ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
254
FUQAROLIK HUQUQIY MUNOSABATLARDA ASHYOVIY HUQUQLAR
Yaxshiboyev Mirvohid Gulboy o’g’li
O’zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti
Yurisprudensiya:biznes huquqi yo’nalishi 4
-bosqich talabasi.
e-mail:
yaxshiboyevmirvohid@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17123133
Annotatsiya
. Ushbu maqolada fuqarolik huquqiy munosabatlarda ashyoviy huquqlarning
mazmuni, turlari va ularning amaliy ahamiyati yoritilgan. Ashyoviy huquqlar mulk huquqi bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular shaxslarning mol
-mulk ustidan egalik qilish, undan
foydalanish hamda tasarruf etish imkoniyatlarini belgilaydi. Maqolada milliy qonunchilik va
nazariy manbalar asosida ashyoviy huquqlarning huquqiy tabiatiga to‘xtalib o‘tilgan,
shuningdek, ularning fuqarolik muomalasidagi o‘rni tahlil qilingan.
Kalit so’zlar:
Fuqarolik huquqi, ashyoviy huquqlar, mulk huquqi, egalik, foydalanish,
tasarruf, majburiy huquqlar, fuqarolik muomalasi.
Jamiyatda iqtisodiy munosabatlarning huquqiy tartibga solinishi fuqarolik huquqining
eng muhim vazifalaridan biridir. Ayniqsa, shaxslarning mulkiy manfaatlarini himoya qilish va
ularni erkin muomalaga kiritish imkonini beruvchi institutlar orasida ashyoviy huquqlar alohida
o‘rin egallaydi. Ashyoviy huquqlar shaxsning muayyan ashyo ustidan bevosita hukmronlik
qilishini ta’minlaydi va mulk huquqi hamda unga yaqin institutlar tizimini qamrab oladi.
Bugungi kunda fuqarolik huquqiy munosabatlarda ashyoviy huquqlar nafaqat nazariy,
balki amaliy jihatdan ham dolzarb hisoblanadi. Chunki ular orqali fuqarolar va yuridik shaxslar
o‘z mulkiy huquqlarini amalga oshiradi, iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish uchun huquqiy zamin
yaratiladi. Shu bois mazkur institutning mazmun-
mohiyatini chuqur o‘rganish huquqshunoslik
fanida ham, huquqni qo‘llash amaliyotida ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Majburiyat huquqlari bilan ashyoviy huquqlar fuqarolik muomalasi ishtirokchilarning
iqtisodiy manfaatlarini qondirish uchun xizmat qiladilar. Shu ma’noda ashyoviy huquqlar mulk
muayyan subyekt tomonidan egallanishini, unga mansubligini tavsiflab beruvchi iqtisodiy
munosabatlarni, ya’ni doimiy muvozanat (statik) holatini ifodalovchi munosabatlarni, majburiyat
huquqlari esa bir shaxsdan ikkinchi shaxsga tovar harakati, mol-
mulk o’tishi jarayonini, ya’ni
dinamik munosabatlarni tartibga solish uchun xizmat qiladilar. Ashyoviy huquqlar mohiyatini va
ularning boshqa fuqarolik huquqlardan farqini to’laroq tushunish uchun ashyoviy huquqlarning
bir qator o’ziga xos xususiyatlarini ajratish lozim.
Ashyoviy huquq mutlaq (absolyut) huquqdir. Ashyoviy huquqlarning mutlaqligi, ushbu
huquqlarning (mulk huquqi, xo’jalik yuritish, operativ boshqarish huquqi, servitut va boshqalar)
subyekti, uning ashyoga nisbatan huquqini buzmaslikka majbur subyektlarning cheklanmagan
doirasiga qarshi turganligidir. Bunga qarama-qarshi majburiyat huquqlari egalariga u bilan
majburiyat munosabatlarda bo’lgan shaxslarning cheklangan guruhi qarshi turadi.
