ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
704
K.KARIMOV POEZIYASÍNDA FILOSOFIYALÍQ LIRIKA
Zlixa Xamdullaeva
QMU Magistratura bólimi.
Ádebiyattanıw: Qaraqalpaq ádebiyatı qániygeligi 2-kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14190174
Annotaciya. Bul maqalada K.Karimov poeziyasında «filosofiyalıq lirika»nıń kórkemlik
dárekleri haqqında aytılǵan.
Gilt sóz: Filosofiyalıq lirika hám onıń dárekleri.
PHILOSOPHICAL LYRICS IN THE POETRY OF K.KARIMOV
Abstract.
This article discusses the artistic directions of the philosophical lyric in the
poetry of K.Karimov.
Key words: Philosophical lyric and its directions.
ФИЛОСОФСКАЯ ЛИРИКА В ПОЭЗИИ К.КАРИМОВА.
Аннотация. В данной статье рассматриваются художественные особенности
«философской лирики» в поэзии К. Каримова.
Ключевые слова: Философская лирика и её особенности.
K.Karimovtıń poeziyası álwan túrli. Ol kópshilik qosıqlarında oqıwshını oylandıratuǵın
tematikalardı sóz etedi. Shayırdıń sońǵı jıllarda Aral apatshılıǵı, mámleketimiz aymaǵındaǵı
ekologiyalıq apatshılıqlar, adam hám insan arasındaǵı qatnasıqlar máselesi boyınsha kóplegen
shıǵarmalar dóretkenligin kóriwimizge boladı. Bul shıǵarmalarında avtor tábiyattıń adamnan ayrı
emes ekenligi, adam heshqashan tábiyattan bólek jasay almaytuǵınlıǵın, olar bir-birin tolıqtırıp
turatuǵın zańlılıq ekenligin aytıp ótedi. Usınday subyektiv kózqaraslar menen birge filosofiyalıq
uǵımlardı túsindiriw hám qosıqlarındaǵı lirikalıq qaharmannıń olardıń mańızın shaǵıwǵa umtılıw
sıyaqlı sezimleri sheberlik penen beriledi. Filosofiyalıq lirika atı menen adamdı oylawǵa
iytermeleydi. Álbette, hárbir shayır qosıq jazıp baslaǵannan-aq filosofiyanıń ne ekenligin ańlaǵan
emes. Ol ózi problematika etip qoyǵan filosofiyalıq máselelerdi ózinen aldın sheshiwge umtılǵan
shayır yamasa jazıwshılardıń, oyshıl hám filosoflardıń pikirlerinen dárek sıpatında paydalanadı.
Shıǵarmanıń kórkemlik dáregi degen de sol.
Qaraqalpaq filosofiyalıq lirikasın biz XIX ásirden baslasaq boladı. Kúnxoja, Ájiniyaz,
Berdaq hám Óteshlerdiń shıǵarmalarında-aq dúnyanı ańlaw, adamnıń ne ushın bul dúnyaǵa
kelgenligi, ómirdiń tiykarǵı mazmun-maǵanası qanday, sıyaqlı mashqalalı sorawlarǵa juwap
izlewge háreket etedi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
705
Ásirese, Ájiniyaz “Bul dúnyanıń kórki – adam balası, Sol adamnıń kókke jeter nalası” dep
jırlawınıń ózinde-aq úlken filosofiyalıq maǵana bar. Klassik shayırlar ózinen aldınǵı
danıshpanlardıń shıǵarmalarınan suwsınlanıp, bunday shıǵarmalar dórete alǵan. Fizuliy, Nawayı,
Hafız, Sheraziy, Ferdawsiy, Omar Hayyam, Hákim Ulıqpan, Maqtımqulı sıyaqlı shayırlardıń
shıǵarmalarındaǵı tematikalıq uǵımlardı úyrengen.
Demek, XIX ásir klassikleriniń filosofiyalıq lirikasınıń kórkem dárekleri – joqarıda biz
sanap ótken shayırlardıń shıǵarmaları, uǵımları hám tájiriybeleri esaplanadı. Al búgingi
poeziyamızdıń kórkemlik dáregi Shıǵıs poeziyası menen qosa XIX ásir poeziyası da mısal boladı.
Sebebi, Berdaq, Ájiniyazlar da Shıǵıs poeziyasınan úyrengeni menen, olardıń hárbirin filosofiyalıq
uǵımın óz túsinigi menen ashıp beriwge umtıladı. Sonlıqtan da olardıń hárbirin óz aldına alıp
úyrengen maqul boladı. Al K.Karimov poeziyasınıń kórkem dárekleri sıpatında – Klassikalıq
Shıǵıs poeziyasın, XIX ásir qaraqalpaq poeziyasın hám XX ásir qaraqalpaq poeziyasın hám Batıs
poeziyası úlgilerin de kórsetiwimizge boladı.
