2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
54
TUG‘MA NEFROTIK SINDROMLI BOLALARDA KASALLIK PROGNOZI
Abdialimova Zamira Asomiddin qizi
Bolalar Milliy Tibbiy Markazi klinik Ordinatori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17115173
Kirish.
Tug‘ma nefrotik sindrom (TNS) –
bu bolalarda dastlabki hayot oylarida yuzaga
keladigan, buyrak filtratsiya tizimining genetik buzilishi natijasida rivojlanadigan noyob
kasallikdir. Ushbu holat proteinuriya, shish (anasarka), gipoalbuminemiya va boshqa jiddiy
asoratlar bilan xarakterlanadi, bu esa erta diagnostika va davolashni talab qiladi. Epidemiologik
ma’lumotlarga ko‘ra, TNSning eng keng tarqalgan shakli Fin tipi (NPHS1 gen mutatsiyasi) bo‘lib,
taxminan 1:8200 tug‘ilishda bir holat sifatida uchraydi, lekin boshqa genetik variantlar ham
mavjud. Kasallikning og‘ir kechishi va uzoq muddatli asoratlari, masalan, surunkali buyrak
yetishmovchiligi yoki o‘sishning sekinlashishi, uni pediatrik nefrologiya sohasidagi dolzarb
muammolardan biriga aylantiradi.
Ushbu tezisning maqsadi TNSning bolalardagi prognozini har tomonlama o‘rganish, shu
jumladan omon qolish darajasini, davolashning samaradorligini va asoratlarning oldini olish
strategiyalarini baholashdan iborat. Vazifalar qatoriga kasallikning klinik xususiyatlarini tahlil
qilish, davolashning zamonaviy usullarini ko‘rib chiqish va prognozga ta’sir etuvchi asosiy
omillarni aniqlash kiradi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati pediatr nefrologlar va sog‘liqni saqlash
mutaxassislari uchun erta aralashuv va uzoq muddatli monitoring bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqishda namoyon bo‘ladi. Tezis kasallikning etiologiyasi, diagnostikasi, davolash usullari va
kelajakdagi tadqiqot yo‘nalishlarini qamrab, TNS bilan kasallangan bolalarning hayot sifatini
yaxshilashga xizmat qiladi.
Asosiy qism.
Kasallikning ta'rifi va etiologiyasi.
Tug‘ma nefrotik sindrom (TNS) –
bu buyrak
glomerulalarining filtratsiya tizimida genetik kelib chiqadigan buzilishlar natijasida yuzaga
keladigan kasallik bo‘lib, dastlabki hayot oylarida og‘ir proteinuriya, gipoalbuminemiya, shish
(anasarka) va lipid almashinuvining buzilishi bilan xarakterlanadi. Ushbu holat buyraklarning
oqsilni ushlab qolish qobiliyatini yo‘qotishi tufayli siydik orqali katta miqdorda oqsil chiqishi
bilan kechadi, bu esa tizimli asoratlarga olib keladi. TNS odatda hayotning birinchi 3-6 oyida
aniqlanadi va davolanmasa, surunkali buyrak yetishmovchiligiga yoki hatto o‘lim bilan
yakunlanishi mumkin. Kasallikning asosiy sabablari genetik mutatsiyalarga bog‘liq. Eng keng
tarqalgan shakli
–
Fin tipi TNS bo‘lib, u NPHS1 genidagi mutatsiyalar bilan bog‘liq. Bu gen
nefrotsitlar (buyrak filtratsiya hujayralari) tarkibida muhim oqsil bo‘lgan nefrinni ishlab
chiqarishga javob beradi. NPHS1 mutatsiyasi glomerulyar filtratsiya to‘sig‘ining tuzilishini
buzadi. Shuningdek, NPHS2 geni (podotsin oqsili uchun mas'ul) mutatsiyalari ham TNSning
boshqa keng tarqalgan shakllarini keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, WT1, LAMB2 va PLCE1
kabi genlardagi mutatsiyalar kamroq uchraydigan TNS turlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Ushbu genetik o‘zgarishlar buyrak glomerulalarining normal rivojlanishini yoki
funksiyasini buzadi. Patofiziologik jihatdan, TNS glomerulyar filtratsiya to‘sig‘ining
shikastlanishi natijasida yuzaga keladi. Bu to‘siq odatda plazma oqsillarini, xususan, albuminni
siydik orqali yo‘qotilishdan himoya qiladi. Mutatsiyalar tufayli bu to‘siqning tuzilishi yoki
funksiyasi buziladi, natijada katta miqdorda oqsil siydik bilan chiqadi.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
55
Bu holat gipoalbuminemiyaga, shishga va infeksiyalarga moyillikning ortishiga olib
keladi, chunki immunoglobulinlar ham yo‘qotiladi. Shu bilan birga, lipid almashinuvi buzilishi
giperlipidemiyaga sabab bo‘ladi, bu esa tromboz kabi qo‘shimcha asoratlarni keltirib chiqarishi
mumkin. TNSning patofiziologiyasi kasallikning og‘ir kechishini va erta davolashning
muhimligini ta’kidlaydi.
