичлари боғлиқлигини ифодаловчи математик моделлар ва ишлаб чиқилган механикавий-технологик асослар муаммонинг илмий асосига замин бўлиб, унинг амалий масалаларини ечиш имконини берди ва бунда олинган натижаларнинг энг муҳими қуйидагилардан иборат бўлди:
1. Тупроққа экишдан олдин ишлов бериш жараёнининг механикасини тахдили асосида «Комбинациялашган машина - тупроқ - тупроқка ишлов бериш технологии жараёнлари» тизимининг муаммоли масалаларини ишлаб чикилаётган комбинациялашган машиналар ва улар иш органларининг конструктив-техникавий, эксплуатацион-технологик кўрсаткичларига таъсир кўрсатувчи барча омилларни ҳисобга олиб, тизимли ёндашув оркали ечишнинг илмий-техник асоси ишлаб чикилди. У, бир томондан, иш органлари ўлчамлари ва иш режимларини уларнинг иш кўрсаткичлари билан боғловчи механик-математик ва ҳисоблаш моделларини ишлаб чиқиш имконини берса, иккинчи томондан экиш олди комбинациялашган машиналарнинг энг макбул технологии иш схемасини аниқлаш имконини берди.
2. Иш органлари тури ва ўзаро жойлашувининг технологик занжири хамда ротор харакати турининг ротацион иш органли комбинациялашган машиналарнинг технологик ишлаш схемаси самарадорлигига таъсирини тадқики шўрланган тупроқка нам-, энергия- ва ресурстежамкор технологик ишлов бериш жараёнларини бажарувчи комбинациялашган машиналар принципиал схемалари ва конструкцияларини яратиш имконини берди. Бунда мажбурий харакатга келтирилувчи машиналар учун иш органлари жойлашувининг макбул технологик занжири: пассив иш органи => ротор => гилоф ва фартук-текислагич =>зичлагич галтакмола экандигини, мажбурий харакатга келтирилмайдиган машиналар учун эса: етакловчи тишли ротор => пассив иш органи => етакланувчи ротор => тишли-планкали галтакмола эканлигини кўрсатди.
3. Яхоб сувидан сўнг юзасида ёриқлар ҳосил бўладиган шўрланган тупроқни механик деформациялаш жараёнини тадқик этиш асосида аникландики, ушбу ёриқлар чуқурлиги билан улар орасидаги масофа качонки тупроққа ишлов бериш чукурлигидан кам бўлса, тупроқни деформациялаш минимал энергия сарфи билан кечиб, бунда ҳосил бўладиган кесаклар эса энг кичик ўлчамга эга бўлади. Бунда юзасида ёриқлари мавжуд бўлган тупроқни юмшатиш самарадорлигини ошириш учун:
- ёриқлар билан чагараланган тупроқ блокларини уларнинг асоси бўйича узилиши ёки силжишини бартараф киладиган иш органлари билан деформациялаш;
- тупроқка ишлов бераётганда ёриклар билан чегараланган тупроқ блокларининг иш органлари билан контактлашиш зонаси ташкарисида бўлиб қолиши эҳтимолини бартараф этиш зарурлиги аниқланди.
4. Аналитик механика, материаллар механикаси, ўхшашлик назарияси асосида ишлаб чиқилган кесакни майдалаш жараёнининг механик-математик ва хисоблаш-тажриба моделлари кесакни майдалаш даражасига таъсир кўрсатувчи асосий омиллар: қўйилаётган юкланиш катталиги ва тезлиги, контактлашув майдонининг юзи ва кучланиш йўналишининг конфигурациясини аниқлаш имконини берди. Бунда кесакларнинг самарали майдаланиши, улар икки ва ундан кўп ўзаро кесишувчи йўналишлар бўйича кучланиш концентрациясини ҳосил қилувчи иш органи билан юзма-юз тўқнашганида содир бўлади.
5. Ротор ирғитган тупроқ билан ғилофнинг ўзаро таъсирлашув жараёнини тадқики ротор пичокларининг ишлов берилган тупроққа такроран таъсирини самарали бартараф этиш шартини аниқлаш имконини берди, у ротор ирғитган тупроқ оқими тезлигининг вектор йўналиши билан гилофга ушбу тезлик вектори уни кесиб ўтувчи нуқтадан ўтказилган уринма орасидаги дала юзасига каратилган бурчак 90° катта бўлганида таъминланади. Ушбу шарт профиль формаси, эгрилик маркази уни курувчи айланада ётувчи ва исталган нуктадаги эгрилик радиуси вектори эса ушбу нуқтадан ўтказилган уринмага перпендикуляр холда ишлаб чикилган гилоф юзаси билан тўларок қаноатлантирилади.
