221
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
MULK HUQUQINI HIMOYA QILISHNING FUQAROLIK HUQUQIY USULLARI:
VINDIKATSION VA NEGATOR DA’VO
Yaxshiboyev Mirvohid Gulboy o’g’li
O’zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti
Yurisprudensiya:biznes huquqi yo’nalishi 4
-bosqich talabasi.
yaxshiboyevmirvohid@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17122822
Annotatsiya
. Ushbu maqolada mulk huquqini himoya qilishning nazariy va amaliy
asoslari, ularni tartibga soluvchi milliy qonunchilik normalari hamda xalqaro huquqiy tajriba
tahlil qilinadi. Mulk huquqi buzilganda uni tiklash, to‘xtatish va kelgusida oldini olishning
samarali mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, sud va sudgacha bo‘lgan tartibda himoya
qilish usullari, shaxsiy va mulkiy manfaatlarning huquqiy kafolatlari yoritiladi.
Kalit so’zlar:
Mulk huquqi, himoya qilish usullari, vindikatsion da’vo, negator da’vo,
mulkni qaytarish, huquqbuzarlikni bartaraf etish, sud amaliyoti.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq, mulkdor mulkiga o’z
xohishicha egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi. Mulkdor faqat qonunda
nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina mulkidan mahrum etilishi mumkin. Uning bu huquqini
mahrum etishga hech kim haqli emas. Ammo ijtimoiy turmushda, hayotda shunday holatlar
bo’ladiki, mulkdorning bu huquqiga daxl qilinadi, tajovuz qilinadi. Bu holatda mulkdor yoki
mulkdor bo’lmagan ega mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlarni himoya qiluvchi usullardan
foydalangan holda o’z buzilgan huquqlarini tiklashga harakat qiladi.
Mulk huquqi himoya
etilmas ekan, mulkiy munosabatlar normal tarzda rivojlana olmaydi. Shu sababli davlat turli
huquq normalari orqali mulkdorning mulkka bo’lgan huquqini himoya etilishini kafolatlaydi.
Mulkdor faqat qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslar va tartibdagina mulkidan
mahrum etilishi mumkin.
Mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlarni fuqarolik - huquqiy himoya qilish deganda
–
bu huquqlarga qarshi qilingan buzilishlarni bartaraf etish, mulkdorning mulkiy manfaatlarini
tiklash va himoya qilishga qaratilgan fuqarolik qonunchiligida belgilangan vositalar yig’indisi
tushuniladi.
O’zbekiston Respublikasining “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar
huquqlarining kafolatlari to’g’risida”gi Qonunning 8
-moddasiga asosan xususiy mulk huquqini
himoya qilish quyidagi yo’llar bilan amalga oshiriladi:
Xususiy mulk huquqini himoya qilish quyidagi yo‘llar bilan amalga oshiriladi:
xususiy mulk huquqini tan olish;
xususiy mulk huquqi buzilishidan oldingi holatni tiklash va xususiy mulk huquqini
buzadigan yoki uning buzilishi xavfini tug‘diradigan harakatlarning oldini olish;
bitimni haqiqiy emas deb topish va uning haqiqiy emasligi oqibatlarini qo‘llash;
davlat organining va boshqa organning yoki fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organining
hujjatini haqiqiy emas deb topish;
xususiy mulk huquqini mulkdorning o‘zi himoya qilishi;
burchni aslicha (natura) bajarishga majbur qilish;
zararning o‘rnini qoplash;
neustoyka undirish;
ma’naviy ziyonni qoplash;
222
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
xususiy mulk huquqi munosabatlarini tartibga solishda qonunchilik barqarorligini
ta’minlash;
davlat organining va boshqa organning yoki fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organining
qonunga zid bo‘lgan hujjatining sud tomonidan qo‘llanilmasligi;
mol-
mulkning ayrim turlariga bo‘lgan xususiy mulk huquqining vujudga kelganligini,
o‘zgarganligini va bekor qilinganligini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish.
Xususiy mulk huquqini himoya qilish boshqa usullar bilan ham muhofaza qilinishi
mumkin.
“Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to'g'risida”gi
Qonunning 3-bobi mulkdorlar huquqlarining kafolatlariga bag'ishlangan bo'lib, unda undiruvni
mol-mulkka qaratish yo'li bilan mol-mulk olib qo'yilayotganda mulkdor huquqlarining
kafolatlari, mulkdorning mol-mulki natsionalizatsiya, musodara va rekvizitsiya qilinayotganda
uning huquqlari kafolatlari, qonunga muvofiq o'ziga tegishli bo'lolmaydigan mol-mulkka bo'lgan
mulk huqugi bekor qilinganda mulkdor huquqlarining kafolatlari, mulk huquqi mulkdorning
mol-mulkini bevosita olib qo'yishga qaratilmagan holda bekor qilinganda uning huquglari
kafolatlari, mol-mulkni boshqa shaxsning qonunga xilof egaligidan talab qilib olish,
mulkdorning huquglarini egalik gilishdan mahrum etish bilan bog'liq bo'lmagan
huquqbuzarliklardan himoya qilish, xususiy mulk huquqining qonunga muvofiq bekor bo’lishi
oqibatlari, xususiy mulk munosabatlarini tartib ga soluvchi qonun hujjati qabul qilingandagi
kafolatlar, mol-mulkni xususiylashtirish natijalarining qayta ko'rib chiqilishi va bekor qilinishiga
yo'l qo'yilmasligi, O’zbekiston Respublikasi hududida chet el fuqarolarining va fuqaroligi
bo'lmagan shaxslarning mulk huquqi kafolatlari belgilab qo'yilgan.
FKning 164-moddasida mulk huquqi, xususan, xususiy mulkni himoya qilishga
qaratilgan eng muhim qoidalar belgilangan. Mazkur normaga muvofiq, mulk huquqi shaxsning
o'ziga qarashli mol-mulkka o'z xohishi bilan va o'z manfaatlarini ko'zlab egalik qilishi, undan
foydalanish va uni tasarruf etish, shuningdek, o'zining mulk huquqini, kim tomonidan bo'lmasin,
har qanday buzishni bartaraf etishni talab qilish huquqidan iboratdir. Mulk huquqi muddatsizdir.
Mazkur normadagi “o’zining mulk huquqini, kim tomonidan bo'lmasin, har qanday
buzishni bartaraf etishni talab qilish huquqidan iboratdir” jumlasi xususiy mulk huquqini
bevosita himoya qilishni nazarda tutuvchi chora hisoblanadi.
Bu vaziyatda mulkdor mutlaq huquq sohibi sifatida o'zining mulkiy huquqini buzmaslikni
istalgan shaxsdan talab qila oladi va bunda mulkdorning o'z huquqini talab qilish doirasi
shaxslarga nisbatan cheklanmagan bo'ladi.
Mulk huquqini himoya qilishda fuqarolik huquqining normalari muhim rol o'ynaydi.
Fuqarolik huquqi yo'li bilan mulk huqugini himoya qilishning asosiy usullari:
⁃
birinchidan,
mulkni birovning gonunsiz egallashidan talab qilib olish (vindikatsion
da'volar);
⁃
ikkinchidan
, mulkdan foydalanishda mulk egasiga qilingan to'sqinliklarni bartaraf etish
(negator da'volar);
⁃
uchinchidan,
mulk
huquqini
buzishga
qaratilgan
g'ayriqonuniy
bitimlar
(shartnomalar)ni haqiqiy emas deb topish to'g'risida qarorlar chiqarish bilan qo'riqlash;
⁃
to'rtinchidan,
asossiz olingan mulkni qaytarish yo'li bilan qo'riqlash.
1
“Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi
Qonuni.
223
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Mulkdorlar manfaatini himoya qilishning yuqorida ko’rsatilgan usullaridan birinchisi va
ikkinchisi ashyoviy huquq normalariga asoslanib
qilinadigan da’volar bo’lsa, uchinchisi va
to’rtinchi usullari majburiyat huquqi normalariga asoslanib qilinadigan da’volar hisoblanadi.
