452
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
VITAMINLAR:KIMYOVIY TUZILISHI VA ORGANIZMDAGI AHAMIYATI
Shukurov Burhoniddin
Alfraganus university Stomatologiya fakulteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16630265
Annotatsiya. Vitaminlar – organizmning normal hayotiy faoliyati uchun zarur bo‘lgan,
lekin tanada sintez qilinmaydigan yoki juda kam miqdorda sintez qilinadigan organik moddalar
hisoblanadi. Ular ko‘plab biokimyoviy reaksiyalarda koferment sifatida ishtirok etadi, modda
almashinuvi, immun javobi, hujayra yangilanishi va boshqa hayotiy jarayonlarda muhim rol
o‘ynaydi. Vitaminlar kimyoviy tuzilishiga ko‘ra suvda eriydigan (B guruhi, C) va yog‘da
eriydigan (A, D, E, K) turlarga bo‘linadi. Har bir vitaminning o‘ziga xos kimyoviy tuzilishi uning
biologik vazifasini belgilaydi. Ushbu maqolada vitaminlarning kimyoviy tarkibi, ularning asosiy
funksiyalari, yetishmovchiligi natijasida yuzaga keladigan patologiyalar, hamda tibbiy ahamiyati
yoritiladi.
Kalit sòzlar: vitaminlar, kimyoviy tuzilish, suvda eriydigan vitaminlar, yog‘da eriydigan
vitaminlar, koferment, modda almashinuvi, avitaminoz, gipovitaminoz, antioksidant, biologik
ahamiyati.
Kirish:
Vitaminlar – bu kam miqdorda talab qilinadigan, ammo organizmda muhim
biologik vazifalarni bajaruvchi organik moddalar bo‘lib, ularni ovqat orqali olish zarur. Ular
hujayralarda yuz beradigan biokimyoviy reaksiyalarda koenzim yoki kofaktor sifatida qatnashib,
energiya almashinuvi, antioksidant himoya, gormonlar sintezi, immunitetni mustahkamlash kabi
jarayonlarda ishtirok etadi.
Vitaminlar kimyoviy tuzilishi va eruvchanligiga qarab ikkita asosiy guruhga bo‘linadi:
suvda eriydigan vitaminlar (C vitamini, B guruhi vitaminlari) va yog‘da eriydigan vitaminlar (A,
D, E, K). Bu guruhlar organizmda saqlanish muddati, yutilish mexanizmi va yetishmovchilik
simptomlari bilan farqlanadi. Vitaminlar yetishmovchiligi (avitaminoz) yoki ortiqcha miqdorda
iste’mol qilinishi (gipervitaminoz) sog‘liq uchun jiddiy muammolarni keltirib chiqarishi
mumkin.
Tibbiy kimyo va biologiyada vitaminlarning kimyoviy xususiyatlarini o‘rganish nafaqat
diagnostikada, balki dori ishlab chiqarish, parhez tuzish va kasalliklarni oldini olishda ham katta
ahamiyatga ega.
Asosiy qism:
1.
Suvda eriydigan vitaminlar
C vitamini (askorbin kislotasi)
Kimyoviy tuzilishi: L-askorbin kislotasi.
Funktsiyasi: Kollagen sintezi, antioksidantlik, temirning so‘rilishini yaxshilash.
Yetishmovchiligi: Skorbut.
B guruhi vitaminlari
B₁ (tiamin) – Karbon moddalari almashinuvida koferment. Yetishmovchiligi: Beri-beri.
B₂ (riboflavin) – Flavin kofermentlar tarkibida.
B₃ (niatsin) – NAD⁺ va NADP⁺ tarkibida. Yetishmovchiligi: Pellagra.
B₆ (piridoksin) – Aminokislotalar almashinuvida ishtirok etadi.
B₉ (folat) – DNK sintezi va hujayra bo‘linishi.
B₁₂ (kobalamin) – Qizil qon tanachalari shakllanishi. Yetishmovchiligi: Pernisioz
anemiya.
453
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
2.
Yog‘da eriydigan vitaminlar
A vitamini (retinol)
Kimyoviy tuzilishi: Izoprenoid.
Funktsiyasi: Ko‘rish, epiteliy hujayralari sog‘lomligi.
Yetishmovchiligi: To‘q tushda ko‘rishning yomonlashuvi (gemeralopiya).
D vitamini (kaltsiferol)
Kimyoviy tuzilishi: Steroid.
Funktsiyasi: Kaltsiy va fosfor almashinuvi.
Yetishmovchiligi: Raxit (bolalarda), osteomalatsiya (kattalarda).
E vitamini (tokoferol)
Antioksidant, hujayra membranalarini himoya qiladi.
K vitamini
Qon ivishida ishtirok etuvchi koagulyatsiya omillarini faollashtiradi.
3.
Tibbiy ahamiyati va qo‘llanilishi
Vitamin komplekslari turli avitaminozlarni oldini olishda ishlatiladi.
Parenteral vitamin terapiyasi og‘ir kasalliklarda muhim yordamchi vosita.
Antioksidant sifatida qo‘llaniladi (C va E vitaminlari).
Vitaminlar onkologik, yurak-qon tomir, suyak kasalliklari profilaktikasida ham
qo‘llaniladi.
Xulosa:
Vitaminlar organizmda muhim metabolik va fiziologik vazifalarni bajaruvchi
zarur organik birikmalardir. Ularning kimyoviy tuzilishi ularning biologik funksiyalarini
belgilaydi. Suvda va yog‘da eriydigan vitaminlar turlicha so‘riladi, saqlanadi va ta’sir qiladi.
Vitaminlar yetishmovchiligi yoki ortiqchasi sog‘liq uchun salbiy oqibatlarga olib keladi.
Shu bois, ularni me’yorida iste’mol qilish, yetarli miqdorda qabul qilish va ularning
ahamiyatini tushunish har bir tibbiyot xodimi uchun zarur hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Murray, R.K. et al. (2022). Harper’s Illustrated Biochemistry. 32nd ed. Hill
2.
Voet, D., Voet, J.G. (2016). Biochemistry. 4th ed. Wiley.
3.
Lehninger, A.L., Nelson, D.L., Cox, M.M. (2021). Lehninger Principles of Biochemistry.
8th ed. Macmillan.
4.
World Health Organization (WHO) – Vitamin and Mineral Nutrition Information System
5.
National Institutes of Health – Office of Dietary Supplements