Klinik ko‘rinishlar va diagnostika.
Tug‘ma nefrotik sindrom (TNS) bolalarda dastlabki
hayot oylarida aniq klinik belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Kasallik odatda tug‘ilgandan so‘ng
birinchi 3-
6 oy ichida yuzaga chiqadi, ammo ba’zi hollarda belgilari tug‘ilishdan oldin, masalan,
prenatal ultratovush tekshiruvida aniqlanishi mumkin (masalan, platsenta kattalashishi yoki
amniotik suyuqlikning ko‘payishi). Asosiy klinik ko‘rinishlarga quyidagilar kiradi:
•
Shish (anasarka): Og‘ir proteinuriya tufayli plazma oqsillari, xususan albumin darajasining
pasayishi natijasida tana bo‘shliqlarida suyuqlik to‘planadi. Bu shish ko‘pincha umumiy bo‘lib,
yuz, oyoq-
qo‘llar va qorin sohasida yaqqol namoyon bo‘ladi.
•
Og‘irlikning kamayishi: Protein yo‘qotilishi va shish tufayli chaqaloqlar normal vazn
orttirishda muammolarga duch keladi, bu o‘sishning sekinlashishiga olib keladi.
•
Infeksiyalarga moyillik: Gipoalbuminemiya va immunoglobulinlarning siydik orqali
yo‘qotilishi tufayli immun tizimi zaiflashadi, bu esa bakterial infeksiyalarga, xususan, sepsis yoki
pnevmoniyaga olib kelishi mumkin.
•
Boshqa belgilar: Gipoalbuminemiyaga bog‘liq ravishda giperlipidemiya, trombozga
moyillik va ba’zan gipotireoz kabi endokrin buzilishlar kuzatilishi mumkin.
•
Diagnostika usullari: TNSni aniqlash klinik belgilar, laboratoriya tekshiruvlari va genetik
tahlillarga asoslanadi. Asosiy diagnostik yondashuvlar quyidagilardan iborat:
•
Siydik tahlili: Og‘ir proteinuriya (siydikda oqsil miqdori >2 g/l) TNSning asosiy belgisi
hisoblanadi. Siydikda albumin va boshqa oqsillarning yuqori darajasi aniqlanadi.
•
Qon tahlili: Gipoalbuminemiya (<25 g/l), giperlipidemiya (xolesterin va triglitseridlarning
ko‘tarilishi) va ba’zida elektrolitlar muvozanatining buzilishi kuzatiladi.
•
Genetik testlar: NPHS1, NPHS2, WT1 va LAMB2 kabi genlarda mutatsiyalarni aniqlash
uchun genetik sekvenslash TNSning aniq sababini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Fin tipi
TNSda NPHS1 mutatsiyasi eng keng tarqalgan hisoblanadi.
•
Buyrak biopsiyasi: Ko‘pincha genetik testlar yetarli ma’lumot berganligi sababli biopsiya
kam qo‘llaniladi, lekin zarur hollarda glomerulyar shikastlanishni (masalan, fokal segmental
glomeruloskleroz yoki minimal o‘zgarishlar) aniqlash uchun o‘tkaziladi.
•
Ultratovush tekshiruvi: Buyraklarning tuzilishi va hajmini baholash, shuningdek, prenatal
shish yoki platsenta anomaliyalarini aniqlash uchun ishlatiladi.
