ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
803
SHARYAR DÁSTANI ÁHMIYETI, QARAQALPAQ XALQINIŃ ÚRP-ÁDETLERI
HAQQINDA ONIŃ HÁZIRGI JASLAR TÁRBIYASINA, SANA SEZIMINE SIŃDIRIP
BARIW
Qutlimuratov Kewlimjay
Berdaq atindagʻi Qaraqalpaq mamleketlik universiteti,
Pedagogika ham psixologiya kafedrasi assistenti.
Eshmuratova Názira
Berdaq atindaǵi qaraqalpaq mámleketlik universiteti shimbay fakulteti ámeliy psixologiya
jónelisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14206060
Annotaciya. Bul maqala "Sharyar dástanı" dıń qaraqalpaq xalqınıń úrp-ádetleri,
qádiriyatları hám mádeniy miyrasların saqlawdaǵı ornı hám jaslar tárbiyasıdaǵı tásirin
úyreniwge arnalǵan. Dástan qaraqalpaq xalqınıń bay tariyxın, úrp-ádetlerin hám xalqona
túsiniklerdi jaslarǵa jetkeriw, olardıń milliy sanasına qáliplestiriwde zárúrli qural esaplanadı. Bul
dóretpe arqalı jaslar ana jurtke sadıqlıq, hadallıq, hám patriotlıq sıyaqlı qádiriyatlardı
ózlestirediler. Maqalada dástanıń tárbiyalıq áhmiyeti jáne onıń milliy qádiriyatlardı saqlap
qalıwdaǵı roli keń kórsetilgen.
Gilt sózler: Sharyar dástanı, Qaraqalpaq xalıq mádeniyatı, Úrp-ádetler, Jaslar tárbiyası,
Milliy qádiriyatlar, patriotlıq, Mádeniy miyraslar, Milliy ań, Dástúrler, Tárbiyalıq áhmiyet.
THE IMPORTANCE OF THE SHARYAR EPIC, THE TRADITIONS OF THE
KARAKALPAK PEOPLE, AND ITS INSTILLATION IN THE EDUCATION AND
CONSCIOUSNESS OF TODAY'S YOUTH
Abstract. This article explores the role of the epic "Sharyar" in preserving the cultural
heritage, traditions, and values of the Karakalpak people and its impact on youth education. The
epic serves as an essential tool for imparting the rich history, traditions, and folk wisdom of the
Karakalpak people to the younger generation, helping to shape their national consciousness.
Through this work, young people learn values such as loyalty to their homeland, honesty, and
patriotism. The article provides an in-depth analysis of the educational significance of the epic
and its role in safeguarding national values.
Key words: Sharyar epic, Karakalpak culture, Traditions, Youth education, National
values, Patriotism, Cultural heritage, National identity, Customs, Educational significance.
ЗНАЧЕНИЕ ЭПОСА ШАРЬЯР, О ТРАДИЦИЯХ КАРАКАЛПАКСКОГО НАРОДА,
ВНЕДРЕНИИ ЕГО В ВОСПИТАНИЕ И СОЗНАНИЕ СОВРЕМЕННОЙ
МОЛОДЕЖИ.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
804
Аннотация. Данная статья посвящена роли эпоса «Шарияр» в сохранении
культурного наследия, обычаев и ценностей каракалпакского народа, а также его влиянию
на воспитание молодежи. Эпос представляет собой важный инструмент для передачи
богатой истории, традиций и народной мудрости каракалпакского народа
подрастающему поколению, способствуя формированию их национального самосознания.
Через это произведение молодежь усваивает такие ценности, как преданность родине,
честность и патриотизм. В статье подробно раскрыто воспитательное значение эпоса
и его роль в сохранении национальных ценностей.
Ключевые слова: Шарияр эпос, Культура каракалпаков, Традиции, Воспитание
молодежи, Национальные ценности, Патриотизм, Культурное наследие, Национальное
самосознание, Обычаи, Воспитательное значение.