Vindikatsion da’vo
, yani egalik qilmayotgan mulkdorga tegishli mol-
mulkni o’zga
shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olish mulk huquqini himoya qilishning asosiy
ashyoviy-huquqiy usullaridan hisoblanadi. Mulk huquqini himoya qilish usuli sifatida
vindikatsion da’vo qadim tarixga ega bo’lib, uning ildizlari Rim xususiy huquqida namoyon
bo’ladi. Vindikatsiya
-lotincha
“vim dicere” so’zidan olingan bo’lib, “kuch qo’llanish to’g’risida
e’lon qilaman” ma‟nosini anglatadi. Bu orqali mulkdor o’z mol
-mulkini qidirish va qaytarib
olish bo’yicha huquqini amalga oshirgan
-
qayerda o’z mol
-mulkimni topsam, shu yerda uni
vindikatsiy
a qilaman (ubi rem meam invenio, ibi vindico). Mazkur huquq tizimi bo’yicha
vindikatsion da’vo orqali bevosita mulkdorning egaligi himoya qilingan.
FKning 228-
moddasida ham mazkur da’vo nazarda tutilgan. Moddaning mazmunidan
bunday da’voni faqatgina boshqa shaxsning qonunsiz egaligida bo’lgan mol
-mulkning mulkdori
berishi mumkinligi anglashiladi. To’g’ri, FKning 232
-
moddasi mulkdor bo’lmagan titulli egalik
qiluvchilarga ham mol-
mulkni o’zga shaxsning egaligidan talab qilib olish huquqini beradi.
Vindikatsiya da’vosi doirasida mulk egaligi titulini (rutba)ni isbotlash faqat ashyoning
qay yo’sinda da’vogar mulkiga aylanganligi asoslarini aniqlashdan iborat bo’lmay, balki
javobgarning egaligi qay tarzda vujudga kelganligi shart-
sharoitlarini ham o’rganishdan
iboratdir. Jumladan, agar mulk egasi nizoli mol-
mulkni u begonalashtirish to’g’risidagi bitim
asosida (masalan, oldi-
sotdi) yoki mulkni vaqtinchalik foydalanish uchun o’tkazilganligi asosida
(masalan, ijara) qo’lga kiritganligini ko’rsatsa, ana shu bitim sud tomonidan baholanishi shart.
Agar bitim haqiqiy bo’lsa, shuning o’zi vindikatsiya da’vosini asossiz deb topish uchun
asos bo’ladi, zero bunda javobgarni qonunsiz egalik qiluvchi deb e’tirof etib bo’lmaydi.
Vindikatsiya da’vosini bildirish uchun da’vogar va javobgar o’rtasida nizoli ashyo
yuzasidan majburiyatli munosabatlar mavjud emasligi muhim shartlardan biri hisoblanadi. Mulk
egasi majburiyatli munosabatlarga ega bo’lgan shaxs tomonidan mulkning qaytarilishini talab
qilingan da’vo majburiyat huquqlari me’yorlariga muvofiq ravishda hal etilishi darkor. Masalan,
agar javobgar mol-
mulkka ijara shartnomasi asosida egalik qilayotgan bo’lsa, vindikatsiya
da’vosini qanoatlantirish mumkin emas. Vindikatsiya da’volariga nisbatan umumiy da’vo
muddati tatbiq etiladi. Shu boisdan mulk huquqi bilan bog’liq nizolarni hal etishda mulk
huquqini vujudga keltiruvchi egalik muddatini qo’llash bilan bog’liq bo’lsa, egalik huquqini
vujudga keltiruvchi muddatining hisobi ko’rsatib o’tilgan uch yillik muddat tugamasidan avval
boshlanmasligini unutmaslik lozim.
Negator da’vo
o’z nomini lotincha ifodadan olgan bo’lib, u inkor etish ma’nosini
anglatadi. Da’vogar javobgarning servitutini inkor etadi: axir aynan servitut o’z ashyosiga ega
bo’lgan mulkdorni boshqa shaxsning servitut huquqi egasi uchun noqulayliklarni keltirib
chiqaradigan, mulk huquqini to’laqonli amalga oshirishiga cheklovlarni joriy etadi va bunga
ko’nikishga majbur etadi. Shu sababli javobgar servitutni tan olmagan holatlarda, da’vorgar
undan o’z mol
-
mulkidan foydalanishiga to’sqinliklarni to’xtatilishini talab etib chiqqan.
Zamonaviy qonunchilikda negator da’vo deganda nafaqat mulkdor bilan unga to’sqinlik
qiluvchi huquq buzuvchi o’rtasida servitut mavjud bo’lgan holatlar, balki keng doirali boshqa
vaziyatlar ham qamrab olinadi.