Máselen, shayırdıń “Waqıt minarası” qosıǵında Batıs poeziyasına tán bolǵan uǵımlar bar.
Qosıqtaǵı lirikalıq qaharman shtormnan (qattı dawıl) keyin keme palubasında bir ózi tiri
qalǵan jolawshı sıpatında súwretlenedi:
Qashıp búgingi kún táshwishlerinen,
Polat qulıp astına jasırındım men.
Bólmem jım-jırt edi
Shtormnan soń
Misli bosap qalǵan paluba yańlı,
Terezem aldına urlanıp bazda,
Sırt-sırt etip jeke tamshılar tamdı.
Bunda ózim darǵa, ózim eskekshi.
Pútkil oylar jeteginde jalǵız ózi qalıp, oy teńizinde jalǵız darǵa hám eskekshi halatına
túsken lirikalıq qaharmannıń jolı ele alıs. Ol ele kóp nárselerdi túsinip alıwı kerek:
Qus jolında úmit juldızım jandı,
Qazıǵında turıp atım oqırandı.
Pitpegen qosıǵım
islerim shala,
Taǵı kókiregime saldı ǵulǵula.
Tıp-tınısh paluba ketti teńselip,
Waqıt párman berdi aq jelqomlarǵa!
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
706
Oylar teńizine shıqtım saparǵa,
Ózim eskekshimen
Ózimmen darǵa.
Filosofiyadaǵı jalǵızlıq hám onnan qorqıw túsinigi usı qosıqta berilgen bolıp, qosıqtıń
keyingi bólimlerinde bólmede jalǵız ózi qalǵan lirikalıq qaharman waqıt aǵımı menen gúresedi.
Ol jalǵızlıqta waqıttıń qanshelli “qorqınıshlı” tús alatuǵınlıǵın ańlap jetedi:
Qaldım waqıt penen jekkeme-jekke,
Tek te elektron saatım únsiz
Soqqan júrek yańlı tar kókirekte
Jımıńlap kirpigin qaqtı tınımsız.
Tar bólme ishinde jańlap tosınnan,
Waqıt izli-izinen ura berdi zań!
Qayda táshwishlerden qutılmaq saǵan.[1:13]
Biz, bul qosıǵın oqıw arqalı, shayırdıń Batıs poeziyasınan suwsınlanǵanın kóriwimiz
múmkin. Bulay dewimizdiń sebebi, Batıs poeziyasındaǵı jalǵızlıq, jalǵızlıqta óz oyları hám waqıt
penen gúresiw sıyaqlı insannıń ishki psixikalıq halatı jaqsı beriledi. Oylar menen tereńlesiw biziń
poeziyamızda derlik ushıramaydı. Tek te keyingi intellektuallıq poeziya (S.Ibragimov,
B.Genjemuratov)da ǵana bunday súwretlewdi kórsek boladı. Demek, avtor K.Karimov Batıs
poeziyasın jaqsı úyrengenligin bayqawǵa boladı.
Sonday-aq batıs poeziyası hám mifologiyasındaǵı obrazlardı da kórkem súwretlew quralı
sıpatında paydalanıp, filosofiyalıq uǵımnıń ele de ótkir túrde beriliwin támiyinleytuǵın halatlardı
da shayır poeziyasınan ushıratamız. Máselen, onıń “Meniń terezelerim” toplamındaǵı
“Rubayatlar” dúrkininde, avtorǵa tiyisli bolǵan birqansha tórtlikler berilgen. Biziń oyımızsha,
bulardı tórtlikler dep bergeni maqul bolar edi. Sebebi, rubayat bolıwı ushın formalıq jaqtan
“rubayı”nıń formasın alıwı kerek boladı. Al bul tórtliklerde onday formalıq qásiyet kórinbeydi.
Grek mifologiyasında Feniks atlı qus bar. Ol máńgi jasaydı, eger otqa janıp ketken
táǵdirinde de, qaytadan ottan binyad bolıp jasap kete beredi. Yaǵnıy, Feniks qusı – máńgi ómir
simvolı esaplandı. Avtor mına tórtliginde máńgilik jasawdıń sırın ashıw ushın Feniks obrazınan
paydalanǵan. Feniks obrazı basqa da batıs poeziyası wákilleriniń shıǵarmalarında kóp ushıraydı:
Bilgil, Fenikstey jasasań da mıń,
Atalar izinen jóneyseń bir kún.
