1739
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
AHOLI O‘RTASIDA TO‘G‘RI OVQATLANISH VA SOG‘LOM TURMUSH TARZINI
SHAKLLANTIRISH
Raxmatullayeva Parizod
Termiz dаvlаt universiteti Yuridik fаkulteti 2 -bоsqiсh tаlаbasi
Nazarov Elbek
ilmiy rahbar Termiz davlat universiteti Yuridik fаkulteti o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15540211
Tanangizni harakatlantiring, aks holda u harakatsizlik bilan sizga qarshi isyon qiladi.
J.F.KENNEDI
Annotatsiya. Sog’lom turmush tarzi – sog’liqni saqlash hamda mustahkamlashga, ish
qobilyatining yuqori darajalarini ta’minlashga, faol uzoq umr ko’rishga qaratilgan, ilmiy
asoslangan tibbiy va gigieik me’yorlarga asoslangan gigienik xulq-atvor, ya’ni insonlarning
sog’lig’ini saqlash va mustahkamlashga qaratilgan turmush tarzi. Sog’lom turmush tarziga
amal qilish natijasida organizm zarur ozuqa moddalar bilan ta’minlanadi, energiya darajasi
oshib jismoniy faollik yaxshilanadi, buning natijasida immunitet tizimi mustahkamlanadi va
kasalliklar havfi kamayadi. Shunday ekan salomatlik yaxshi hayotning muhim tayanchi va
insoniyat qadimdan intilib kelayotgan maqsaddir. Sog‘liqni saqlash savodxonligini oshirish esa
barcha aholi salomatligini yaxshilashning asosiy, iqtisodiy va samarali usullaridan biridir.
Sog‘lom hayot qurilishiga ko'maklashish davlat, jamiyat va oilalarning birgalikdagi
harakatlarini talab qiladi. Hozirgi jamiyatda, butun xalqning sog‘liqni saqlash savodxonligi
darajasi doimiy ravishda oshib borsagina, biz sog‘lom mamlakatni qurishimiz mumkin.
Kalit so‘zlar: sog’lom turmush tarzi, to’g’ri ovqatanish, noto’g’ri turmush tarzi,
sog’liqni saqlash, NUDGE, imunitet tizimi, ishemik kasalliklar, ortiqcha vazn, cafeteria, yashil
oila, jismoniy faollik, yugurish, kam harakatlilik, immunitet, immunitet tanqisligi. sog‘lom
avlod, sog‘lom tafakkur, jismoniy tayyorgarlik, sog‘lom ovqatlanish.
KIRISH:
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti noto'g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollikning
yetishmasligi va chekish surunkali kasalliklar uchun muhim xavf omillari ekanligini ta'kidlaydi.
Ayniqsa, o‘tgan 25 yilda mamlakatimiz yuksak e’tibori, butun jamiyat a’zolarining birgalikdagi
1740
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
sa’y-harakatlari bilan shahar va qishloq aholisining sog‘lig‘i yanada yaxshilanishining kafolati
bo‘lmoqda. Shu bilan birga, bu aholining ovqatlanish tarkibi va turmush tarzining o'zgarishiga
olib keldi va shu bilan yangi sog‘liq muammolarini keltirib chiqardi. “Mamlakatimiz aholisining
sog‘ligini saqlash, mustahkamlash, sog‘lom turmush tarzini to‘g‘ri tashkil etish borasida juda
ko‘p chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda hamda davlat darajasida qarorlar qabul qilinmoqda”
1
.
Mamlakatimiz aholisining ovqatlanishi va sog‘lig‘i holatini o'rganish va milliy jismoniy
tayyorgarlik monitoringi natijalari shuni ko'rsatdiki, surunkali kasalliklar darajasi va ularning
turmush tarzi bilan chambarchas bog‘liq bo'lgan xavf omillari, masalan: muvozanatsiz
ovqatlanish va kam jismoniy faollikdir. Ijobiy chora-tadbirlarni amalga oshirmasak, endi biz
sog‘liqni saqlashning oddiy yuki muammosiga emas, balki barkamol jamiyat qurish
maqsadiga erisha olamizmi, degan uzoq muddatli strategik masalaga duch kelamiz.
