ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
592
GORMONAL BOSHQARUV: ENDOKRIN BEZLAR VA ULARNING FUNKSIYASI
Shukurov Burhoniddin
Alfraganus University Stomatologiya fakulteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16630864
Annotatsiya. Gormonal boshqaruv organizmdagi turli tizimlarning o‘zaro muvozanatli
ishlashini ta’minlaydigan markaziy nazorat mexanizmlaridan biridir. Endokrin bezlar ichki
sekretsiya bezlari bo‘lib, ular o‘zlarida ishlab chiqarilgan gormonlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qon
oqimiga ajratadi. Bu gormonlar hujayralar faoliyatini regulyatsiya qiladi, metabolizm, o‘sish,
rivojlanish, reproduktiv funksiyalar, stressga javob va boshqa ko‘plab fiziologik jarayonlarda
muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada asosiy endokrin bezlar (gipofiz, qalqonsimon bez, buyrak
usti bezlari, oshqozon osti bezi va jinsiy bezlar) va ular ajratadigan gormonlarning funksional
ahamiyati, ularning o‘zaro bog‘liqligi va klinik holatlardagi roliga e’tibor qaratiladi.
Kalit sòzlar: gormon, endokrin bezlar, gipofiz, qalqonsimon bez, insulin, kortizol,
estrogen, testosteron, homeostaz, gormonal disbalangan.
Kirish:
Organizmda yuz beradigan ko‘plab hayotiy jarayonlar – modda almashinuvi,
o‘sish, rivojlanish, reproduktsiya, stressga moslashish va ichki muhitning barqarorligi
(homeostaz) asosan gormonal boshqaruv orqali amalga oshiriladi. Gormonlar maxsus ichki
sekretsiya bezlari – endokrin bezlar tomonidan ishlab chiqariladi va qon orqali nishon organlarga
yetkaziladi. Gormonlar juda kam miqdorda ishlab chiqarilsa ham, ularning ta’siri keng ko‘lamli
va chuqur bo‘ladi.
Endokrin tizimning boshqaruv markazi gipotalamus-gipofiz o‘qi hisoblanadi.
Gipotalamus markaziy asab tizimining tarkibiy qismi sifatida gipofiz orqali boshqa
endokrin bezlarga buyruq yuboradi. Har bir bez ma’lum gormonlarni ishlab chiqarib, turli
hujayralar faoliyatini faollashtiradi yoki bostiradi. Masalan, qalqonsimon bez moddalar
almashinuvini, buyrak usti bezlari stress holatiga javobni, oshqozon osti bezi esa qonda glyukoza
miqdorini boshqaradi.
Gormonlar ta’sirining buzilishi (gipofunksiyasi yoki gipergormonal holatlar) turli
endokrin kasalliklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli gormonal boshqaruv mexanizmlarini
o‘rganish fiziologiya, patologiya va klinik tibbiyotda muhim ahamiyatga ega.
Asosiy qism:
1.
Gipotalamus va gipofiz bezlari
Gipotalamus – asab va endokrin tizimlar o‘rtasidagi ko‘prik. U gipofizga nazorat
signallari yuboradi. Gipofiz esa “bosh bez” sifatida boshqa bezlarning faoliyatini boshqaruvchi
trop gormonlarni ishlab chiqaradi:
TSH (tirotropin) – qalqonsimon bezga ta’sir qiladi.
ACTH – buyrak usti bezining korteks qismiga ta’sir qiladi.
FSH va LH – jinsiy bezlarga ta’sir qiladi.
GH (o‘sish gormoni) – o‘sish va hujayra regeneratsiyasini faollashtiradi.
Prolaktin – sut ishlab chiqarishni rag‘batlantiradi.
2.
Qalqonsimon bez va paratiroid bezlar
Tiroksin (T₄) va triyodtironin (T₃) – metabolik faollikni boshqaradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
593
Kalsitonin – suyaklarda kaltsiy miqdorini nazorat qiladi.
Paratormon (paratiroid bezidan) – kaltsiyning qon va suyaklar o‘rtasidagi almashinuvini
boshqaradi.
3.
Buyrak usti bezlari
Kortizol – stress holatida glyukoza va metabolik javoblarni faollashtiradi.
Aldosteron – suv-tuz balansini tartibga soladi.
Adrenalin va noradrenalin – yurak urishi, qon bosimi va favqulodda holatlardagi reaksiya
uchun javobgar.
4.
Oshqozon osti bezi (pancreas)
Insulin – qondagi glyukoza miqdorini kamaytiradi.
Glyukagon – glyukoza miqdorini oshiradi.
Bu gormonlar giperglikemiya va diabet kasalligini boshqarishda muhim ahamiyatga ega.
5.
Jinsiy bezlar (gonadlar)
Ayollarda: estrogen va progesteron – hayz sikli, homiladorlik va ikkilamchi jinsiy
belgilarni ta’minlaydi.
Erkaklarda: testosteron – spermatogenez, mushak massasi, ikkilamchi jinsiy belgilarni
nazorat qiladi.
Xulosa:
Gormonlar organizmning fiziologik jarayonlarini nozik va tizimli boshqaruvchi
biologik faol moddalardir. Endokrin bezlarning har biri o‘ziga xos gormon ishlab chiqaradi va bu
gormonlar organizmdagi turli tizimlar faoliyatini uyg‘unlashtiradi. Gormonal boshqaruv
mexanizmlarining buzilishi turli endokrin kasalliklar, metabolik sindromlar, reproduktiv
muammolar va hatto psixik holatlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli, gormonlar va
ularni ishlab chiqaruvchi bezlar faoliyatini chuqur o‘rganish zamonaviy tibbiyotda muhim ilmiy
va amaliy ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Guyton, A.C., Hall, J.E. (2021). Textbook of Medical Physiology, 14th Edition. Elsevier.
2.
Silverthorn, D.U. (2019). Human Physiology: An Integrated Approach, 8th Edition.
Pearson.
3.
Tortora, G.J., Derrickson, B.H. (2017). Principles of Anatomy and Physiology, 15th ed.
Wiley.
4.
Marieb, E.N., Hoehn, K. (2018). Human Anatomy & Physiology, 11th Edition. Pearson.
5.
National Institutes of Health – Endocrine System Overview