Máńgilik emesdur heshkimniń ómiri,
Jaqsılıq qılmaqtıń ǵamın je hár kún.[2:63]
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
707
Bunda avtor máńgi ómirde tek ǵana jaqsılıq qılıw menen, jaqsı adam bolıp ótiw menen
ǵana erisiledi, degen uǵımdı oqıwshıǵa sińdirmekshi bolǵan.
Feniks obrazın qollanıw ushın birinshi gezekte Feniks penen baylanıslı bolǵan
mifologiyalıq ańızá-ápsanalardan xabardar bolıw tiyis. Qus obrazına qanday filosofiyalıq uǵım
júklengenin biliw dárkar. Bul tórtlikten kórip turǵanımızday, avtor bunnan jaqsı xabardar ekenligi
seziledi.
Shıǵıs poeziyası qaraqalpaq ádebiyatınıń qáliplesiwine hám rawajlanıwına úlken tásir
tiygizdi. Shıǵıs poeziyası kóplegen qaraqalpaq klassik shayırların jetilistirip shıǵardı, desek te
durıs boladı. Óytkeni, qaraqalpaq ádebiyatınıń tórkinleri tikkeley Shıǵıs penen baylanıslı
bolǵanlıǵı esaplanadı. K.Karimov ta Shıǵıs poeziyasın jaqsı úyrengenin bilsek boladı.
Joqarıda aytıp ótken “Rubayatlar” tórtlik dúrkini de Shıǵıstan ózlestirilgen janrlıq forma
bolıp, rubayattıń atası Omar Hayyam jolı menen jazılǵan. Bunı avtor Rubayatlardıń kirisiw
bóliminde de atap ótedi.
Omar hayyamnıń filosofiyalıq rubayıları búgingi kúnge shekem insanlarǵa ómirdi
ańlawǵa, jasawdıń mánisin túsiniwge kómeklesip kelmekte. K.Karimovtıń filosofiyalıq lirikasınıń
negizleriniń biri Omar Hayyam desek te boladı:
Ustaz Omar Hayyam dúzep átirin,
Tórt qatar qosıqqa jámledi bárin.
Onda máwij urdı pikir dáryası,
Ustaz atın etti álemge málim.
Onnan sońra kelip shayırlar nebir,
Kórkem rubayattı áylediler tir
Dáwranlar jańardı, zaman aylandı,
Shayırlar tilinde búgin verlibr.
Búgin ustaz atın túsirip yadqa,
Táwekel, qol urdım rubayatqa,
Bálki kwlińizge maqul túser ol,
Bálki qaldırarlar bizdi uyatqa.[3:61]
Bunda avtor Omar Hayyam tulǵasına ustaz dep múrájáát etken. Álbette, hárbir shayırdıń
ruwxıy ustaz tutqan dóretiwshisi boladı. K.Karimov ta Hayyamdı ózine ruwxıy ustaz sanap, onıń
filosofiyasınan nár alǵanlıǵın atap kórsetedi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
708
Juwmaqlap aytqanda, K.Karimovtıń filosofiyalıq lirikasınıń kórkemlik dárekleri – Shıǵıs
hám Batıs poeziyası, ondaǵı filosofiyalıq uǵımlar, XIX hám XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı
sanaladı. Shayırdıń filosofiyalıq lirikasınıń bunnan bılay rawajlanıwında da, bul dáreklerdiń ornı
ayrıqsha ekenligin kórsetip ótiwimiz tiyis esaplanadı.
REFERENCES
1.
Ахметов С., Есенов Ж., Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының русша-
қарақалпақша түсиндирме сөзлиги. ‒Нөкис: Билим, 1994.
2.
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. ‒ Тошкент: Ўзбекистон, 2002.
3.
Азарова Н. Язык философии и язык поэзии – движение навстречу (грамматика,
лексика, текст). – М.: Логос/Грнозис, 2010.
4.
Столович Л.Н. Философия в поэзии и поэзия в философии//Вопросы философии,
2009. №7
5.
Turdıbaev Q. Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq poeziyası. Nókis, “Qaraqalpaqstan”,
2011.
Kórkem ádebiyatlar
6.
Каримов К. Ўақыт минарасы. Нѳкис, «Қарақалпақстан», 1983.
7.
Каримов К. Мениң терезелерим. Нѳкис, «Қарақалпақстан», 1985.
