ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1363
ZARAR YETKAZISHDAN KELIB CHIQADIGAN MAJBURIYATLAR
Raxmatullayeva Parizod
TerDU Yuridik fakulteti 2-bosqich 123-guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15740636
Annotatsiya
. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarning huquqiy asoslari va
ularni tartibga soluvchi tamoyillar muhim hisoblanadi. Chunki zarar yetkazuvchining
javobgarlik tamoyillari, jumladan, g‘ayriqonuniy harakatlar yoki harakatsizlik oqibatida yuzaga
kelgan zararlarni qoplash majburiyati tahlil qilishimiz mumkin. Zarar yetkazuvchining aybsizligi
javobgarlikdan ozod qiluvchi asos sifatida ko‘rsatilgan bo‘lsa
-da, ayrim hollarda qonun bu
printsipdan istisno xolatlarni keltiradi. Bundan tashqari, zarar yetkazish xavfini oldini olish
uchun qonunda zararli faoliyatni to‘xtatib turish yoki tugatishga oid sud vakolatlari belgilangan.
Bundan tashqari zarar yetkazuvchining harakatlari jabrlanuvchining roziligi asosida
sodir etilgan va jamiyat axloqiy tamoyillariga zid bo‘lmagan taqdirda, zarar qoplanmasligi
mumkinligi ham mumkin. Shunday ekan zarar yetkazishni oldini olish huquqiy tizimning ijtimoiy
adolatni ta’minlash va manfaatlar muvozanatini saqlashga qaratilgan asosiy vositalaridan biri
sifatida ko'riladi desak maqsadga muvofiqdir.
Kalit so'zlar:
Zarar yetkazish, oxirgi zarurat, zaruriy mudofaa, mol-mulkka ziyon
yetkazish, qonuniy harakatlar, javobgarlik.
Odamlarning ishonchini yo‘qotish —
zarar yetkazishning eng katta shaklidir.
(Konfutsiy)
Zarar bu
–
bir shaxsning noqonuniy harakati yoki harakatsizligi natijasida boshqasiga
yetkazilgan moddiy yoki no
moddiy yoʻqotish hisoblanadi.
Zarar bu mulkning yoʻq qilinishi yoki
shikastlanishi natijasida yetkazilgan yoʻqotish desak mubolag'a bo'lmaydi yoki zarar koʻrgan
shaxs o‘ziga tegishli bo‘lgan qonuniy huquqlarni amalga oshira olmagani natijasida olishi
mumkin boʻlgan, ammo olmagan daromadlardir.
Odatda zarar yetkazgan shaxs uni toʻliq hajmda qoplashga majburdir hamda zarar
yetkazgan shaxsning aybi isbotlanishi lozim. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar
asosan Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksiga binoan amalga oshiriladi, unda
g‘ayriqonuniy harakat (yoki harakatsizlik) natijasida fuqaro yoki yuridik shaxsga yetkazilgan
zarar, shu jumladan boy berilgan foyda, zarar yetkazuvchi tomonidan toʻliq hajmda qoplanishi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1364
shart.
Shuningdek qoʻshimcha tovon toʻlash majburiyati zararni qoplashdan tashqari, qonun yoki
shartnoma asosida jabrlanuvchiga qoʻshimcha ravishda tovon toʻlash majburiyati belgilanishi
mumkin. Agar zarar yetkazuvchi shaxs zarar uning aybisiz yetkazilganligini isbotlasa, u zararni
toʻlashdan ozod qilinishi mumkin. Ammo ayrim hollarda, qonun zarar yetkazuvchining aybi
boʻlmasa ham, uni zarar qoplashga majbur qilishi mumkin.
Qonuniy harakatlar tufayli
yetkazilgan zarar esa faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda qoplanishi mumkin. Zarar
yetkazishda jabrlanuvchining roziligi ham muhim ahamiyat kasb etadiAgar zarar
jabrlanuvchining oʻz iltimosi yoki roziligi bilan yetkazilgan boʻlsa va bu harakatlar jamiyatning
axloqiy tamoyillarini buzmasa, zarar yetkazuvchi zarar qoplashdan ozod qilinishi mumkin. Zarar
yetkazishni oldini olish ham mumkin. Agar biror faoliyat kelgusida zarar yetkazish ehtimolini
yuzaga keltirsa, jabrlanuvchi yoki boshqa manfaatdor shaxs sudga murojaat qilib, xavf
tug‘dirayotgan faoliyatni taqiqlashni talab qilishi mumk
in. Misol bilan tushuntiradigan bo'lsak
qishloq dalasiga yaqin joyda kimyoviy moddalarni saqlash ombori qurilmoqda. Bu moddalarni
to‘kilish xavfi bo‘lsa va atrof
-muhitga zarar yetkazishi mumkinligi aniqlansa, jabrlanuvchilar
sudga murojaat qilib omborni qurishni taqiqlashni so‘rashi mumkin yokin bo'lmasam daryo
bo‘yida kimyoviy chiqindilarni to‘kadigan ishlab chiqarish zavodi qurilishi rejalashtirilgan.
