Iyun, 2025-Yil
505
YANGI RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING SANOATDAGI O’RNI
Rajabova Dilbar Ixtiyor qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti
Safarova Barchinoy Jumayevna
Osiyo Xalqaro Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15735453
Annotatsiya.
Zamonaviy sanoat taraqqiyotida raqamli texnologiyalarning roli tobora ortib
bormoqda. "Sanoat 4.0" konsepsiyasi doirasida sun’iy intellekt (AI), Internet of Things (IoT), katta
ma’lumotlar (big data), robototexnika, bulutli hisoblash va blokcheyn kabi innovatsion yechimlar
ishlab chiqarish jarayonlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Ushbu maqolada raqamli texnologiyalarning
sanoat sohasidagi ahamiyati, ularning qo‘llanilishi natijasida erishilgan samaradorlik, xarajatlarni
optimallashtirish va yangi biznes modellari yaratish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek,
O‘zbekiston sanoatida raqamli transformatsiyaning joriy holati va kelajakdagi istiqbollari haqida
fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
raqamli texnologiyalar, Sanoat 4.0, sun’iy intellekt, IoT, katta ma’lumotlar,
avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish, raqamli transformatsiya
.
Kirish:
Zamonaviy texnologiyalar taraqqiyoti sanoat sohasida tub oʻzgarishlarni keltirib
chiqarmoqda. Raqamli transformatsiya – bu nafaqat yangi uskunalar joriy etish, balki butun ishlab
chiqarish va boshqaruv tizimlarini qayta qurish jarayonidir. “Toʻrtinchi sanoat inqilobi” deb
atalayotgan davrda sunʼiy intellekt, Internet of Things (IoT), katta maʼlumotlar tahlili, robotlashtirish
va bulutli texnologiyalar kabi innovatsion yechimlar sanoat korxonalarining samaradorligini keskin
oshirish, resurslardan foydalanishni optimallashtirish va yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratish
imkonini beradi.
Bugungi kunda dunyo mamlakatlari raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga katta eʼtibor
qaratmoqda. Oʻzbekistonda ham sanoatni raqamlashtirish boʻyicha bir qator dasturiy loyihalar
amalga oshirilib, “Yashil iqtisodiyot”, “Aqlli fabrikalar” kabi tashabbuslar ilgari surilmoqda. Biroq,
bu yoʻlda texnologik jihozlash, mutaxassislar tayyorlash va infratuzilmani rivojlantirish kabi bir qator
muammolar mavjud.
Adabiyotlar tahlili:
Zamonaviy tadqiqotlar innovatsion boshqaruv samaradorligini
baholashning bir qator usullarini taklif qiladi. Xalqaro miqyosda Global Innovation Index (2021)
hisoboti
1
innovatsion rivojlanishning global tendentsiyalarini aks ettiradi, unda AQSh, Shvetsiya va
Shveysariya kabi mamlakatlar yetakchilik qilishi qayd etilgan.
Rossiya olimlari Gonin va Kashurnikov (2013) elektr energetika sohasida innovatsion
samaradorlikni baholashning maxsus metodikasini ishlab chiqqan
2
. Zavlin va Vasilyev (1998) esa
1
https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo-pub-2000-2023/uz.pdf
2
Gonin V.N., Kashurnikov A.N. "Sovershenstvovanie metodiki otsenki effektivnosti innovatsionnoy deyatelnosti
predpriyatiy elektroenergetiki regiona v usloviyakh ogranichennykh resursov" // Vestnik Zabaykalskogo
gosudarstvennogo universiteta. 2013. № 3(94). S. 124-131.
Iyun, 2025-Yil
506
innovatsion loyihalarning iqtisodiy samaradorligini baholashda investitsiyalarning qoplanish
muddatini muhim ko'rsatkich deb hisoblashgan
3
.
O'zbekiston kontekstida Bakhtiyorov (2023) mahalliy sanoat korxonalari uchun innovatsion
boshqaruv samaradorligini baholash metodikasini ishlab chiqqan
4
.
Zaynuddinov Sh.N. va Rasulov N.M. (2020) ning "Innovatsion menejment" darsligida
innovatsion jarayonlarni boshqarishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Ularning fikricha,
innovatsion boshqaruv samaradorligini baholashda korxonalarning ichki va tashqi muhit omillarini
kompleks tahlil qilish zarur. Bu yondashuv korxonalarda innovatsion strategiyalarni ishlab chiqishda
asos boʻlib xizmat qiladi.
5
.
Tahlil va natijalar:
Zamonaviy sanoat sohasida raqamli transformatsiya jarayonlari tobora
tezlashib bormoqda. Global miqyosda olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, sanoat interneti
(IIoT) texnologiyalari joriy etilgan korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligi sezilarli darajada
oshmoqda. Statista maʼlumotlariga koʻra, 2023-yil holatiga koʻra dunyo miqyosida 14 milliarddan
ortiq qurilma sanoat internet tarmogʻiga ulangan boʻlib, bu koʻrsatkich har yili oʻrtacha 25% ga oʻsib
bormoqda. Oʻzbekiston kontekstida esa bu rivojlanish ancha sekin kechayotganligini koʻrish mumkin
- mamlakatimizda hozirgi vaqtda faqat 2 millionga yaqin qurilma sanoat internet tarmoqlariga
ulangan.
Sunʼiy intellekt texnologiyalarining sanoat sohasidagi ahamiyati ham tobora ortib bormoqda.
McKinsey kompaniyasining 2022-yilgi hisobotida taʼkidlanishicha, sunʼiy intellekt yechimlarini
qoʻllagan korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligi 30-50% oraligʻida oshgan. Bu koʻrsatkich
ayniqsa sifat nazorati, logistika va energetika samaradorligi sohalarida yaqqol sezilmoqda. Biroq,
Oʻzbekiston sanoatida AI texnologiyalaridan foydalanish darajasi hali ham etarlicha past boʻlib, faqat
yirik korxonalarning 15-18% ida ushbu texnologiyalar qoʻllanilayotganligi qayd etilmoqda.
Robotlashtirish sohasidagi holatni tahlil qilganda, Xalqaro Robototexnika Federatsiyasining
2023-yilgi maʼlumotlariga koʻra, Osiyo-Tinch okeani mintaqasida har 10 000 ishchiga 322 ta sanoat
roboti toʻgʻri keladi. Bu koʻrsatkich Yaponiyada 390, Janubiy Koreyada 932 ga yetgan boʻlsa,
Oʻzbekistonda esa atigi 4,2 ni tashkil etadi. Bu farq sanoatimizda avtomatlashtirish darajasining hali
ham juda past ekanligidan dalolat beradi.
Oʻzbekiston sanoatidagi raqamli transformatsiya jarayonini chuqurroq tahlil qilganda, bir
qator muhim tendentsiyalarni koʻrish mumkin. Korxonalarning avtomatlashtirish darajasi tarmoqqa
qarab keskin farq qiladi - yetakchi sanoat korxonalarida bu koʻrsatkich 45% ga yetgan boʻlsa, oʻrtacha
hajmdagi korxonalarda atigi 12-15% ni tashkil etadi. Bulutli texnologiyalardan foydalanish darajasi
2023-yil holatiga koʻra yirik korxonalarning 28% ida qayd etilgan boʻlsa-da, kichik va oʻrta biznes
3
Zavlin P.N., Vasilyev A.V. "Otsenka effektivnosti innovatsiy". Sankt-Peterburg: Izdatelstvo "Dom Biznes-press",
1998. 216 s
4
Bakhtiyorov B.B. "Sanoat korxonalarining innovatsion boshqaruv samaradorligini baholashning ilmiy-uslubiy
asoslari". // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar ilmiy jurnali. 2023. №2. B.45-58.
5
Zaynuddinov Sh.N., Rasulov N.M. "Innovatsion menejment" (darslik). Toshkent: "Innovatsion rivojlanish" nashriyoti,
2020. 540 b.