MUHOKAMA VA NATIJALAR.
Hozirgi globallashuv jarayonida sog‘lom turmush
tarzini targ‘ib qilish orqali butun aholi salomatligini yaxshilash bo'yicha ko'plab muvaffaqiyatli
tajribalar mavjud. 2004-yilda 57-Jahon sog‘liqni saqlash assambleyasi “Diyet, jismoniy faollik
va salomatlik bo‘yicha global strategiya”ni qabul qildi, unga ko‘ra a’zo mamlakatlar sog‘lom
ovqatlanish va jismoniy faollikni insonlar salomatligini muhofaza qilish va ijtimoiy taraqqiyotni
rag‘batlantirishning asosiy strategiyasi sifatida targ‘ib qilishni talab qiladi. Shu sababli, davlat
tomonidan barcha uchun sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, inson kapitali hamda
iqtisodiyotni rivojlantirishga katta yordam berdi va bugungi kunda sog‘lom turmush tarzini
amalga oshirish uzoq muddatli tarixiy ahamiyatga ega bo'lib, xalqning turmush tarzi, xalqqa
yo'naltirilgan boshqaruv falsafasi va har tomonlama barkamol jamiyat qurishga qaratilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi" da
ham aholining sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va mustahkamlash masalalari alohida o‘rin
egallaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning sog‘liqni saqlash
tizimini modernizatsiya qilish va aholining sog‘lom turmush tarzini qo‘llab-quvvatlashga doir
farmon va qarorlari ushbu yo‘nalishdagi ishlarning yanada rivojlanishiga xizmat qilmoqda.
Ushbu maqola aholi o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning ahamiyati, uni targ‘ib
qilish usullari va istiqboldagi chora-tadbirlarga bag‘ishlangan
2
.
Bugungi globallashuv davrida sog‘liqni saqlashni rivojlantirishning ijobi tomonlariga
etibor qaratish bilan birga hamma uchun sog‘lom turmush tarzini targ‘ib etishni yaxshilash va
sog‘lom turmush tarzini faol targ‘ib qilishni asosiy vazifa qilib qo‘yish JSST tomonidan taklif
etilgan. Shu maqsadda Sog‘liqni saqlash vazirligining kasalliklarning oldini olish va nazorat
qilish bilan birga to'g‘ri ovqatlanishni yo’lga qo’yish maqsadida “Bir million yashil oila”
umummilliy harakati yo’lga qo’yildi. “Sog‘lom inson – mamlakat tayanchi, millat faxri va uning
davomchisidir. Xo‘sh sog‘lom turmush tarzi deganda, birinchi navbatda nimalar nazarda
tutiladi? Sog‘lom turmush tarzi bu – insonning hayot kechirish tarzi bo‘lib, o‘z sog‘ligini
saqlashga va organizmini mustahkamlashga qaratilgan, kasalliklarning oldini olish, jismoniy
tarbiya orqali chiniqish, tashqi muhitga chidamlilikni shakllantirish kabi mashaqqatli dinamik
jarayondir. Sog‘lom turmush tarzi qoidalariga qatiy rioya qiladigan insonlar nafaqat jismoniy
baquvvat va chidamli, shuningdek, ruhiy jihatdan ham barqaror bo‘ladilar”
3
. O‘zbekistonda
kasalliklarni nazorat qilish va profilaktika markazi tomonidan sog‘lom turmush tarzini
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 3 iyundagi «Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish
to‘g‘risida»gi PQ-3031-sonli qarori. https://lex.uz/docs/3226019
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Yangi O‘zbekiston taraqqiyotr strategiyasi, 2021
3
Алынин С.А. Профилактика здорового образа жизни. Педагогический журнал. 2015. №1-2.-С.47- 60.