2
V.R.Topildiyev. Fuqarolik huquqi. Darslik. Umumiy qism. Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022-yil- 592
bet
224
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Negator da’vo ham xuddi vindikatsiya da’vosi kabi himoyalanishning ashyoviy vositasi
hisoblanadi. Buning ma’nosi shuki, agar taraflar o’rtasida shaxsiy (majburiyatli) huquqiy
munosabatlar ochiq-
oydin mavjud bo’lsa, xuddi shu narsa tegishli nizoni hal etishning asosi
bo’lib xizmat qiladi. Nizo faqat taraflar o’rtasida boshqa hech qanday aloqadorlik mavjud
bo’lmagan va faqatgina javobgar tomonidan ashyoga ko’rsatilgan ta’sirning qonuniyligi ustida
nizolashilayotgan holatda ko’rib chiqilishi mumkin.
FKning 231-
moddasida mulkdorga egalik qilishdan mahrum etmaydigan to’sqinliklardan
himoyalanish imkonini taqdim etadi. Mana shunday da’vo negator da’vo deb ataladi va mol
-
mulkdan foydalanish va tasarruf etish haq-
huquqlarini himoyalashga yo’naltirilgan bo’ladi.
Bunday ishlarda da’vogar mulkning egasi bo’lsa, javobgar esa noqonuniy xatti
-
harakatlari tufayli mulkdorni o’z mol
-mulkidan foydalanish va tasarruf etish huquqidan mahrum
etgan shaxsdir.
Negator da’vo yer uchastkasi, turar
-joy va noturar-
joy xonalari va sh.k. bo’yicha qo’shni
bo’lgan shaxsning noqonuniy xatti
-harakatlaridan himoyalanishning yagona vositasi, desak
mubolag’a bo’lmaydi. Masalan, agar qo’shni qurayotgan binosini qo’shni tomondagi yer
uchastkasini yorug’likdan butkul to’sib qo’yadigan holatda ko’tarsa, uning noqonuniy xatti
-
harakatidan negator da’vo yordamida himoyalanish mumkin.
Negator da’volarga da’vo muddati tatbiq etilmaydi. Chunki huquqlarning buzilishi
mavjud ekan, buzilishni bartaraf etishni talab qilib da’vo bildirish huquqi ham saqlanib qoladi.
Huquq buzilishi to’xtashi bilan da’vo bildirish huquqi ham bekor bo’ladi, zero shikoyat
predmeti yo’q bo’lgan hisoblanadi. Ammo huquqlarning buzilishi natijasida yetkazilgan zararni
qoplashni talab etish huquqi saqlanib qoladi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, mulk huquqini himoya qilishning fuqarolik-huquqiy
usullari huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu
usullar mulkdor manfaatlarini kafolatlash, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va fuqarolik
muomalasida ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ular orqali nafaqat buzilgan huquq
tiklanadi, balki kelgusida huquqbuzarliklarning oldi olinadi. Shu bois mulk huquqini himoya
qilish institutini yanada rivojlantirish, amaliyotda samarali qo‘llas
h va mavjud mexanizmlarni
takomillashtirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
Muxammadiev A.A. Bozor munosabatlari sharoitida fuqarolik huquqi tamoyillarining
amal qilish. Avtoref diss.yu.f.n. - T.: 2006. - B. 10.
2.
Гражданское право: В 2
-
х т. Т.1. Учебник. Отв. ред. Е.А. Суханов (Автор этой
главы Е.А. Суханов).
-
М.: БЕК. 1998.
-
С. 342.
3.
Гражданское право. Часть первая. Под ред. Т.И. Илларионова, Б.М. Гонгало, В.А.
Плетнева (автор этой главы Т.И. Илларионова).
-
М.: Норма
-
Инфра. 1998.
4.
Гражданское право. Т.1. Под ред. А.П. Сергеева, Ю.К. Толстого.
-
М.:
5.
Проспект
. 2003. -347-
с
.
6.
Zokirov I., Baratov M. Mulk nima? Muldor kim? - T.: TDYU. 2003. 274-b.
7.
V.R.Topildiyev. Fuqarolik huquqi. Darslik. Umumiy qism.Toshkent: Yuridik adabiyotlar
publish, 2022-yil- 592 bet.
8.
“Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to’g’risida”gi
O’zbekiston Respublikasi Qonuni.
3
Zokirov I., Baratov M. Mulk nima? Muldor kim? - T.: TDYul. 2003.- 12-b