Erta diagnostika TNS prognozini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega, chunki
kechiktirilgan tashxis infeksiyalar, tromboz yoki buyrak yetishmovchiligi kabi asoratlarni
kuchaytiradi. Differensial diagnostikada boshqa shish va proteinuriya bilan kechadigan kasalliklar,
masalan, buyrak venasi trombozi yoki boshqa genetik sindromlar (Denys-Drash sindromi) hisobga
olinadi.
Davolash usullari va prognoz.
Tug‘ma nefrotik sindrom (TNS) bilan og‘rigan bolalarni
davolash kasallikning og‘ir kechishi va genetik kelib chiqishi tufayli murakkab va ko‘p bosqichli
yondashuvni talab qiladi.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
56
Davolashning asosiy maqsadi shishni kamaytirish, oqsil yo‘qotilishini boshqarish,
infeksiyalarni oldini olish va buyrak funksiyasini iloji boricha saqlab qolishdir. Shu bilan birga,
prognoz ko‘p jihatdan erta aralashuv, genetik mutatsiya turi va asoratlarni boshqarishga bog‘liq
bo‘lib, uzoq muddatli natijalar bolaning hayot sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Davolash
strategiyalari konservativ va jarrohlik usullarini o‘z ichiga oladi. Konservativ davolashda shishni
bartaraf etish uchun diuretiklar (masalan, furosemid) qo‘llaniladi, ammo ularni ehtiyotkorlik bilan
ishlatish kerak, chunki suyuqlik yo‘qotilishi elektrolitlar muvozanatini buzishi mumkin.
Gipoalbuminemiyani tuzatish uchun intravenoz albumin infuziyalari buyuriladi, bu qon
plazmasidagi oqsil darajasini vaqtincha tiklaydi. Infeksiyalarga moyillik yuqori bo‘lganligi
sababli, profilaktik antibiotiklar va immunizatsiya (masalan, pnevmoniyaga qarshi vaktsinalar)
muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, oziqlantirishni optimallashtirish, xususan, yuqori
kaloriyali va oqsilli dietalar orqali o‘sishni qo‘llab
-
quvvatlashga e’tibor beriladi. Og‘ir holatlarda,
konservativ usullar yetarli bo‘lmaganda, jarrohlik aralashuvi talab qilinadi. Ikki tomonlama
nefrektomiya (buyraklarni olib tashlash) proteinuriyani kamaytirish uchun ba’zi hollarda
qo‘llaniladi, keyin esa doimiy dializ (peritoneal yoki gemodializ) yoki buyrak transplantatsiyasi
amalga oshiriladi. Buyrak transplantatsiyasi TNS uchun eng samarali uzoq muddatli yechim
hisoblanadi, chunki u buyrak funksiyasini tiklaydi va hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi.
So‘nggi yillarda gen terapiyasi bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda, ammo bu usul hali
klinik amaliyotda keng qo‘llanilmaydi.
TNSning prognozi ko‘p jihatdan davolashning o‘z vaqtida boshlanishi va genetik
mutatsiya turiga bog‘liq. Davolanmagan holatlarda kasallik yuqori o‘lim darajasi bilan kechadi,
ayniqsa infeksiyalar yoki tromboz kabi asoratlar tufayli. Buyrak transplantatsiyasi muvaffaqiyatli
o‘tkazilgan hollarda 5 yillik omon qolish darajasi 80
-90% ga yetadi, ammo bu jarayon
immunitetni susaytiruvchi dorilarni doimiy qabul qilishni talab qiladi, bu esa infeksiya va boshqa
asoratlar xavfini oshiradi. Prognozga ta’sir etuvchi omillar orasida genetik mutatsiya turi
(masalan, NPHS1 mutatsiyasi og‘irroq kechadi), erta diagnostika, asoratlarni boshqarish sifati va
oilaning ijtimoiy-
iqtisodiy holati muhim o‘rin tutadi. Uzoq muddatli asoratlar orasida o‘sishning
sekinlashishi, surunkali buyrak yetishmovchiligi va transplantatsiyadan keyin proteinuriyaning
qaytalanishi kuzatilishi mumkin. Bolalikdan kattalikka o‘tish davrida bemorlarning hayot sifati
immunitetni susaytiruvchi dorilarning yon ta’siri, psixologik muammolar va ijtimoiy cheklovlar
tufayli pasayishi mumkin. Shunday bo‘lsa
-da, erta aralashuv va zamonaviy davolash usullari,
ayniqsa transplantatsiya, bemorlarning uzoq umr ko‘rish imkoniyatini sezilarli darajada oshiradi.
