ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
57
EKSPORT VA IMPORTNING IQTISODIY O’SISHI
Haqberdiyev Dilmurod Abrorovich
dilmurodhaqberdiyev@gmail.com
Samarqand agroinnovatsiyalar va tadqiqotlar instituti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14048524
Annotatsiya. Ushbu maqolada tashqi eksport va importning rivojlantirishda amalga
oshirilgan ilmiy tadqiqot va adabiyotlar o‘rganilib, undan tashqari davlatlar o‘rtasida eksport va
import hajmi ko‘rib chiqilgan, ushbu maqolada mamlakatlar va yillar kesimida eksport va
importning iqtisodiy o‘sishi mustahkamlangan.
Kalit so‘z: Eksport, import, PF-228-sonli, assotsiatsiya, dvigateli, realizatsiya, foiz, tashqi
savdo.
ECONOMIC GROWTH OF EXPORTS AND IMPORTS
Abstract. In this article, scientific research and literature on the development of foreign
export and import are studied, besides, the volume of export and import between countries is
considered.
Key word: Export, import, PF-228, association, engine, realization, interest, foreign trade.
ЭКОНОМИЧЕСКИЙ РОСТ ЭКСПОРТА И ИМПОРТА
Аннотация. В данной статье изучаются научные исследования и литература по
развитию зарубежного экспорта и импорта, а также рассматриваются объемы экспорта
и импорта между странами.
Ключевые слова: Экспорт, импорт, ПФ-228, объединение, двигатель, реализация,
интерес, внешняя торговля.
Kirish
O‘zbekiston importining asosiy tarkibi texnologik vositalar, ko‘chmas mulk, oziq-ovqat
mahsulotlari, va unumdor miqdorda energiya mahsulotlarini o‘z ichiga oladi. Shuningdek,
yanvar-sentyabr 2021 yilda O‘zbekiston importining asosiy tajribasiga buyurtmalar kelgan
ulushlar Rossiya, Xitoy, Koreya, Qozog‘iston, va Turkiya bo‘lgan. O‘zbekiston import qiladigan
mahsulotlarning ko‘pchiligi esa Rossiya, Xitoy, Yaponiya va Qozog ‘istondan olib keladi.
Nazariy va empirik tadqiqotlar asosan ikkalasiga ham e’tibor qaratadi. Eksport va o‘sish
o‘rtasidagi yoki import va o‘sish o‘rtasidagi munosabatlar yoki assotsiatsiya eksport, import va
iqtisodiy o‘sish o‘rtasida bo‘ladi. Tovar va xizmatlar eksporti sifatida qaraladi.Bir qator sabablarga
ko‘ra iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning dvigateli, shu jumladan eksport bozor ulushini saqlab
qolish uchun kompaniyalardan innovatsiyalar va takomillashtirishni talab qiladi.
Korxonalar eksport salohiyatini oshirish bilan bog‘liq rivojlanish omillaridan biri
iqtisodiyotda innovatsion-investitsion jarayonni jadallashtirish, ilmiytexnikaviy
rivojlanishga erishish hisoblanadi. Agar eksport salohiyati yuqori mamlakatlar tajribasi
shuni ko‘rsatmoqdaki, aynan innovatsion-investitsion muhit rivojlangan davlatlargina iqtisodiy
taraqqiyotining dastlabki davrida ishlab chiqarishining diversifikatsiyasiga erisha olishgan va
keyingi rivojlanish bosqichida murakkab texnologiyaga asoslangan mahsulotlar ishlab
chiqarishgan. Bugungi kunda Xitoy iqtisodiyotining 30 foizdan yuqoriroq o‘sishi innovatsion
loyihalarni amalga oshirishga ilmiy-texnik inqilobni joriy etishga imkon bermoqda.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
58
Mamlakat eksportida yuqori texnologiyali mahsulotlar ulushi tinimsiz o‘sib bormoqda va
ular ulushi ham 30 foizga yetgan. Shunday ekan O‘zbekistonda eksport va import tuzilishi
quyidagicha:
2.
EKSPORT
O‘zbekistonning asosiy eksporti oltin (5,18 milliard dollar) chakana bo‘lmagan sof paxta
iplari (1,39 milliard dollar) neft gazi (934 million dollar), tozalangan mis (596 million dollar) va
kumush (339 million dollar) bo‘lib, asosan Shveytsariyaga (4,29 million dollar) eksport qilinadi.
Rossiya (2,6 milliard dollar) Xitoy (1,98 milliard dollar) Turkiya (1,59 milliard dollar) va
Qozog‘iston (1,25 milliard dollar) h.k.[1]
3. IMPORTLAR
O‘zbekistonning asosiy importi avtotransport vositalaridir: ehtiyot qismlar va aksessuarlar
(8701 dan 8705 gacha) (1,28 milliard dollar) qadoqlangan dori-darmonlar (1,16 milliard dollar)
avtomobillar (1,12 milliard dollar) bug‘doy (831 million dollar) va qayta ishlangan neft (775
million dollar) asosan Xitoydan (7,26 milliard dollar) Rossiyadan import qilinadi. (5,62 milliard
dollar) Qozog‘iston (3,68 milliard dollar) Janubiy Koreya (2,26 milliard dollar) va Turkiya (1,89
milliard dollar) h.k.
