1202
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
KAYKOVUSNING “QOBUSNOMA” ASARIDAGI LEKSEMALAR TAHLILI
Mahmudova Sevinch
TerDU O‘zbek filologiyasi fakulteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14562623
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Kaykovusning “Qobusnoma” asaridagi leksemalar hamda
undagi notanish, tarixiy so‘zlar haqida so‘z yuritilgan. Shuningdek, asardagi tushunilishi qiyin
bo‘lgan so‘zlarning tahliliga to‘xtalib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
Qobusnoma, lug‘at, leksema, grammatik xususiyatlar, so‘z o‘zlashtirish.
ANALYSIS OF LEXEMES IN KAYKOVUS'S "QOBUSNOMA"
Abstract.
This article discusses the lexemes in Kaykovus's "Qobusnoma" and the
unfamiliar, historical words in it. It also touches upon the analysis of words that are difficult to
understand in the work.
Keywords:
Qobusnoma, dictionary, lexeme, grammatical features, word acquisition.
АНАЛИЗ ЛЕКСЕМ В «КОШМАРЕ» КАЙКОВУСА.
Аннотация.
В статье рассказывается о лексемах в произведении Кайковуса
«Кошмар» и незнакомых, исторических словах в нем. Также обсуждается анализ трудных
для понимания слов в произведении.
Ключевые слова:
Кабуснома, словарь, лексема, грамматические особенности,
усвоение слов.
“Qobusnoma” – Sharq va Markaziy Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan axloqiy taʼlimiy
asar, fors-tojik badiiy nasrining birinchi va yirik yodgorligi (XI asr). Tabariston (Mozandaron)
hukmdori Shams al-Maoliy Qobusning nabirasi Unsur al-Maoliy (Kaykovus, 1021—98)
tomonidan fors tilida yozilgan (1082—83) va “Nasihatnomai Kaykovus” deb atalgan.
“Qobusnoma” shu asarning oʻzbekcha tarjimasidir.
Muallif asarni oʻgʻli Gilonshohga bagʻishlagan. Kaykovus og‘li Gilonshohga tarbiya
berish unga ma'naviy meros qoldirish uchun shu asarni yozganligini ta'kidlaydi. U shunday deydi:
“Har ota-ona umri davomida yiqqan terganlarini farzandiga qoldirib ketgisi keladi. Men ham shuni
xohladim. Mening hayotim bo’yi yig‘gan mana shu so’zlarimni senga qoldirib ketyapman og‘lim”
deydi Kaykovus. “Qobusnoma” asosini Qurʼoni karim suralari, Muhammad (sav)ning faoliyati va
koʻrsatmalarini ifodalovchi hadislar, hikmatli hikoyatlar tashkil etadi. Asar 44 bobdan iborat.
Dastlabki 4 bobi Haqni tanimoq, Paygʻambarlarning xilqati (yaratilishi), Alloh neʼmatiga
shukr qilmoq haqida boʻlib, qolgan 40 bobi ota-onani hurmatlash, ilmiy bilimlarni, sanʼatni
egallash, harb, savdo, dehqonchilik ishlari va hunarni oʻrganish, odob-axloq qoidalariga rioya
etish, farzand tarbiyasi, saxovat va juvonmardlik kabi koʻplab masalalarni oʻz ichiga oladi.
1203
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Asarda hunar va ilm jamiyat taraqqiyotining asosiy omillari deb qaraladi. Odamlar uch
guruhga boʻlinib, ularning jamiyatda tutgan oʻrni belgilanadi; odamlarning fazilatlari ham uch
guruhga boʻlinadi: aqllilik, haqgoʻylik, juvonmardlik. Kaykovus dunyodagi mavjudotni bir-biri
bilan bogʻliq va murosasiz deb talqin qiladi. U kishi ruhiyatini ham ikki guruhga boʻladi: jismoniy
sezgini modda, ruhiy hissiyotni esa “jon” bilan bogʻlaydi va bularning birini moddiy, ikkinchisini
ruhiy hayot mahsuli deb koʻrsatadi.