Mahalliy aholi sudga da’vo keltirib, zavod faoliyatini boshlashni oldindan to‘xtatishni
talab qilishi mumkin.
Agar zarar yetkazilayotgan faoliyat davom etsa, sud zarar yetkazuvchi shaxs yoki
tashkilotdan zararni qoplashni talab qilishi bilan birga, faoliyatni to‘xtatish yoki tugatish
majburiyatini ham yuklashi mumkin. Masalan ma'lum bir mahalla yaqinida joylashgan zavod
havoni doimiy ravishda ifloslamoqda va aholi salomatligiga zarar yetkazmoqda. Sud zarar
qoplashni buyuradi va zavodning ishlashini to‘xtatish yoki ekologik talablarni qondirguncha
faoliyatni vaqtincha to‘xtatib turishni talab qilishi mumkin.
Agar faoliyatni to‘xtatish jamiyatning keng qamrovli manfaatlariga zid bo‘lsa sud
faoliyatni to‘xtatish haqidagi da’voni rad etishi mumkin. Lekin bu jabrlanuvchilarning zarar
qoplash huquqini bekor qilmaydi. Faraz qiling hududga elektr energiyasini yetkazib beruvchi
yagona elektr stansiyasi faoliyati atrof-
muhitga zarar yetkazmoqda. Uni to‘xtatish butun
mintaqani elektrsiz qoldirishi mumkin. Bunday holatda sud stansiya faoliyatini to‘xtatishni rad
etsa ham, jabrlanuvchilarga yetkazilgan zararni qoplashni talab qilishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1365
Endi zaruriy mudofaa va oxirgi zaruratda zarar yetkazish holatlarini ko'ramiz. Agar
zaruriy mudofaa holatida zarar yetkazilgan bo‘lsa va mudofaa chegarasidan chiqilmagan bo‘lsa,
zarar to‘lanmaydi, lekin uchinchi shaxsga zarar yetkazilgan taqdirda uni tajovuz qilgan shaxs
qoplaydi. Oxirgi zarurat holatida esa zarar tahdidni boshqa vositalar bilan bartaraf etish imkoni
bo‘lmasa, zarar yetkazgan shaxs tomonidan qoplanadi, biroq sud bu majburiyatni zarurat sababli
harakat qilgan uchinchi shaxsga yuklashi yoki ikki tomonning javobgarligini yengillashtirishi
mumkindir. Shuningdek birgalikda zarar yetkazgan shaxslar jabrlanuvchi oldida solidar javobgar
bo‘lib, sud zaruratga ko‘ra ularga hissali javobgarlik yuklashi mumkin hisoblanadi zarar to‘lagan
shaxs esa boshqalardan o‘z ulushiga mos tovon talab qilishga haqli.Ammo zararni davlat
to‘lagan hollarda, davlat zarar yetkazgan mansabdor yoki aybdor shaxslarga sud hukmi asosida
regress huquqini qo‘llash orqali tovonni qayta talab qilishi mumkin. Uy hayvonlari tomonidan
yetkazilgan zarar uchun javobgarlik ham mavjud. Bu holatda hayvonning mulkdori yoki uni
vaqtinchalik nazorat qiluvchi shaxsning hayvon sabab bo‘lgan zararlarni qoplash majburiyati
tushuniladi. Quyida misollar bilan tushuntirsam. It misolida ko'radigan bo'lsak agar kimningdir
iti boshqa odamni tishlab olgan bo‘lsa yoki uning kiyimlarini yirtib yuborsa, itning egasi ushbu
zarar uchun javob beradi. Sigir yoki qo'yning ekinga zarar yetkazishi holatlari ham bo'lishi
mumkin bunda agar biror kishining sigiri yoki qo'yi qo‘shnining ekin maydoniga kirib, hosilni
payhon qilsa, sigirning egasi ekinga yetkazilgan zararni to‘lashi lozim. Yoki mushugiz bo'lsayu
u qo‘shnining mebelini tirnalab shikastlasa, mushukning egalik qiluvchisi bu zarar uchun
javobgarlikni o‘z zimmasiga olishi kerak.
Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar (delikt huquqi) bo‘yicha chet el
tajribasi qanday? Ularning qonunchiligida bu qanday amalga oshiriladi? Ayniqsa rivojlangan
davlatlarda, o‘ziga xos xususiyatlarga ega hisoblanadi. Keling ayrim mamlakatlar va ularning
delikt huquqidagi tajribasi bilan tanishamiz.
AQShni oladigan bo'lsak aynan AQSHda
Common Law tizimi amal qiladi. Bu tizim orqali zarar yetkazish bo‘yicha majburiyatlar
ko‘p hollarda sud qarorlariga asoslangan holda amalga oshiriladi. Undan tashqari Tort Law ham
mavjud bo'lib u uch asosiy turga bo'linadi:
-Intentional Torts (qasdiy zarar yetkazish).
-Negligence (beparvolik tufayli zarar yetkazish).
-Strict Liability (aybdorlik talab qilinmaydigan javobgarlik, masalan, xavfli mahsulotlar
tufayli zarar yetkazish).
Bunda jazo xarakteridagi kompensatsiya ya'ni punitive damages keng qo‘llaniladi, bu esa
zarar yetkazuvchilarni jazolash va oldini olish maqsadida ko‘riladi. Shu sababli ham bu holat
AQSh qonunchilik tizimi bilan belgilanadi. Bundan tashqari Angliya huquqi ham Common Law
tizimiga asoslanadi. Unda zarar yetkazish bo‘yicha javobgarlik asosan:
-Negligence (beparvolik).
-
Occupiers’ Liability (yer egasi javobgarligi).
-Product Liability (mahsulotlar sifatsizligi) asosida belgilanadi.
Germaniyada esa bu holat Germaniya fuqarolik qonunchiligiga binoan (BGB) delikt
huquqi batafsil tartibga solinadi. Bunda aybdorlik prinsipiga binoan zarar yetkazuvchi aybdor
bo‘lishi kerak. Ammo faqat haqiqiy zarar qoplanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1366
Fransiya huquqi Civil Law tizimiga asoslangan va zarar yetkazish bo‘yicha majburiyatlar
Fransiya Fuqarolik Kodeksida belgilangan. Bunda asosan jabrlanuvchi va zarar yetkazuvchi
o‘rtasidagi aloqani isbotlash talab qilinadi va bu holat causal link deb nomlanadi. Ammo
beparvolik va qasddan yetkazilgan zarar uchun ham javobgarlik belgilanadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar huquqiy
tizimda fuqarolarning va yuridik shaxslarning manfaatlarini himoya qilishning muhim qismidir
desak adashmaymiz. Negaki bu haqidagi normalar g‘ayriqonuniy harakatlar yoki harakatsizlik
oqibatida yetkazilgan zararning qoplanishini ta’minlashni nazarda tutadi. Zarar yetkazuvchi
shaxsning javobgarligi u tomonidan sodir etilgan harakatlarning noqonuniyligi va uning
oqibatida zarar yuzaga kelganligi bilan bog‘lanadi. Shu bilan birga, qonunchilik zarar
yetkazuvchi bo‘lmagan shaxslarga ham javobgarlikni yuklash imkonini beradi, bu holatda
jabrlanuvchilar manfaatlari ustuvor ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, zarar yetkazuvchi o‘z
aybining yo‘qligini isbotlash orqali javobgarlikdan ozod bo‘lish huquqiga ega bo‘lsa
-da, ayrim
holatlarda, aybsizlikka qaramay, zararni qoplash majburiyati belgilanishi mumkin. Bu, ayniqsa,
jamoatchilik manfaatlarini ta’minlash yoki faoliyatni nazorat qilish masalalarida muhim
ahamiyatga egadir. Kelgusida zarar yetkazilishining oldini olish ham qonun bilan tartibga
solinib, xavf manbaini bartaraf etish uchun sudga tegishli vakolatlar beriladi. Shu tariqa, ushbu
normalar jabrlanuvchilarning huquq va manfaatlarini himoya qilishni ta’minlash bilan birga,
jamoatchilik manfaatlarini balanslashga yo‘naltirilgan murakkab mexanizmni tashkil etadi.
Shunday ekan zarar yetkazishdagi holatlar shu tariqa amalga oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Lex.uz
2.
O'zbekiston Respublikasi fuqarolik kodeksi
3.
Online.zakon
4.
Zarar yetkazganlik uchun javobgarlik vikipediya