[2]
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tаdbirkorlik sub’ektlаrining eksport
sаlohiyatini yanаdа kengаytirish chorа-tаdbirlari,
Yil mobaynida O‘zbekiston Respublikasi tashqi
savdo aylanmasi 40,1 mlrd dollarni tashkil etdi. Jumladan, eksport hajmi qariyb $15,5 mlrdga
(+23,8%) import esa $24,6 mlrdga (+21,2% ga) yetdi. Hisobot davrida — $9,1 mlrd qiymatida
passiv savdo qayd etildi. TSAda eksport hajmi qariyb 15,5 mlrd AQSh dollariga (23,8% ga
ko‘paydi) va import hajmi 24,6 mlrd AQSh dollariga (21,2% ga ko‘paydi) yetdi. Undan tashqari
2022- yil 30 sentabrdagi PF-228-sonli Farmoniga muvofiq eksport qiluvchi tashkilotlarga foyda
solig‘i va aylanmadan olinadigan soliq bo‘yicha soliq solinadigan bazani kamaytirish
ko‘rinishidagi imtiyozlar tovarlar (ishlar, xizmatlar)ni realizatsiya qilishdan tushgan umumiy
tushumdagi eksport hajmining ulushidan qatʼiy nazar qo‘llanilib kelinmoqda.
Hisobot davrida —
9,1 mlrd AQSh dollari qiymatida passiv tashqi savdo balansi qayd etildi. Eksport hajmining eng
yuqori ko‘rsatkichlari Xitoy ($2,2 mlrd), Rossiya ($2,5 mlrd), Qozog‘iston ($1,1 mlrd), Turkiya
($1,3 mlrd) davlatlarida qayd etildi.
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi tahliliga ko‘ra, bojxona to‘lovlaridan olinadigan
daromadning o‘sishiga ta’sir ko‘rsatgan asosiy omillar 2022-yil yanvar-avgust oylarida import
hajmining o‘tgan yilning shu davriga nisbatan deyarli 20 foizga oshishini ko‘rishimiz mumkin.
O‘zbekiston eksportining o‘sishi sanoat mahsulotlari, oziq-ovqat mahsulotlari, kimyo va
qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportining o‘sish sur’atlari bilan izohlanadi. Eksport hajmining
kamayishi Buxoro viloyatida paxta tolasining ichki bozorga yo‘naltirilganligi bilan,
Qoraqalpog‘iston Respublikasida plastmassa va undan tayyorlangan mahsulotlar, ip-kalava va
(qizilmiya ildizidan tayyorlanadigan) farmasevtika mahsulotlari eksportining kamayishi bilan,
Surxondaryo viloyatida meva-sabzavot mahsulotlari (dukkakli o‘simliklar, pomidor, mosh, piyoz)
eksportining kamayishi bilan bog‘liq.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
59
1-rasm.
Davlat bojxona qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, yil boshidan 30-sentabrga qadar tovarlar
eksporti hajmi o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 25,5%ga oshgan. Tovarlar eksport hajmining
sezilarli o‘sishi Samarqand (35,5%), Andijon (35,3%), Qashqadaryo (29,2%), Namangan (29,1%),
viloyatlarida qayd etildi.[3]
Eksportni rag‘batlantirish agentligi mahalliy eksport qiluvchilarni qo‘llab-quvvatlash
bo‘yich amaliy chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun vakolatga ega. Qishloq xo‘jaligining
barqaror sur’atlar bilan rivojlanib borishi aholini qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, qayta ishlash
sanoatini esa xomashyo bilan ta’minlash orqali mamlakatimiz oziq-ovqat xavfsizligini
mustahkamlash hamda respublikamizning eksport salohiyatini yuksaltirishga zamin yaratadi.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish, sanoat usulida chuqur qayta ishlash va ichki
iste’moldan ortiq qismini jahon agrar va oziq-ovqat bozorlarida manfaatli narxlarda eksport
qilish masalalariga katta e’tibor qaratilayotgani, mahsulot yetishtirish hajmini keskin
ko‘paytirish yuzasidan aniq chora-tadbirlar ko‘rilayotgani o‘z navbatida, meva-sabzavot va uni
qayta ishlash asosida tayyorlangan mahsulotlar eksportini yanada oshirishga xizmat qiladi.
Xorijiy investitsiyalarni yanada kengroq jalb etish, jahon oziq-ovqat mahsulotlari
bozorining yo‘nalishlari va rivojlanish istiqbollarini tahlil etish, O‘zbekistonning eksport
salohiyatini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi.
Tashqi savdo umumiy hajmidan eksport 5,7 mlrd dollarni (2021 yilning yanvar-martiga
nisbatan 138,7 foizga yoki 2,4 baravarga o‘sgan), import esa 7,4 mlrd dollarni (o‘sish 44,6 foiz)
tashkil etdi.