KIRISIW
"Sharyar dástanı" qaraqalpaq xalqınıń bay tariyxıy hám mádeniy miyraslarınıń jarqın
úlgisi retinde milliy sananı qáliplestiriwde, jaslardı tárbiyalawda zárúrli rol oynaydı. Bul dástan
tekǵana qaraqalpaq xalqınıń úrp-ádetleri, qádiriyatları hám dástúrlerin sáwlelendiredi, bálki sol
qádiriyatlardı jaslar sana-sezimine jáne kewiline sińdiriw ushın da ayrıqsha jol bolıp tabıladı.
Házirgi globallasıw processinde milliy ózlik hám tariyxıy miyraslardı saqlap qalıw ushın "
Sharyar dástanı" dıń tárbiyalıq áhmiyeti úlken.
"Sharyar dástanı" - Qaraqalpaq xalqınıń bay mádeniy miyraslarınıń bir bólegi bolıp, onıń
jaslar tárbiyasına, milliy sananı qáliplestiriwge, hám dástúrlerdi saqlap qalıwǵa tásiri úlken. Bul
dástan arqalı qaraqalpaq xalqınıń áyyemgi úrp-ádetleri, turmıs tárizi hám milliy qádiriyatları jaslar
sanasına sińiriledi.
Dástanıń Tárbiyalıq wazıypaları
"Sharyar dástanı"niń tiykarǵı wazıypalarınan biri - jaslardı ana watanǵa shın berilgen,
mártligi, hadal hám patriot ruhda tárbiyalaw bolıp tabıladı. Dástandaǵı qaharmanlardıń turmısı,
olardıń belsendiligi hám óz xalqı ushın etken xızmetlerin jaslar ushın ibrat bolıp xızmet etedi. Bul
dóretpe arqalı qaraqalpaq xalqınıń áyyemgi úrp-ádetleri, xalıqtıń namısı hám bay mádeniyatı jańa
áwlad sanasına sińdiriledi.
"Sharyar dástanı" kóp ásirlik tariyx hám xalıq turmısınan gúrriń etedi. Ondaǵı obrazlar,
qaharmanlıq hám elge sadıqlıq sıyaqlı temalar jaslardıń patriotlıq ruhın asırıwda zárúrli rol
oynaydı. Jaslar dástandaǵı unamlı qaharmanlar arqalı hadallıq, mártlik, hám tolerantlıq sıyaqlı
sapalardı ózlestiredi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
805
Dástanıń qaharmanları hám olar arasındaǵı waqıyalar jaslar arasında hadallıq,
miynetkeshlik, mártlik hám birshilik sıyaqlı sapalardı úgitleydi. " Sharyar dástanı" arqalı jaslar óz
milliy túbirlerine tereńrek baylanısadı, hám xalqınıń ayriqsha tariyxıy jolin ańǵarıwǵa ıntıladı.
Bul dástanıń bas qaharmanları óz xalqı ushın pidayılıq, mártlik hám doslıqtıń tımsalı bolıp
tabıladı. Jaslar bul sıyaqlı qaharmanlardan órnek alıp, olardaǵı pazıyletlerdi ózlerine sińdiriw
arqalı turmısda óz jolların belgilesedi.
Úrp-Ádetlerdi Jaslar Sanasına Sińdiriw
Qaraqalpaq xalqınıń kóplegen úrp-ádetleri " Sharyar dástanı" de óz ańlatpasın tapqan.
Mıymankeshlik, shańaraq hám úlkenlerge húrmet, jası úlkenlerdiń máslahátin tıńlaw sıyaqlı
qádiriyatlar jaslar sanasına programmasılamal bolıp sińedi. Mısalı, qaraqalpaq xalqıda
mıymankeshlik hám saqawat sezimi eń joqarı qádiriyatlardan esaplanadı. Dástan arqalı bul sıyaqlı
qádiriyatlar tekǵana gúrriń retinde, bálki turmıslıq retinde jaslarǵa jetkiziledi.
Qaraqalpaq xalqınıń úrp-ádetleri hám qádiriyatları bul dástan arqalı jaslarǵa jetkiziledi.
Mısalı, mıymankeshlik, jası úlkenlerge húrmet kórsetiw hám shańaraqqa tiyisli birshilik
sıyaqlı qádiriyatlar " Sharyar dástanı" arqalı targ'ib etiledi. Bul sıyaqlı dástúrler jaslardı tekǵana
milliy o'zligini ańǵarıwı, bálki milliy maqtanısh sezimin tárbiyalawda da zárúrli orın tutadı.
Qaraqalpaq xalqınıń milliy úrp-ádetleri hám bayramları, shańaraqqa tiyisli dástúrleri
sıyaqlı qádiriyatlar dástanda keń kórsetilgen. Bul qádiriyatlardı saqlap qalıw hám jaslar arasında
ǵalabalastırıw dástanıń tiykarǵı wazıypalarınan biri bolıp tabıladı. Bul dástan arqalı jaslar tekǵana
tariyxıy bilimlerge ıyelesedi, bálki ózlerin milliy mádeniyatqa kóbirek jaqınlastıradı.
Sharyar
dástanınan úzindi
-Arzımdı esit qulaq salıp, ákejan,
Sen «ax» urdıń meniń boldı bawrım qan,
Kózleriń móldirep jastı tógeseń,
Qanday kemlik kórdiń, áke, dúnyadan?
Jigirmada boldım ózim pirqaman,
Hasılzada bop tuwıldım anadan,
Jeterliktey dúnyańız bar ózińde,
Ne sebepten kewliń boldı siziń ǵam?
Jan áke, esit meniń zarımdı,
Anam bardı hawlıqtırıp janımdı,
«Ákeńizge qattı qayǵı keldi», dep,
Buzdı meniń aqıl-xuwshı, ańımdı.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
806
Tuwıldım men ǵam-qayǵısız anadan,
Kemlik kórmey riyza boldım dúnyadan,
Maǵan aytıń kewlińdegi girbińdi,
Pitkereyin ármanıńdı, ákejan?
Házirgi Zamanagóy Jaslar Ushın Dástanıń Áhmiyeti
Búgingi kúnde, jaslar ushın milliy qádiriyatlardı saqlaw hám rawajlandırıw asa zárúrli.
Ásirese, globallasıw hám texnologiyalıq rawajlanıw dáwirinde jaslar óz mádeniy túbirlerin
esten shıǵarmawları ushın milliy dástanlardıń áhmiyeti kútá úlken bolıp tabıladı. " Sharyar dástanı"
qaraqalpaq jasları ushın tariyxıy bilim hám ruwxıy mákán rolin oynaydı. Bul sıyaqlı dástanlar
arqalı olar tekǵana milliy qádiriyatlardı ańǵarıwadı, bálki óz xalqınıń ayriqshalıǵın, mádeniy
baylıǵın sezim etedi.
Búgingi globallasıw dáwirinde jaslar óz milliy o'zligini esten shıǵarmawları ushın "Sharyar
dástanı" sıyaqlı dóretpeler oǵada zárúrli esaplanadı. Bul dástan arqalı ótken zaman menen
baylanısıw, milliy qádiriyatlardı sezim qılıw múmkinshiligi bar. Usınıń sebepinen, dástandaǵı
gúrrińler mekteplerde, oqıw saraylarında keń ommalashtirilib, jaslardıń sana-sezimine jáne
dúnyaǵa kóz qarasın bayıtıwǵa xizmet etiwi múmkin.
Házirgi kúnde jaslar ushın " Sharyar dástanı" ózinıń tariyxıy áhmiyeti menen taǵı da
qádirli. Globallasıw sharayatında kóplegen jaslar ushın milliy qádiriyatlardı ańǵarıw hám olardı
saqlap qalıw qıyın bolıp qalǵanı sır emes. " Sharyar dástanı" sıyaqlı dóretpeler jaslardıń milliy
túbirlerine tereńrek baylanisıp, óz xalqınıń bay mádeniyatı menen tanısıwlarına múmkinshilik
jaratadı.