Ashyoviy huquqlarning navbatdagi farqlovchi xususiyati bo’lib, uning obyekti
hisoblanadi. Majburiyat huquqlardan farqli o’laroq ashyoviy huquqlarning obyekti bo’lib
xususiy alomati bilan belgilangan ashyolar hisoblanadi. Turga xos alomatlar bilan belgilanadigan
ashyolar, nomoddiy ne’matlar ashyoviy huquqlarning obyekti bo’lmaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
255
Ashyoviy huquqning o’ziga xos xususiyatlaridan biri bo’lib ergashma huquq hisoblanadi.
Ergashma huquqning mohiyati ashyoga nisbatan mulk huquqi va o’zga ashyoviy
huquqlar boshqa shaxsga o’tishi ushbu huquqlar tugatilishiga asos bo’lib hisoblanmasligidir. FK
169-moddasining ikkinchi qismiga binoan mol-mulkka egalik qilish huquqining boshqa shaxsga
o’tishi, bu mol
-
mulkka nisbatan o’zga ashyoviy huquqlarning bekor bo’lishi uchun asos
bo’lmaydi. Agar ashyo oldi
-
sotdi shartnomasiga asosan boshqa subyektga o’tgan bo’lsa,
ashyoviy huquq uning ortidan borishda davom etadi. Bu borada fuqarolik huquqi nazariyasida,
shak-
shubhasiz, mulkka nisbatan mulk huquqi boshqa shaxsga o’tishi, ushbu mulkka nisbatan
o’zga ashyoviy huquqlarni tugatilishi uchun asos emasligi e’tirof qilingan.
Mol-mulkka nisbatan ashyoviy huquqlar nafaqat mulkdorlarga, balki fuqarolik
muomalasining boshqa shaxslariga ham tegishli bo’lishi mumkin, shuning uchun ular
“cheklangan ashyoviy huquqlar” deb nomlanadi. Cheklangan ashyoviy huquqlar har doim mulk
huquqining hosilasi bo‟lib, ular kamroq huquqlar hajmi bilan farq qiladilar. Mulkdor cheklangan
ashyoviy huquqlar amal qilish vaqtida mol-mulkka nisbatan mulk huquqini saqlab qoladi, lekin u
yoki vaqtincha, yoki muddat
siz, yoki muayyan darajada ushbu huquqni amalga oshirishda o’zini
cheklab qo’yadi. Demak, cheklangan ashyoviy huquqlar mavjudligi mulkdorning huquqlarini
o’ziga xos cheklanishidir
Cheklangan ashyoviy huquqlarning obyekti bo’lib, odatda, har doim ko’chmas mulk
hisoblanadi. Cheklangan ashyoviy huquqlar faqatgina muayyan maqsadlarda obyektdan
foydalanish imkoniyatini beradilar. Cheklangan ashyoviy huquqlar ma’lum ashyodan uzoq vaqt
davomida foydalanish, boshqa shaxsga ashyoga mulk huquqi o’tish sababli ularda paydo bo’lishi
mumkin salbiy oqibatlardan o’z xavfsizligini ta’minlash maqsadini ko’zlagan shaxslarning
mulkiy manfaatlariga xizmat qiladilar. Cheklangan ashyoviy huquqlarning ro’yxati FKning 165
-
moddasi 1-
qismida keltirilgan bo’lib, ularga xo’jalik yuritish huquqi va operativ boshqarish
huquqi, meros qilib qoldiriladigan yer uchastkasiga umrbod egalik qilish huquqi, yer
uchastkasiga doimiy egalik qilish va undan foydalanish huquqi, servitutlar kiradi.