Barchaga ma’lumki, Kaykovusning “Qobusnoma” asari g‘arb va sharq mutafakkirlari
tomonidan e’tirof etilgan, o‘nlab tillarga tarjima qilingan farzand tarbiyasi haqidagi mufassal
bayon hisoblanadi. Bilamizki, ko‘plab kitoblarda biz tushunmaydigan, notanish tarixiy so‘zlar
ko‘p keltiriladi. Ma’lumki,til doimo o’zgarib turadi.
Ayniqsa, tilning leksikasi tez o’zgaruvchan bo’ladi. Tilning leksik qatlami asrlar mahsuli
hamdir,ya’ni bunda har bir tarixiy davr,ijtimoiy taraqqiyot bosqichi o’z ifodasini topadi. So’zlar
hamda til birliklari eskiradi, yangi so’zlar paydo bo’ladi. Shuningdek, “Qobusnoma” asari ham
bundan holi emas. Kitobxon bu asarni birinchi o‘qiganida yaxshi anglab ololmasligi tabiiy hol
ammo qayta-qayta tahlil qilib o‘qisa ayni muddao.
Shu o‘rinda bir narsani ta’kidlab o‘tmoqchimanki, asarni takror o‘qishdan ko‘ra pastki
qismida berilgan lug‘atlar bilan ishlab, tanishib chiqish maqsadga muvofiqdir. Lug’atlar barchaga
barobar xizmat qiladi, ya’ni undan barcha soha vakillari foydalanishi mumkin. Lug’at tuzish
ma’lum maqsadlarni o’z ichiga oladi.
Insoniyat dunyoga kelibdiki, albatta, so’z bilan ish tutadi. So’z olamiga duch keladi va
undan foydalanadi. Nazariy yondashuvda leksik sath birligi tilshunoslikda leksema atamasi bilan
nomlanadi. Leksema tilshunoslikning eng muhim va markaziy tushunchalaridan biri. [1,101]
Asarni o‘qiyotgan kitobxon leksemalarning izohini ko‘rib biroz o‘ylanishi mumkin.
Masalan: asarning o‘ttiz birinchi bobi, ``ilm talabi va qozigarlik zikrida`` shunday jumla
keltiriladi: “
Ey farzand, agar muzakkir bo‘lsang,xofiz bo‘lg‘il va ko‘p narsani yod qilg‘il. Hech
kishi bila
jadal
va munozara qilmag‘il”
[2,133] Bu jumlani o‘qigan kitobxon birinchi o‘rinda
“
jadal”
degan so‘zni shunchaki “tez” ma’nosini bildiruvchi leksema deb bilishi tabiiy hol.Lekin
bu so‘zning izohiga qaraganimizda “
jadal”
so‘zining ma’nosi -
tortishuv
,
munozara
,
janjal
deb
keltirilgan ekan. ``
Jadal
`` so’zi Ahmad Yugnakiyning ``Hibatul haqoyiq``asarida ham
keltirilgan.Asarda bu so’zning ma’nosi-
intilish
deb berilgan. Bunday so‘zlarga ko‘plab misollar
mavjud.Masalan: Mahmud Koshg’ariyning ``Devon-u lug’otit-turk`` asarida ``
qayra
`` so’zi
keltirilgan. Bu so’zimizning ma’nosi-
qayramoq,
ya’ni o’tkirlamoq (pichoqni qayramoq,tishni
qayramoq). Asarda esa bu so’zning ma’nosi-
yana
deb berilgan. Lug’at bundan 450 yil muqaddam
ilgari tuzilgan bo’lib uni o’zbek tilida yaratilgan dastlabki izohli lug’at deyishimiz mumkin.
1) G‘ayrat-rashk. Bu so‘zning kuch degan ma’nosi ham bor.
1204
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
2) Maraka-urush maydoni. Hozirda a’za degan ma’noni bildiradi.
3) Ravish-yo‘l. Hozirda so‘z turkumi ma’nosida.
4) Qoni-qanoatli
5) Qo‘lmoq-so‘ramoq va boshqalar.