1741
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
yaxshilash uchun umummilliy harakat yo’lga qo’yildi. Harakatning dastlabki qismida sog‘liqga
tegishli turli aksiyalar doimiy o'tkazilib kelinmoqda. Bundan tashqari kuniga 10 000 qadam
yurish bu ovqatlanish va jismoniy mashqlarni meyorlashtirish va hayot uchun sog‘lom bo'lishdir.
U kirish nuqtasi sifatida to’g’ri ovqatlanish va o'rtacha jismoniy mashqlarni o’z ichiga oladi,
sog‘lom turmush tarzi kontseptsiyasini targ‘ib qiladi, texnik choralar va yordam vositalarini
ko’paytiradi va barcha odamlar ishtirok etishi uchun turli tadbirlarni amalga oshiradi.
Dasturning rivojlanishi va chuqurlashishi bilan milliy sog‘lom turmush tarzini va oxir-oqibat
sog‘liq bilan bog‘liq barcha jarayon va xatti- harakatlarini qamrab oladi. Bundan tashqari 2008-
yilda Chikago universitetidagi ikki amerikaliklar Richard Taler va huquqshunos olim Kass
Sunshteyn tomonidan asos solingan NUDGE nazariyasi ham sog’lom turmush tarziga amal
qilishning usullaridan biri desak mubolag’a bo’lmaydi. Nudge ya’ni turtki nazariyas jamiyat va
shaxslar hayotida to‘g‘ri qarorlar qabul qilishga yordam beradigan usullarni ishlab chiqishga
asoslangan. Ushbu nazariya odamlarni o‘zlariga foydali yoki ijtimoiy jihatdan to’g’ri bo‘lgan
yo‘nalishda harakat qilishga undash uchun nozik va bosimsiz yondashuvga undaydi. Ko‘p
vaziyatlarda odamlar qaror qabul qilishda murakkab variantlarga duch keladilar. Nudge
nazariyasi bunday holatlarda qarorlarni osonlashtirish uchun yordam beradi. Xo'sh NUDGE
nazariyasi sog'lom turmush tarzini targʻib qilish uchun qanday yordam berishi mumkin?
-
Oziq-ovqat do‘konlarida yoki oshxonalarda sog‘lom mahsulotlarni ko‘rinadigan
va oson yetib boriladigan joylarga joylashtirish lozim. Masalan, meva va sabzavotlarni
peshtaxtaning old qismiga qo‘yish kerak.
-
Ovqatlanish uchun kichikroq porsiyalar taklif qilish natijasida ortiqcha ovqat
iste’molini kamaytirish uchun kichik idishlardan foydalanishni rag‘batlantirish maqsadga
muvofiq hisoblanadi.
-
Lift o‘rniga zinapoyadan foydalanishni targ'ib qilish uchun binolardagi
zinapoyalarning dizaynini jozibador qilish yoki yo‘riqnoma belgilarini qo‘yish mumkin.
-
Qo‘l yuvishning ahamiyatini tushuntiruvchi belgilarni ommaviy joylarda masalan,
maktablar, kasalxonalar joylashtirish va gigiyena mahsulotlarini osongina topiladigan joylarga
joylashtirish kerak.
-
Chekishning zararli oqibatlari haqida qisqa va aniq eslatmalarni tamaki
mahsulotlari qadoqlariga joylashtirish va chekishni tashlashga yordam beruvchi dasturlarda
qatnashish uchun rag‘batlantiruvchi mukofotlar joriy qilish mumkin.