6. Ишлаб чикилган «Комбинациялашган машина - тупроқ - тупроққа ишлов бериш технологии жараёнлари» тизимининг илмий-техник асослари ҳамда тадқиқотларни ўтказишнинг услубий таркиби тупрокка ишлов беришнинг янги технологии омилларини ва иш органларининг янги принципда ишлашини амалга оширувчи технологии ва технии ечимларни илмий асослаш, ишлаб чиииш ва амалиятга жорий нилиш имионини берди, шу жумладан:
бир наторга бир-бирини ноплаб ўрнатилишини таъминлайдиган ва тупроқни ярим деблоиировнали юмшатишни бажарадиган пассив иш органи. Пассив иш органи билан бажариладиган ярим деблоиировнали юмшатиш тупроқнинг уваланиш даражасини 10,8-16,8% га оширади ва энергия сарфини 23,3-26,5 % га намайтиради;
энвидистант траенторияда ҳаранатланувчи пичоқлар билан жихозланган ротор. Тупроқни деформациялаш зонаси чўнкисини энвидистант силжитган ҳолда тупроина ротацион ишлов беришнинг янги технологии омили нам йўнотилишини 1,1-3,0% га намайтиради ва тупроининг уваланиш даражасини 7,6-8,1% га оширади;
фартун-тенислагич олдида меъёрига нисбатан ортинча ҳажмда хосил бўлувчи тупроқ призмаси босими хисобига ишга тушиб, ротор гилофи билан биргалинда нлапан режимида ишлайдиган фартун-тенислагич. Фартунтекислагич билан ғилоф конструкциясига киритилган иш принципи фартук-текислагич олдида ҳосил бўлувчи тупроқ призмаси ҳажмини оптималлаштириш ҳисобига тупроқ уюми, яъни судралаётган тупроққа ротор пичоғининг такроран таъсирини баратараф этилишини таъминлайди, шу туфайли тупрокнинг уваланиш сифатини яхшилайди ва энергия сарфини камайтиради;
галтакмола ишининг самарасини куйидаги техник ечимлар оширади:
- галтакмола секцияларининг тупроққа юкланишини тенглаштириш;
- ғалтакмолани машина рамаси билан уловчи тортиш штангаси юқорига оғган холатдан кўра горизонталь ёки пастга оғган ҳолатда ўрнатиш;
- юклаш механизми ҳосил қилаётган кучни қўйиш нуқтасини тортиш штангасининг осиш нуқтасига нисбатан қарама-қарши томонга силжитиш.
7. Ишлаб чиқилган математик моделлар ҳамда омилларнинг белгиланган катталикдаги асосий даража ва ўзгариш интерваллари бўйича тузилган регрессия тенгламалари текширилаётган омиллар кенглигини адекват ифодалаш ва тадкиқотларни ўтказишда ишлаб чикилган комбинациялашган машиналар иш органларининг самарали ишлаш мезонига жавоб берадиган энг макбул ўлчамларини аниқлаш имконини берди, яъни:
- асимметрик панжа билан жиҳозланган пассив иш органи учун: =
235 мм ва Ьк(п) = 175 мм; ^"’=48°; = 36°; ад= 38°; Д = 25°; /Зк = 23°36’;
1д =210 мм; V„ = 1,7-2,5 м/с;
- эквидистант траекторияда ҳаракатланувчи пичоклар билан жиҳозланган ротор учун: гр = 180 мм; Lcd = 200 мм; ZH = 3 дона; tZ| = 6°38’; аг = 24°15’ ва «3 = 38°4’; 0)р= 51,49 рад/с; V„ = 1,7-2,5 м/с;
- ротор гилофи ва фартук-текислагич учун: г„ = 370-380 мм; 1кф = 200-220 мм; г, = 130-150 мм ва PYd = 350-375 Н/м;
- галтакмола учун: гкт = 180 мм; CtH = 0() - (-5°); апж = 0°.
8. Тадқиқотлар натижасида ишлаб чиқилган техник ва технологик ечимларни амалиётга жорий қилиш қишлоқ хўжалигини механизациялаш соҳасидаги илмий-техникавий тараккиётнинг тезлашувига самарали улуш қўшади ва меҳнат сарфини 2,54 одам-соат/га га қисқартиради, 4,68 кг/га ёнилги ва 112,73 МДж/га энергияни тежаш, металл ҳажмдорликни 7,66 кг/га гача камайтириш имконини беради.
Шундай қилиб, диссертацияда келтирилган янги илмий ҳолатларни назарий умумлаштириш ва амалиётга жорий этиш оркали шўрланган ерларда агрегатнинг бир ўтишида экиш фонини энергия-, ресурстежамкорлик билан тайёрлашга қаратилган такомиллашган «Комбинациялашган машина -тупроқ - тупроққа ишлов бериш технологик жараёнлари» тизимнинг технологик ва техник воситаларини ишлаб чикиш бўйича халқ хўжалиги аҳамиятига эга бўлган йирик муаммо ўз ечимини топди.