FKning 165-
moddasida qat'iy ifodalangan ashyoviy huquqlarga “taxminiy” quyidagi
huquqlarni keltirish mumkin: daromad keltiradigan faoliyatni amalga oshirishdan keladigan
foydani mustaqil tasarruf etishni ta'sis etish huquqi (FK 180-moddasining ikkinchi qismi),
ipoteka va zakalat ko'rinishidagi garov (FKning 265-moddasi), ushlab golish (290-modda),
mulkdor oila a'zolarining huquqlari, shuningdek, uy-joydan foydalanish, mulkdor bilan birga
doimiy yashovchi fuqarolarning huquqlari (1998-yil 24-dekabrdagi Uy-joy kodeksining 32-
moddasi) va uy-joy kvartirani umrbod ta'minlash sharti bilan berish shartnomasi bo'yicha
(FKning 530-534-moddalari) yoxud merosdan voz kechish asosida (Uy-joy kodeksining 121-
123-moddalari), sotib olish sharti bilan ijara huquqi (FKning 556-moddasi, 541-modda va Uy-
joy kodeksining 89-moddasi, kooperativ a'zosining kooperativdagi kvartirani sotib olishgacha
bo'lgan huqugi (Uy-joy kodeksining 100-101-moddalari), shuningdek, muddatli boshqaruv
(FKning 187-moddasi). O'z-o'zidan ko'rinib turibdiki, ashyoviy huquqlarning taxminiy ro'yxati
bahslidir
1
Брагинский М.И., Витрянский В.В. Договорное право. Общие положения.
-
М.: Статут. 1997.
-
С. 222
-237
;
2
V.R. Topildiyev. Fuqarolik huquqi. Darslik. Umumiy gism. - Toshkent: Yuridik adabiyotlar Publish, 2022-y.
–
370- bet
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
256
Sivilistikada garov va ijaraning turlarining ashyoviy huquqlarga taaluqliligi xususida
ko'plab tortishuvlar mavjud. Amalda barcha mashhur ashyoviy huquq klassifikatsiyalari mulk
huqugi egalik bilan bir xil darajada uning chegarasidan tashqarida bolishidan kelib chiqadi.
Lekin ularning barisi mukammal emas, huquq subyektlari (davlat, unitar korxonalar,
fugarolar) va obyekt turlari (yer, uy-joy) ga nisbatan qat'iy qaramlikka yo'l qo'yadi. Shu bilan
birga, ashyoviy huquq mazmuni huquqni belgilovchi ushbu parametr yoki kriteriylarga eng kam
asoslanishi kerak.
Mulk huqugining o'zinikiga nisbatan, boshqa ashyoviy huquqlarning begona mulkka
nisbatan, amalga oshirishning shubhasiz fakti sivilistlarning ashyoviy huquqlar turining
bo’linishi va mulk huquqining ularning tizimida markaziy figura deb hisoblashga doir kam
uchraydigan yakdillikni ta'minladi. Bunday birlamchi dixotomiyaga o'z xayrixohligini qonun
chiqaruvchi ham FKning 2-bo'limida bildirdi, shuningdek, bir vaqtning o'zida mulk huquqi va
boshqa ashyoviy huquq bitta obyektga nisbatan birlashishi mumkin emasligiga nisbatan ham
munosabat bildirgan.
Tasnifning birinchi bosqichini bo'linish kriteriysi shaxsning mulkka munosabati bo'lgan
juftlik hosil qiladi:
⁃
mulk huquqi;
⁃
boshqa ashyoviy huquqlar;
ikkinchi bosqichda mulk huquqi, mulkdorning ashyoga bo'lgan cheklangan huquqlari
mavjud yoki yoʻqligiga qarab:
⁃
toliq;
⁃
yuklangan huquqlarga bo linadi.