Bu leksemalar qadimda shunday ma’no ifodalagan bo‘lsa-da, lekin hozirda ham ularning
yangicha ma’nolari yo‘q emas, albatta. Tillarni bir-biriga muqoyasa qilib, taqqoslab o‘rganish
shuni ko‘rsatadiki, ba’zi tillardagi leksemalarning ma’nolari, shakllari, grammatik xususiyatlari
bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi. [3,186] Mening fikrimcha, yuqorida berilgan so‘zlar
qadimdan bizga o‘zlashib ketgan. Chunki, ularning hozirda yangi ma’nosi bor. Misol uchun, ilgari
momo-bobolarimiz sabzini boshqa nom bilan ataganlar, ya’ni “kachiri” deb. To‘g‘ri biz bulardan
bexabarmiz chunki ayni vaqtda sabzini hamma bir xil nom ostida qo’llaydi. Dunyo tilshunosligida
tillarning muntazam boyib borishiga xizmat qilayotgan so’z yasalishi har bir tilning taraqqiyot
darajasini,uning rivojlanib borish yo’llarini ko’rsatib beruvchi, boylik ko’lamini belgilovchi
muhim omillardan biri sanaladi.[6,3] Shuningdek, o’zbek tilshunosligida A.G’ulomov so’z
yasalishiga doir eng muhim ilmiy tadqiqotlar olib borgan olim hisoblanadi .[6,9] So‘z o‘zlashtirish
boshqa til so‘zlarining o‘zbek tiliga olinishidir.
So‘z o‘zlashtirish til taraqqiyotining qonuniy ko‘rinishidir: xalqlar o‘rtasidagi iltimoiy-
iqtisodiy, madaniy-ma’rifiy va ilmiy aloqalar bir tildan ikkinchi tilga so‘z va atamalarning o‘tib
turishini taqozo qiladi. [4,195]
Lug’atlarning yaratilishi uzoq tarixga borib taqaladi. Turkiy leksikografiyada lug’atlar XI-
XII asrlarda yaratilgan bo’lsa, Evropada, xususan, Rossiyada lug’at tuzish jarayonlari XVII
asrlarda boshlangan. Demak, yuqorida ta’kidlab o‘tganimdek, asarlarda keltirilgan lug‘atlarni yod
olib hamda o‘rganib chiqish asarni yanada mukammal tushunishga va tez eslab qolishimizga
yordam beradi. Lug‘atlar bilan ishlash kitobxonning so‘z boyligini oshiradi hamda dunyoqarashini
kengaytiradi. Leksema haqida yetarlicha ma’lumotga ega bo’ldik. Shu o’rinda leksemalashuv
hodisasiga ham to’xtalib o’tsak maqsadga muvofiq bo’ladi. Internet manbalarida ham tildagi ayrim
elementlar va birikmalarning leksemaga aylanishi leksemalashuv hodisasi deb ataladi. O’zbek tili
materiallari ham leksemalashuvga tortilgan erkin birikma va hosila leksemaning ma’nolari
o’rtasida umumiylik, yaqinlik mavjudligi, xatto erkin birikma qismlarining ma’nolari
leksemalashgan birlikda to’liq aks etishini ko’rsatdi.[6,36] Leksemalashuv hodisasining mohiyati
shundan iboratki, bunda u yoki bu grammatik shakl o’z paradigmasidan ajralib chiqib, mustaqil
so’z, ya’ni leksema sifatida faoliyat ko’rsata boshlaydi. Shu o’rinda aytib o’tmoqchimanki,
leksemalashuvni so’z yasalishi bilan bog’liq hodisa sifatida o’rganish ayni muddao.
1205
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
REFERENCES
1.
R.Sayfullayeva Hozirgi o‘zbek tili/ B.R.Mengliyev, L.R.Raupova, M.M.Qurbonova,
M.Q.Abuzalova, D.N.Yo‘ldosheva/. Darslik.-Toshkent: “Innovatsiya-Ziyo”. 2020. 200 b
2.
Qobusnoma. Kaykovus. Nashrga tayyorlovchilar: Subutboy Dolimov, Ulug‘bek Dolimov.
-Toshkent: Yoshlar matbuoti,2024.-224b
3.
Tilshunoslik nazariyasi. Z.Xolmanova-Toshkent: Spectrum Media Group,2022.-320b
4.
H.Jamolxonov. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent- Talqin-2005.-138b
5.
Q.Mahmudov.Ahmad Yugnakiyning ``Hibatul haqoyiq `` asari haqida.
6.
Xolmuhamedov.B. O’zbek tilida leksemalashuv. Monografiya.-Samarqand:``Ipak yo’li``
nashriyoti,2021.-158b
7.
http://en.wikipedia.org.Computitional linguistics.
