2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
57
2-SHU’BA.
RAQAMLI AXBOROT XAVFSIZLIGI
OLIY TA’LIM MUASSASALARI TALABALARIDA MEDIASAVODXONLIK
VOSITASIDA TANQIDIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH
A.I.Pardayev
O’zbekiston-Finlandiya Pedagogika instituti Boshlangʻich ta’lim metodikasi kafedrasi katta
oʻqituvchisi.
Z.M.O‘rinboyev
O’zbekiston-Finlandiya Pedagogika instituti Boshlangʻich ta’lim metodikasi kafedrasi
oʻqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14845700
Annotatsiya.
Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalari talabalarining mediasavodxonlik
va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan
foydalanishning pedagogik imkoniyatlari o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlash, muammoli ta’lim, tanqidiy fikrlash,
"Muammoli ta’lim texnologiyalari", muammoli vaziyat, kognitiv qiziqish, o‘quv muammosi,
dalillar, eksperimental-amaliy, faktik.
Mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlashning ahamiyati
-
zamonaviy jamiyatda axborot
oqimi keskin ortib borayotgan bir sharoitda mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlash qobiliyati har
bir inson, ayniqsa, oliy ta’lim muassasalari talabalarining intellektual rivojlanishi va ijtimoiy
faolligi uchun muhim hisoblanadi. Ushbu qobiliyatlar nafaqat akademik muhitda, balki kundalik
hayotda ham insonlarga haqiqatni yolg‘ondan ajratish, xolis qarorlar qabul qilish va
manipulyatsiyalardan himoyalanish imkonini beradi.
Mediasavodxonlikning ahamiyati
-
mediasavodxonlik – bu odamlarning turli axborot
manbalaridan foydalangan holda haqiqatni tahlil qilish, axborotning ishonchliligini baholash va
undan to‘g‘ri foydalanish qobiliyatidir. Mediasavodxonlik quyidagi jihatlarga ega:
1.
Axborotni tahlil qilish qobiliyati – Talabalar turli manbalardan olingan ma’lumotlarni bir-
biri bilan solishtirish, axborotning ishonchliligini tekshirish va xolis xulosa chiqarish
ko‘nikmalariga ega bo‘lishadi.
2.
Soxta axborotni aniqlash – Bugungi kunda soxta yangiliklar va dezinformatsiya ommaviy
axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalgan. Mediasavodxonlik talabalarni bunday
axborotlarni aniqlash va undan himoyalanishga o‘rgatadi.
3.
Raqamli xavfsizlikni ta’minlash – Mediasavodxonlik orqali talabalar shaxsiy
ma’lumotlarini himoya qilish, ijtimoiy tarmoqlarda xavfsiz foydalanish va kibermakondagi
tahdidlardan ehtiyot bo‘lishni o‘rganadilar.
4.
Ijtimoiy faollikni oshirish – Mediasavodxon shaxs jamiyatdagi muammolarni tahlil qilishi,
fikr bildirishda aniq dalillarga asoslanishi va turli media vositalari orqali o‘z ovozini yetkazishi
mumkin.
Tanqidiy fikrlashning ahamiyati - tanqidiy fikrlash – bu insonning axborotni tahliliy
yondashuv orqali qayta ishlashi, mustaqil fikrlash asosida to‘g‘ri qarorlar qabul qilishi va mavjud
dalillar asosida mantiqiy xulosa chiqarish qobiliyatidir.
Tanqidiy fikrlash quyidagi jihatlarga ega:
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
58
Mantiqiy tahlil qilish
– Talabalar ma’lumotlarni bir-biriga bog‘lash, sabab-oqibat
munosabatlarini tahlil qilish va asosli fikr bildirish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar.
Subyektiv fikrlardan xalos bo‘lish
– Tanqidiy fikrlovchi inson axborotni o‘z his-
tuyg‘ulari yoki shaxsiy qarashlaridan kelib chiqib emas, balki obyektiv dalillarga asoslangan holda
baholaydi.
Yangi g‘oyalar yaratish va muammolarni hal qilish
– Tanqidiy fikrlash ijodiy fikrlash
bilan bog‘liq bo‘lib, insonning innovatsion g‘oyalar yaratishiga va muammolarni samarali hal
qilishiga yordam beradi.
haxsiy rivojlanish va mustaqil qaror qabul qilish
– Talabalar atrof-muhit va jamiyatdagi
voqeliklarni chuqur tahlil qilish, boshqalarning fikrlarini anglash va o‘z qarashlarini himoya qilish
ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar.
Mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlashning o‘zaro bog‘liqligi
-
mediasavodxonlik va
tanqidiy fikrlash bir-biri bilan uzviy bog‘liq. Mediasavodxonlik axborotni to‘g‘ri tahlil qilish va
undan oqilona foydalanish imkonini bersa, tanqidiy fikrlash esa bu jarayonni chuqurroq anglash
va mustaqil xulosa chiqarish imkonini yaratadi. Masalan, biror yangilik yoki maqolani o‘qigan
inson uning manbasini, muallifining maqsadini va ma’lumotning ishonchliligini tanqidiy baholash
orqali haqiqatni aniqlay oladi.
Oliy ta’lim muassasalarida mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish orqali
quyidagi natijalarga erishish mumkin:
Talabalarning ilmiy izlanishlar va tahliliy fikrlash qobiliyatlarini oshirish;
Axborot xurujlari va dezinformatsiyaga qarshi immunitetni shakllantirish;
Jamiyatdagi muammolarni chuqur anglash va ularga yechim topish qobiliyatini
rivojlantirish.
Mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlash bugungi axborot asrida har bir shaxs uchun muhim
ko‘nikmalardan biri hisoblanadi. Oliy ta’lim muassasalarida ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirish
talabalar nafaqat axborotning ishonchliligini baholay oladigan, balki mustaqil va mantiqiy fikrlay
oladigan yetuk shaxslarga aylanishlariga yordam beradi. Shu sababli, universitetlarda
mediasavodxonlik bo‘yicha maxsus kurslar, amaliy mashg‘ulotlar va interfaol ta’lim metodlarini
joriy etish zarur.
Oliy ta’lim tashkilotlari talabalarining tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda
muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanishning pedagogik imkoniyatlarini aniqlashtirish va
umumlashtirishga erishdik (1-jadvalga qarang):
Oliy ta’lim muassasalari talabalarining tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanishning pedagogik
imkoniyatlari
1-jadval.
Asosiy jihatlar
Pedagogik imkoniyatlar (faoliyat) mazmuni
Mazmun
muammoli ta’lim o‘rganish va (tanqidiy) fikrlashning mazmuni
(muammosi)ni
shakllantirish
va
(tanqidiy)
fikrlash
jarayoni
(muammolarni qo‘yish va hal qilish)ni amalga oshirish imkonini beradi
Mohiyat
tanqidiy fikrlash muammoni shakllantirish va muammoli vaziyatning
paydo bo‘lishi bilan boshlanadi va uning yechimi bilan yakunlanadi
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
59
Fikrlash
(tafakkur
qilish)
muammoli ta’lim fikrni, fikrlash jarayonini boshlash imkonini beradi
Jarayon
tanqidiy fikrlash muammoli vaziyatlarda sodir bo‘ladi
Baholash
muammoli ta’limda o‘zi va boshqalarning pozitsiya va qarorlarini ilgari
surish, oqlash, muhokama qilish, himoya qilish, qo‘llab quvvatlash,
tanqid qilish va baholashga erishish imkoni mavjud
Qo‘llash
turli (muammoli) vaziyatlarda mustaqil va tanqidiy fikrlash mahsulini
qo‘llash, amalga oshirish, namoyish qilish, foydalanish imkoni tug‘iladi
Natija
tanqidiy fikrlash jarayonida muammoni ko‘rish, natijani qayd etish va
ushbu fikrning "rasmiylashtirilgan va rejalashtirilgan" loyihasini, loyiha
asosida esa natijasini olish imkoni yaratiladi
Yaratish
muammoli ta’lim o‘rganish, fikrlash, tadqiq etish va tadqiqot natijasi
(ishlanmasi) va mahsuloti (loyihasi)ni olish, tadqiq qilish va (yangi
original) yaratish imkonini kengaytiradi
Yuqoridagilardan ko‘rinadiki, oliy ta’lim tashkilotlari talabalarining tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari
quyidagilar bilan bog‘liq: birinchidan, ta’lim mazmunni yangilash, jumladan, nafaqat kasbiy bilim
va ko‘nikmalar, balki tanqidiy va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish; ikkinchidan, o‘qitish
jarayonida an’anaviy va muammoli usullardan teng foydalanish; uchinchidan, an’anaviy va
zamonaviy o‘qitish vositalaridan (kompyuter, internet va boshqalar) foydalanish; toʻrtinchidan,
oʻqitishning anʼanaviy shakllari (seminar, amaliy dars, maslahat) va nazorat (test, imtihon)
shakllari bilan bir qatorda “muammoli” oʻqitish shakllaridan (munozara, rolli oʻyin, davra suhbati)
foydalanish; nazoratning “muammo-loyiha-tadqiqot” shakllari (muammoli loyiha, konferensiya
va boshqalar)ni qo‘llash.Zamonaviy axborot texnologiyalari rivojlanishi natijasida axborot oqimi
tezligi va hajmi ortib bormoqda. Bu esa talabalarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda
mediasavodxonlikning o‘rni va ahamiyatini oshiradi. Mediasavodxonlik nafaqat axborotni tahlil
qilish, balki uni to‘g‘ri baholash, soxta ma'lumotlardan ajratish va mustaqil fikr shakllantirishda
muhim vosita hisoblanadi.