60-63 86 0

Шиналарнинг қолдиқ ресурсини башорат (прогноз) қилиш

Saydulloxon Akbarov , Javohir Kudratov, Maxmudjon Melibaev

Ушбу мақолада пневматик шиналарнинг колдик метрологик ўлчаш кийматлари колдик ресурсини бошорат килиш усуллари ёрдами аниклаш хакидаги маълумотлар батафсил ёрилган.

303-306 96 0

Шаҳарсозликда қуёш панеллари бўйича амалга оширилаётган ишлар ва соҳа таҳлили

Asadulla Xotamov, Муроджон Ўринов, Abdubosit Abdurahmonov

Ушбу мақолада қуёш панелларидан муқобил энергия тармоғида жалб этилган инвестицион муҳитни шакллантириш ҳисобига, аҳолини қайта тикланувчи энергия билан таъминланиш даражасини кўтариш ва шунга боғлиқ молиявий ҳисоботларини замонавий инновацион ғоялар, ишланмалар ва технологиялар асосида замонавий бошқарув механизмларини фаоллаштириш ва давлат бошқарувининг ташкилий-ҳуқуқий асослари асосида ташкил қилинган йўллари ўрганилиб таҳлил қилинган.

247-257 83 0

Шаҳар қурилишининг долзарб масалалари

А Xotamov

Мақолада шаҳарсозлик соҳасини инженерлик нуқтаи назардан ривожлантириш, шаҳарсоз мухандис мутахассислигининг нақадар заруриятлиги асосланган.

4-7 77 0

Шаҳар кўчаларидан ёмғир сувларини четлатишдаги ёғин сарфини ҳисоблашга доир

Абдуқаҳҳор Туляганов, Alimardon Esirgapov

Мақолада шаҳар кўчаларидан сувларни четлатишда сув сарфини қийматини ҳисоблаш  тенгламаси келтирилган. Тенгламага кирувчи ўзгарувчан параметларни Ўзбекистон шароити учун аниқлаш усуллари ёритилган

154-158 101 0

ШАХСНИ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАШ КЎП ПОҒОНАЛИ БИОМЕТРИК ТИЗИМИДА БЕЛГИЛАР ФАЗОСИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ МУАММОЛАРИ

Собиржон Раджабов
Ушбу мақолада шахсни юз тасвири асосида идентификациялаш масаласини кўп поғонали биометрик тизим орқали ҳал этишда юз тасвирларидан белгилар ажратиб олиш ва белгилар фазосини шакллантиришнинг баъзи усуллари тавсифи келтирилган.
268-271 35 0

Чуқур нейрон тармоқ технологиялари ёрдамида буйрак патологияларини фарқлаш

Нарзулло Маматов, Исломжон Жўраев, Барно Абдуллаева
Мазкур тадқиқот иши буйрак компьютер томография тасвирларидаги патологияларни чукур нейрон тармоклар ёрдамида таснифлаш масаласига бағишланган бўлиб, унда нафакат «нормал/патологик» каби бинар таснифлаш, балки патологиялар ўртасидаги мураккаб дифференциал ташхис масалалари х,ам тахдил қилинган. Шунингдек, ишда патологияларни таснифлаш учун комбинатор ёндашув таклиф этилган бўлиб, бунда дастлаб тўртлик таснифлаш модели орқали умумий ташхис қўйиш, шубҳали холатларда эса иккилик ёки учлик моделлар билан қўшимча текширув ўтказиш клиник амалиёт учуй мақбул бўлиши кўрсатиб бсрилган.