Samarqand
16%
Andijon
16%
Namangan
13%
Qashqadaryo
55%
Tovarlar eksportining o'sishi
Samarqand
Andijon
Namangan
Qashqadaryo
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
60
2-rasm
Bugungi kunga qadar O‘zbekiston dunyoning 160 ta davlati bilan savdo aloqalarini
o’rnatgan. Tashqi savdo aylanmasining eng katta hajmi Xitoy (16,6%), Rossiya (14,2%),
Qozog‘iston (7,5%), Turkiya (5,9%), Koreya Respublikasi (4,8%), Germaniya (2,9%)
va Qirg‘iziston (1,7%) bilan qayd etilgan. 529,7 mln dollarlik xizmatlar import qilindi. (umumiy
tuzilmada 7,2 foiz), bu 2021 yilning yanvar-mart oylariga nisbatan 46,4 foizga ko‘pdir.[4]
Tovarlar eksporti (nomonetar oltin hisobga olinmagan holda) o‘tgan yilning mos davriga
nisbatan 23 foizga oshib, 1,9 mlrd dollarni tashkil etdi. Tovarlar importi 1-chorakda 5,2 mlrd
dollarni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 14 foizga oshdi.Davlat Statistika qo‘mitasi maʼlumotiga
ko‘ra, O‘zbekistonda 2022-yil 1-choragida
201,6
mln dollarlik bug‘doy import qilingan bo‘lib,
o‘tgan yilning mos davriga nisbatan
62,1
mln dollar (43,9%)ga oshgan. Shu bilan birga, mazkur
davrda
803,6
ming tonna, o’tgan yilga nisbatan
88
ming tonnaga ko‘p bug‘doy import qilingan.
Eksport va import tarkibi
2018
2019
Tashqi savdo aylanmasi
100.0
100.0
eksport
41.9
41.8
import
58,1
58.2
Eksport tarkibi
100
100
paxta tolasi
1,6
1,6
oziq ovqat mahsulotlari
7,8
8,8
meva-sabzavodlar mahsulotlari
6,3
6,9
enirgiya manbaalari va neft
19,1
14,5
qora metal va ularning buyumlari 2.3
1,7
rangli metal va buyumlar
6,1
5,4
mashina va asbob -uskunalar
1,5
2,5
to'qimachilik buyumlar
9,3
9,3
oltin
20,8
28,3
xizmatlar
21,9
19,7
shundan safarlar
7,4
7,5
boshqalar
3,1
3,3
16,60%
14,20%
7,50%
5,90%
4,80% 2,90%
1,70%
Tashqi savdo aylanmasi
Xitoy
Rossiya
Qozog‘iston
Turkiya
Koreya
Germaniya
Qirg‘iziston
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
61
Joriy yil yanvar-avgust oylarida mamlakatning eksportyorlari soni 5 527 tani tashkil etib,
ular tomonidan 7 891,4 mln. AQSh dollari (oltin eksportidan tashqari) qiymatidagi ( 2020-yilning
mos davriga nisbatan 36,0 %ga koʻpaydi) tovar va xizmatlar eksport qilinishi taʼminlandi.2021-
yil yanvar-avgust oylari yakunida eksport boʻyicha asosiy hamkor davlatlar tarkibida XXR
(eksport umumiy hajmining 17,0 %) va Rossiya Federatsiyasi (13,7 %) davlatlari yetakchilik qildi.
Mazkur yetti yirik davlatlarning jami eksportdagi ulushi 64,0 %ni tashkil etdi.
REFERENCES
1.
Shodmonov Sh.Sh.., G‘afurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik.-T..,IQTISOD-
MOLIYA,2010.(
2.
Borisovye.F
Ekonomicheskaya
teoriya:
ucheb.-2
Prospekt,2005
C:\Users\user\Downloads\154-160+Xurramov+R+TSRU.pdf
3.
O‘lmasov.A.,,Vahobov.A.,,,Iqtisodiyot.nazariyasi
(
https://oec.world/en/profile/country/uzb
4.
..\..\..\..\Downloads\61-65 (1).pdf
5.
Xodiyev B.Y., Shodmonov Sh.Sh. Iqtisodiyot nazariyasi. 2017 (
6.
Xamedov I.A., Alimov A.M. O‘zbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyat asoslari.
– T., 2001-yil.(
7.
https://bestpublication.org/index.php/iq/article/view/907/873
8.
https://www.gazeta.uz/oz/2022/04/21/export-import/
9.
https://kun.uz/10332594?q=%2Fuz%2F10332594
10.
Ростовский Ю.М. Внешнеэкономическая деятельность. Учебник, 5-е издание, с
изменениями. / Ю.М.Ростовский, В.Ю.Гречков. – М.: Экономистъ, 2016. С.
146.
11.
Foreign economic relations of Russia. Edited N.N.Kotlyarov, A.B.Dmitrieva. Raleigh,
North Carolina, USA: Open Science Publishing, 2018 195 p. (Внешнеэкономические
связи России Под редакцией Н.Н. Котлярова, А.Б. Дмитриевой), 448c0d0e82a7-11e8-
b7fa-005056bf1e2a.pdf