Bundan tashqari xavfsiz va to‘yimli ovqatlanish xalqning sog’lom hayotga bo‘lgan
talabining muhim bo’lagidir. “Oqilona parhez” targ‘iboti amalga oshirilganidan buyon ikki
yildan oshiq vaqt ichida hukumat jamiyatni birgalikda qurish va birgalikda baham ko‘rishga
safarbar etdi va yo‘naltirdi, amaliyotda hamma ishtirok etadigan ish sharoiti dastlab
shakllantirildi. Harakatlar uchun yakdillik asosida sa'y-harakatlarni yo’naltirish uchun sog‘liqni
saqlash, qishloq xo'jaligi, ta'lim va sportni o'z ichiga olgan vazirliklar va komissiyalardan iborat
milliy oziq-ovqat va sog‘liqni saqlash bo'yicha boshqaruv qo'mitasi tashkil etildi. Oqilona
ovqatlanish bo'yicha ishchi guruh tuzildi va viloyatlarda oziq-ovqat va sog‘liqni saqlash milliy
boshqaruv qo'mitalari tashkil etilishini bugungi kunning dalzab mavzulardan biri deb bilamiz.
A.Tursunovning “Sog‘lom turmush tarzi – muvaffaqiyat omili” kitobida “ta’kidlanganidek,
to‘g‘ri ovqatlanish, muntazam jismoniy mashqlar va zararli odatlardan voz kechish inson
hayotini uzaytirib, faol va baxtli yashashiga zamin yaratadi va sogʻlom turmush tarzi faqat
sogʻliq uchun emas, balki hayotdagi muvaffaqiyatga erishishda ham muhim rol
1742
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
oʻynashi taʼkidlangan”
4
. Yuqori va quyi pog’onadagilar o'rtasida idoraviy hamkorlik va
muvofiqlashtirishning ishchi sinergiyasini yaratish muhum omil hisoblanadi. Siyosatni
standartlashtirishga kelsak, biz oziqlanishni umumiy rejalashtirish, sanoatni rivojlantirish va
aholini oziqlantirish siyosati nuqtai nazaridan mamlakatimiz tomonidan ishlab chiqilgan va
chiqarilgan siyosatlarni muntazam ravishda saralab olamiz va baholaymiz, amalga oshirishdagi
qiyinchiliklar va zaif nuqtalarni tahlil qilamiz va oqilona parhez qoidalarini amalga oshirish
uchun kafolat choralarini doimiy ravishda yangilaymiz. Standartlar bo'yicha ko'rsatmalarga
kelsak, biz keksalar va yoshlarga e'tibor qaratgan holda butun aholining ovqatlanishi va
sog‘lig‘iga va butun hayotiga e'tibor qaratamiz va semirib ketgan bolalar uchun parhez xatti-
harakatlariga aralashuv, ovqatlanish va sog‘liqni saqlash maktablarini qurish kabi standart
ko'rsatmalarni shakllantirishni tashkil qilamiz.
Mintaqaviy ovqatlanish innovatsion platformasini yaratish va turli mintaqalarda
ovqatlanish bo'yicha professional iste'dodlar guruhlarini qurishni kuchaytirish muhim omil
hisoblanadi. Bilimlarni ommalashtirishga kelsak, biz milliy ovqatlanish haftaligi va
talabalarining ovqatlanish kuni kabi tadbirlarni normallashtirishga ko'maklashamiz, ovqatlanish
va sog‘liqni saqlash bo'yicha bilimlarni jamiyatlar, oilalar, maktablar, supermarketlar va
qishloqlarga yetkazish bo'yicha tadbirlarni tashkil etamiz va oziq-ovqat va sog‘liqni saqlash
bilimlarini ommalashtirishga yordam beramiz
XULOSA:
Xulоsа qilib ауtаdigаn bо‘lsаk, sog‘lom va madaniyatli turmush tarzini
shakllantirish ijtimoiy sivilizatsiya va taraqqiyotning muhim belgisidir. Shu
o’rinda sog‘lom turmush tarzini quyidagi to'rt jihatni o'z ichiga oluvchi”Healthy
life”platformasini taklif etamiz. Bu platforma Vazirlar Mahkamasi tomonidan tastiqlangan qatiy
yo’riqnoma asosida Adliya vazirligi tomonidan yuritiladi.