Boshqa ashyoviy huquqlar mulk huquqi bilan raqo-batlashadi va unga hamrohlik qiladi
yoki garshi turadi, ya'ni mulk huquqiga nisbatan pozitiv yoki negativ huquqlarni hosil qiladi.
uchinchi bosqichda pozitiv huquqlar (ashyodan foydalanish huquglari), begona mulkga
ta'sir darajasi va ulardan keladigan hosil yoki daromadning taqdiriga qarab quyidagilarga
bo'linadi:
- servitut huquqlari - ularga servitutlar (FK, 173-m.), mulkdor oilasi a'zolari va ular bilan
doimiy yashovchi fuqarolarning turar joydan foydalanish huquqi (Uy-joy kodeksi, 32-m.); turar
joyni begonalashtirish shartnomasiga ko'ra turar joydan umrbod foydalanish huquqi, umrbod
ta'minlash sharti bilan (FK, 530-534-m.) yoki meros qoldirish orqali undan voz kechish (Uy-joy
kodeksi, 121-123-m.). -foydalanish huquqlari, ular o'z ichiga xo jalik yuritish va operativ
boshqaruv huquglari (FKning 176-181-m), yerdan meros goldirish huquqi bilan doimiy
foydalanish, doimiy foydalanish va yer uchastkasidan foydalanish huquqlari (Yer kodeksi, 19,
20-m), muassasaning daromad keltiruvchi faoliyatini amalga oshirib, olingan foydani mustaqil
tasarruf etish huquqi (FK, 180-m).
Negativ huquqlar (ashyoni qaytarib olish huquglari), o'zganing mulkiga nisbatan real
hokimiyat o'rnatishga yoki undan kompensatsion boylik olishga qaratilganligiga qarab,
quyidagilarga bo'linadi:
- egallash huquqi, unga muddatli egalik (Fkning 187-moddasi), keyinchalik sotib olish
bilan ijara huqugi (FK 556-m, Uy-joy Kodeksining 41, 89-m), shirkat a'zosining sotib olishgacha
shirkat kvartirasiga bolgan huqugi (Uy-joy Kodeksining 99-m).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
257
- garov huquqi, u zakalat, ipoteka shaklidagi garovga qo'yish huquqlari (FKning 265-m)
va ushlab qolishdan (Fkning 290-m) iborat.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, fuqarolik huquqiy munosabatlarda ashyoviy huquqlar
shaxslarning mulkka bo‘lgan erkinligi va huquqiy imkoniyatlarini kafolatlaydigan eng muhim
institutlardan biridir. Ushbu huquqlar mulkni egallash, undan foydalanish hamda tasarruf etish
jarayonlarida tartib va adolatni ta’minlaydi. Shu bilan birga, ashyoviy huquqlarni huquqiy
jihatdan mustahkamlash nafaqat fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, balki
iqtisodiy munosabatlarning barqarorligi va rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Demak, ashyoviy
huquqlarning nazariy asoslarini chuqur o‘rganish va amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash bugungi kunda
dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
Muxammadiev A.A. Bozor munosabatlari sharoitida fuqarolik huquqi tamoyillarining amal
qilish. Avtoref diss.yu.f.n. - T.: 2006. - B. 10.
2.
Гражданское право: В 2
-
х т. Т.1. Учебник. Отв. ред. Е.А. Суханов (Автор этой главы
Е.А. Суханов).
-
М.: БЕК. 1998.
-
С. 421.
3.
Гражданское право. Часть первая. Под ред. Т.И. Илларионова, Б.М. Гонгало, В.А.
Плетнева (автор этой главы Т.И. Илларионова).
-
М.: Норма
-
Инфра. 1998. C. 324.
4.
Брагинский М.И., Витрянский В.В. Договорное право. Общие положения.
5.
М.: Статут. 1997.
-
С. 222
-
237; Ефимова Л.Г. Указ. соч. С. 35
-
44; Вещные права в
Республике Казахстан.
-
С. 453
6.
V.R. Topildiyev. Fuqarolik huquqi. Darslik. Umumiy gism. - Toshkent: Yuridik
adabiyotlar Publish, 2022-y. - 592 bet.
3
Гражданское право: В 2
-
х т. Т.1. Учебник. Отв. ред. Е.А. Суханов (Автор этой главы Е.А. Суханов).
-
М.:
БЕК. 1998.
-
С.
321