Kelajakda genetik skriningni kengaytirish va yangi terapevtik yondashuvlarni ishlab
chiqish, masalan, gen terapiyasi orqali TNS prognozini yanada yaxshilash mumkin. Shu bilan
birga, pediatr nefrologlar va oilalar bilan yaqin hamkorlik, shuningdek, uzoq muddatli monitoring
TNS bilan og‘rigan bolalarning hayot sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Xulosa.
Tug‘ma nefrotik sindrom (TNS) bolalarda kam uchraydigan, ammo hayot uchun
jiddiy xavf tug‘diradigan genetik kasallik bo‘lib, uning prognozi erta diagnostika, davolashning
o‘z vaqtida boshlanishi va zamonaviy tibbiy yondashuvlarga bevosita bog‘liq. Kasallikning og‘ir
kechishi, xususan, proteinuriya, shish va infeksiyalarga moyillik tufayli dastlabki oylarda jiddiy
asoratlar xavfini oshiradi.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
57
Konservativ davolash usullari (diuretiklar, albumin infuziyalari, infeksiyalarni
profilaktikasi) va jarrohlik aralashuvi, ayniqsa buyrak transplantatsiyasi, omon qolish darajasini
sezilarli darajada yaxshilaydi, ammo uzoq muddatli asoratlar, masalan, o‘sishning sekinlashishi va
immunitetni susaytiruvchi dorilarga bog‘liqlik hayot sifatiga ta’sir qiladi. Genetik mutatsiya turi,
erta aniqlash va oilaning tibbiy yordamga kirish imkoniyati prognozning asosiy omillari sifatida
muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bérody S, Heidet L, Gribouval O, Harambat J, Niaudet P, Baudouin V, Bacchetta J,
Boudaillez B, Dehennault M, de Parscau L, Dunand O, Flodrops H, Fila M, Garnier A,
Louillet F, Macher MA, May A, Merieau E, Monceaux F, Pietrement C, Rousset-
Rouvière
C, Roussey G, Taque S, Tenenbaum J, Ulinski T, Vieux R, Zaloszyc A, Morinière V,
Salomon R, Boyer O. Treatment and outcome of congenital nephrotic syndrome. Nephrol
Dial Transplant. 2019 Mar 1;34(3):458-467. doi: 10.1093/ndt/gfy015. PMID: 29474669.
2.
Holmberg C, Jalanko H. Congenital nephrotic syndrome and recurrence of proteinuria after
renal transplantation. Pediatr Nephrol. 2014 Dec;29(12):2309-17. doi: 10.1007/s00467-
014-2781-z. Epub 2014 Mar 29. PMID: 24682440; PMCID: PMC4212136.
3.
Jalanko H. Congenital nephrotic syndrome. Pediatr Nephrol. 2009 Nov;24(11):2121-8. doi:
10.1007/s00467-007-0633-9. Epub 2007 Oct 30. PMID: 17968594; PMCID:
PMC2753773.
4.
Niaudet P. Genetic forms of nephrotic syndrome. Pediatr Nephrol. 2004 Dec;19(12):1313-
8. doi: 10.1007/s00467-004-1676-9. PMID: 15503167.
5.
Eddy A. A., Symons J. M. Nephrotic syndrome in childhood //The lancet.
–
2003.
–
Т
.
362.
–
№.
9384.
–
С. 629
-639.
6.
Trautmann A. et al. Spectrum of steroid-resistant and congenital nephrotic syndrome in
children: the PodoNet registry cohort //Clinical Journal of the American Society of
Nephrology.
–
2015.
–
Т
. 10.
–
№.
4.
–
С. 592
-600.
7.
Boyer O. et al. Management of congenital nephrotic syndrome: consensus
recommendations of the ERKNet-ESPN Working Group //Nature Reviews Nephrology.
–
2021.
–
Т
. 17.
–
№. 4. –
С
. 277-289. Wang C., Greenbaum L. A. Nephrotic syndrome
//Pediatric Clinics.
–
2019.
–
Т
. 66.
–
№.
1.
–
С. 73
-85.
8.
Cil O. et al. Genetic abnormalities and prognosis in patients with congenital and infantile
nephrotic syndrome //Pediatric nephrology.
–
2015.
–
Т
. 30.
–
№.
8.
–
С. 1279
-1287.