“HEALTHY LIFE” platformasi orqali quyidagi natijalarga erishishingiz mumkin:
Birinchidan, muvozanatli ovqatlaning. Dietali ovqatlanishni bilmaslik tufayli ko'plab
surunkali kasalliklar paydo bo'ladi va bu odamlar salomatligiga jiddiy ta'sir qiladi. Ikkinchidan,
oqilona mashq qiling. Xar bir xalqni salomatlikka ko‘proq e’tibor qaratgani sayin, sportning
salomatlikni mustahkamlashdagi o‘rni va vazifasi odamlar tomonidan tobora ko‘proq e’tirof
etilmoqda. Sport bilan shug‘ullanish subsalomatlik bilan kurashish va surunkali kasalliklarning
keyingi rivojlanishining oldini olishning samarali chorasidir. Shuningdek, u odamlarning his-
tuyg‘ularini tartibga solishi, stressdan xalos bo'lishi va ruhiy salomatlik uchun foydali bo'lishi
mumkin. Uchinchidan, ruhiy salomatlik. Ruhiy salomatlik ongning barcha jihatlari va uning
faoliyati yaxshi yoki normal holatda bo'lishini anglatadi. Tadqiqotlarga ko'ra, inson kasalliklari
ruhiy kasalliklar bilan chambarchas bog‘liq va ruhiy salomatlik muammolari tobora muhim
ijtimoiy sog‘liqni saqlash muammosiga aylandi. So‘nggi yillarda ruhiy kasal bemorlarning
o‘ziga va boshqalarga zarar yetkazishi, ijtimoiy inqirozlarni keltirib chiqaradigan holatlar tez-tez
sodir bo‘lib, ijtimoiy xavfsizlik va barqarorlikni xavf ostiga qo‘ymoqda. To'rtinchidan,
4
Tursunov A Sog‘lom turmush tarzi – muvaffaqiyat omili kitob 2018 45–48-b
1743
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
nosog‘lom turmush tarzingizni o'zgartiring. Nosog‘lom turmush tarzi deganda odamlar
salomatligiga zarar etkazuvchi va uzoq vaqt davomida shakllangan turmush odatlari, yashash
tizimlari tushuniladi. Masalan, uzoq vaqt kech uxlash, uzoq muddat haddan tashqari chekish va
spirtli ichimliklarni iste'mol qilish, jismoniy mashqlarning haddan tashqari kamligi, faol jismoniy
tekshiruvdan o'tmaslik, kasal bo'lganda shifokorlarga murojaat qilmaslik kabi nosog‘lom
turmush tarzi va xatti-harakatlari inson salomatligiga bevosita yoki bilvosita zarar keltiradi.
Shunday ekan sog‘liqni saqlash savodxonligini oshirish uchun biz yuqoridagi platformaga amal
qilsak maqsadga muvofiq bo’ladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 3 iyundagi
2.
«Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish to‘g‘risida»gi PQ-
3031-sonli qarori. https://lex.uz/docs/3226019
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Yangi O‘zbekiston
taraqqiyotr strategiyasi, 2021
4.
Алынин
С.А.
Профилактика
здорового
образа
жизни.
Педагогический журнал. 2015. №1-2.-С.47- 60.
5.
Tursunov A Sog‘lom turmush tarzi – muvaffaqiyat omili kitob 2018 45–48-b
6.
Маматқулов Б.М., Нодиров Т. Соғлом турмуш тарзи ва оила саломатлиги.
Ўқув қўлланма. Қарши, 2018. 4.
7.
Маматқулов Б. “Жамоат саломатлиги ва соғлиқни сақлашни бошқариш” “Ilm
Ziyo” нашриёт уйи, 2013й. 7-боб 82- 100. 8 боб 101- 116. 5.
8.
Белова Ю. Ю. К вопросу о профилактике употребления алкоголя студенческой
молодежью : научное издание // Проблемы социальной гигиены,
здравоохранения и истории медицины. - М., 2014. - N5. - C. 46-48.
9.
https://thedecisionlab.com/reference-guide/psychology/nudge-theory
10.
Internet tаrmоqlаri:
a.
b.
c.
d.
e.
https://www.gazeta.uz/ru/