Rasulov N.M. "Korporativ tuzilmalarda innovatsion jarayonlarni strategik boshqarish uslubiyoti". Toshkent:
Iqtisodiyot universiteti nashriyoti, 2021.
Iyun, 2025-Yil
507
uchun bu imkoniyatlar hali ham cheklangan. Katta maʼlumotlar tahlili sohasida ham holat xuddi
shunday - faqat 18% korxonalar real vaqt rejimida maʼlumotlarni tahlil qilish imkoniyatiga ega.
Raqamli transformatsiyani amalga oshirishda bir qator jiddiy toʻsiqlar mavjud. Infratuzilma
masalalari birinchi oʻrinda turibdi - mamlakatimizda 5G tarmoqlari faqat 3 ta sanoat zonasida mavjud
boʻlib, ishlab chiqarish uskunalarining 65% modernizatsiya talab qilmoqda. Kadrlar tayyorlash
sohasida ham muammolar kuzatilmoqda - raqamli texnologiyalar boʻyicha malakali
mutaxassislarning keskin yetishmasligi qayd etilmoqda (har yili 5000 talabga qarshi atigi 1200
mutaxassis tayyorlanmoqda). Moliyalashtirish masalalari ham jiddiy toʻsiq boʻlib turibdi -
innovatsion loyihalarga ajratilgan mablagʻlarning umumiy byudjetning atigi 2,3% ni tashkil etishi
raqamli transformatsiyani surʼatini sekinlashtirib turmoqda.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun bir qator chora-tadbirlar taklif etilmoqda. "Aqlli
fabrika" davlat dasturini kengaytirish, texnik universitetlarda raqamli iqtisod mutaxassislarini
tayyorlashni joriy etish, soliq imtiyozlari orqali xorijiy investitsiyalarni jalb qilish kabi choralar
samarali boʻlishi mumkin.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish natijasida kutilayotgan iqtisodiy samaralar diqqatga
sazovor. Hozirgi vaqtda ishlab chiqarish samaradorligi oʻrtacha 12% ga oshgan boʻlsa, 5 yil ichida
bu koʻrsatkich 35-40% gacha oshishi kutilmoqda. Xuddi shunday energiya samaradorligi 8% dan
25% gacha, mahsulot sifat darajasi 15% dan 45% gacha, xarajatlarning qisqarishi esa 10% dan 30%
gacha yetishi prognoz qilinmoqda.
Xulosa:
Zamonaviy dunyoda raqamli texnologiyalar sanoat sohasida tub oʻzgarishlarni
keltirib chiqarayotgan muhim omilga aylangan. Tahlillar shuni koʻrsatadiki, sanoat interneti (IIoT),
sunʼiy intellekt, robotlashtirish, katta maʼlumotlar tahlili va bulutli texnologiyalar kabi innovatsion
yechimlar nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda, balki mahsulot sifatini yaxshilash,
xarajatlarni kamaytirish va atrof-muhitga salbiy taʼsirni minimallashtirishda ham hal qiluvchi rol
oʻynaydi.
Oʻzbekiston sanoatida raqamli transformatsiya jarayoni bosqichma-bosqich rivojlanmoqda
boʻlsa-da, hali yetarlicha yuqori darajaga yetmagan. Bunga infratuzilma kamchiliklari, malakali
mutaxassislarning yetishmasligi, moliyaviy resurslarning cheklanganligi kabi omillar sabab
boʻlmoqda. Biroq, "Aqlli fabrika" dasturlari, raqamli iqtisod mutaxassislarini tayyorlash, xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish kabi chora-tadbirlar orqali bu muammolar bartaraf etilishi
mumkin.Kelajakda Oʻzbekiston sanoatini raqamli texnologiyalar asosida modernizatsiya qilish
uchun quyidagi yoʻnalishlarni rivojlantirish muhim:
- davlat-qoʻllab-quvvatlash dasturlarini kengaytirish (soliq imtiyozlari, grantlar, innovatsion
loyihalarni moliyalashtirish).
- kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish (zamonaviy raqamli koʻnikmalarga ega
mutaxassislar yetishtirish).
- xalqaro hamkorlikni mustahkamlash (ilgʻor texnologiyalarni oʻzlashtirish va tajriba
almashish).
Raqamli
texnologiyalarni
sanoatda
keng
qoʻllash
nafaqat
korxonalarning
raqobatbardoshligini oshiradi, balki mamlakat iqtisodiyotini yangi bosqichga olib chiqishga ham
xizmat qiladi. Shuning uchun, ushbu sohada izchil strategiya va amaliy chora-tadbirlarni ishlab
Iyun, 2025-Yil
508
chiqish va ularni samarali amalga oshirish Oʻzbekiston sanoatining kelajagi uchun muhim
ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Innovatsion faoliyat to’g’risida”gi Qonuni, 24.07.2020
yildagi O‘RQ-630-son
2.
David Teece "Profiting from Technological Innovation" (1986)
3.
Giovanni Dossi “Technological Paradigms and Technological Dynamics" (2011)
4.
Karimov A. “Sanoat korxonalarida innovatsion faoliyatni tashkil etishning dolzarb
masalalari”, Iqtisodiyot va innovatsiya jurnali, 2021, №3.
5.
Rajabov M. “Innovatsion menejment tizimining sanoatga ta’siri”, Yosh olimlar forumi,
2023.
6.
To‘raqulov D. “O‘zbekistonda innovatsion rivojlanishning iqtisodiy shart-sharoitlari”
(2019)
7.
Attah, Nkechinyere V., Environmental Sustainability and Sustainable Growth: A Global
Outlook. Master of Science in Organizational Dynamics. 2010. Theses. 34.
8.
https://review.uz/post/ekonomika-stran-centralnoy-azii-pod-davleniem-pandemii
9.
Повышение эффективности отечественной промышленности в модели устойчивого
развития: коллективная монография / под ред. Веселовского М.Я., Кировой И.В.,
Никоноровой А.В. М.: Научный консультант, 2015. 252 c
10.
Rajabova D.I. (2025) SYSTEMIC PROBLEMS OF THE CURRENT STATE OF THE
INNOVATION
ENVIRONMENT
IN
INDUSTRIAL
ENTERPRISES.
(2025).
International Journal of Artificial Intelligence
,
5
(04), 638-643
11.
Linden G. Dedrick J. Kraemer K.L. Innovation and job creation in a global
12.
economy: the case of Apple's iPod. Journal of International Commerce and
13.
Economics. -2011. № 3. https://www.rrojasdatabank.info/innovation.pdf
14.
www.stat.uz
15.
Мальтус, Т.Р. Опыт о законе народонаселения [Электронный ресурс] / Т.Р. Мальтус //
Аналогия
экономической
классики.
Т.2.
http://www.pseudology.org/Reklama/MaltusNarodZakon2.pdf.
16.
Вальрас, Л.Элементы чистой политической экономии / Л. Вальрас. - М.: Изограф,
2000.- 448 с.
17.
Кондратьев,
К.Я.
Глобальная
экодинамика
и
устойчивое
развитие:
естественнонаучные аспекты и человеческое измерение / К.Я. Кондратьев // Изв.
Рус.геогр. общества, 1997. № 6.- С. 1-12.
18.
Г.Р.
Управление
устойчивым
экономическим
развитием
предприятий
промышленного комплекса (теория и методология): дис. д-ра экон. наук: 08.00.05 /
Г.Р. Яруллина. - Казань, 2011.- 415 с.
19.
Савицкая, Г.В. Анализ эффективности и рисков предпринимательской деятельности:
методологические аспекты: монография / Г.В. Савицкая. - 2-е изд., перераб. и доп.-
М.: ИНФРА-М, 2017.- 291 с.
20.
Ефремова, Т.Ф. Современный толковый словарь русского языка под редакцией Т.Ф.
Ефремовой. URL: http://dic. academic. ru/dic. nsf/ efremova/ 274621.- 2017.