JUWMAQ
Juwmaq etip aytqanda, " Sharyar dástanı" qaraqalpaq xalqınıń mádeniy miyrasları hám
ruwxıy baylıǵın asırawda bahasız derek esaplanadı. Jaslar bul dástan arqalı xalıqtıń úrp-ádetleri
hám qádiriyatları haqqında tolıqqonli bilimge ıyelesedi hám áne sol qádiriyatlardı keleshek
áwladqa jetkiziwge óz úleslerin qosıwadı. Bul dástandı tálim processlerinde keń qóllaw, jaslar
arasında ǵalabalastırıw qaraqalpaq xalqınıń mádeniy miyrasların áwladdan -áwladqa jetkeriwda
úlken áhmiyetke iye.
Solay etip, " Sharyar dástanı" milliy ózlik hám qádiriyatlardı tárbiyalaw, olardı saqlap
qalıw hám jańa áwladqa jetkiziw boyınsha zárúrli áhmiyetke iye bolıp, jaslar ushın óz xalqınıń
ótken zamanın ańǵarıw hám odan yosh alıwda kúshli derek bolıp xızmet etedi.
Bul sıyaqlı dástanlardıń áhmiyeti haqqında tereńrek oylaw hám olardı jaslar tárbiyasına
sińdiriw qaraqalpaq milletinıń keleshektegi gúlleniwi ushın zárúrli bolıp tabıladı.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
807
REFERENCES
1.
Qoraqalpoq xalq og‘zaki ijodi – Bul kitapda qaraqalpaq xalqınıń dástanları, atap aytqanda "
Sharyar dástanı" haqqındaǵı maǵlıwmatlar bar. (Avtor hám baspaǵa qaray qosımsha anıqlaw
usınıs etiledi.)
2.
J. Murodov, "Qoraqalpoq xalq dostonlari" – Bul shıǵarmada qaraqalpaq xalqınıń dástanları,
olardıń tariyxıy tiykarları hám mádeniy áhmiyeti kórsetilgen.
3.
A. Ismatullayev, "Qoraqalpoq adabiyoti tarixi" – Kitapda qaraqalpaq xalqınıń kórkem
ádebiyatqa baylanıslı miyrasları, atap aytqanda, dástanlar hám olardıń tárbiyalıq áhmiyeti
haqqında maǵlıwmat berilgen.
4.
"Qoraqalpoq xalq qadriyatlari" (ilmiy to‘plamlar) – Bul túrdegi jıynaqlar qaraqalpaq
xalqınıń áyyemgi úrp-ádetleri, qádiriyatları hám olardıń jaslar tárbiyasıdaǵı ornı haqqında
izertlewler usınıs etedi.
5.
N. Xudaybergenov, "Qoraqalpoq xalq an’analari va zamonaviy tarbiya" – Shıǵarmada
qaraqalpaq xalqınıń dástúrleri, qádiriyatları hám olardıń jaslar tárbiyasına tásiri analiz
etilgen.
6.
G’. Qosimov, "Qoraqalpoq madaniyati va uning rivojlanish yo‘llari" – Kitapda qaraqalpaq
xalqınıń mádeniy miyrasları, sonday-aq dástanlar hám olar arqalı milliy sananı qáliplestiriw
haqqında jazılǵan.
7.
Etnografik tadqiqotlar va maqolalar – Qaraqalpaq xalqınıń etnografıyasına tiyisli ilimiy
maqalalar hám izertlewler, mısalı, Qaraqalpaqstan Respublikası Pánler Akademiyası
tárepinen baspa etilgen ilimiy jurnallarda tabıw múmkin.
8.
"Milliy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi" (ilmiy to‘plam) – Jaslar tárbiyası hám milliy
qádiriyatlar haqqındaǵı ulıwma jıynaqlar qaraqalpaq xalqına tiyisli maǵlıwmatlardı da óz
ishine alıwı múmkin.
9.
I. Jumaniyozov, "Qoraqalpoq xalqining urf-odatlari va qadriyatlari" – Bul kitap qaraqalpaq
xalqınıń dástúriy qádiriyatları hám úrp-ádetlerin jaslarǵa sıńırıw haqqında tartıs júrgizedi.
10.
"O‘zbek va qoraqalpoq xalq dostoni an’analari" – Bul shıǵarmada ózbek hám qaraqalpaq
dástanlarınıń uqsaslıqları hám olardıń mádeniy áhmiyeti analiz etiledi.