Mediasavodxonlik - bu ommaviy axborot vositalarida tarqatilayotgan ma'lumotlarni tahlil
qilish, ularning ishonchliligini baholash va olingan axborot asosida asosli xulosa chiqarish
ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi. Tanqidiy fikrlash esa shaxsning olingan ma'lumotlarni tahlil
qilish, o‘z qarashlarini asoslash va har qanday axborotni shubha ostiga qo‘yib, uni xolisona
baholash qobiliyatini anglatadi.
Talabalarning mediasavodxonlik darajasini oshirish ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantirishga bevosita xizmat qiladi. Masalan, yolg‘on yangiliklarni aniqlash, turli manbalardagi
ma'lumotlarni solishtirish, axborot manbalarining ishonchliligini tekshirish kabi ko‘nikmalar
ushbu jarayonda muhim ahamiyat kasb etadi.
Talabalarda mediasavodxonlikni rivojlantirish usullari.
1.
Maxsus kurslar va treninglar
– Oliy ta'lim muassasalarida mediasavodxonlik bo‘yicha
maxsus kurslarni joriy etish talabalar orasida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning samarali
yo‘llaridan biridir.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
60
2.
Amaliy mashg‘ulotlar va loyihalar
– Talabalar ishtirokida axborotni tahlil qilish bo‘yicha
amaliy mashg‘ulotlar va loyihalar tashkil etish orqali ularning bilim va ko‘nikmalarini oshirish
mumkin.
3.
Interfaol o‘qitish metodlaridan foydalanish
– Muammoli ta'lim, munozaralar, rolli
o‘yinlar kabi interfaol metodlar orqali talabalar mediasavodxonlikni amaliyotda qo‘llash
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
4.
Axborot manbalarining tahlili
– Turli manbalardan olingan ma'lumotlarni taqqoslash,
ularning ishonchliligini baholash orqali talabalar o‘zlarining tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
mustahkamlashlari mumkin.
5.
Raqamli texnologiyalardan foydalanish
– Ijtimoiy tarmoqlardagi axborot oqimini tahlil
qilish, fact-checking platformalaridan foydalanish orqali talabalar soxta yangiliklarni aniqlash va
tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishlari mumkin.
Mediasavodxonlik bugungi kunda talabalar uchun muhim ko‘nikmalardan biri bo‘lib, u
tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga katta hissa qo‘shadi. Oliy ta'lim muassasalarida
mediasavodxonlikni rivojlantirish bo‘yicha tizimli yondashuv talabalar ongida axborotga nisbatan
sog‘lom munosabatni shakllantirishga va mustaqil fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi. Shu
bois, mediasavodxonlik bo‘yicha ta'lim dasturlarini kuchaytirish va yangi usullarni tatbiq etish
zamon talabi hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Pardayev A., O’rinboyev Z. Boshlang‘ich sinflarda axborot texnologiyasi. o‘quv
qo‘llanma. SamDCHTI tahtir-nashiriyot. 2024.
2.
M.Abdullayeva,
M.Qurbonova,
G.Tojiboyeva,
X.To'xtamatov,Z. Boshlang‘ich sinflarda
axborot texnologiyasi. Darslik.
Toshkent
. 2021.
3.
Ya. Mamatova, S.Sulaymonova. O‘zbekiston mediata’lim taraqqiyoti yo‘lida. O‘quv
qo‘llanma., -T.: “Extremum-press”, 2015.- 94 b
4.
F.Mo‘minov, T.Eshbekov va boshqa. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik
xavfsizlik. Darslik.-T.:JIDU, 2015.-196 b
Qo‘shimcha adabiyotlar
1.
Mirziyoyev Shavkat Miromonovich. Yangi O‘zbekiston strategiyasi.- Toshkent, 2021. -
458 b.
2.
Informatika va axborot texnologiyalari 1-sinf. Maktab darsligi. 2023/2024 oʻquv yili.
Axborot manbaalari
1.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi sayti
2.
http://www.uzedu.uz - O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’lim vazirligi sayti
3.
O‘zbekiston Milliy axborot agentligi(O‘zA)
4.
www.natlib.uz- Alisher
Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi
