BUXORO ARKI TARIXI XUSUSIDA AYRIM MULOHAZALAR
Irgashov Xusniddin Nuridin o‘g‘li
Chirchiq davlat pedagokika universiteti talabasi.
Buxorodagi qadimgi shaharsozlik yodgorliklaridan biri Buxoro arkidir.
Dastlab mil.avv. I asrda qurilgan. Shaharning qadimgi qalʼasi arablar istilosiga
qadar arkda shahar hokimlari - buxorxudotlar yashagan. Somoinylar davrida, ya’ni
IX-X asrlarda qayta qurilib devor va burjlar bilan mustahkamlangan. Qoraxoniylar
davrida (XI-XII asrlar) va moʻgʻullar bosqinchiligi vaqtida (XIII asrda) ark bir
necha bor vayron qilingan. Hozirgi qiyofasi asosan Shayboniylar sulolasi davri
(XVI asr)da shakllangan.
Buxoro shahrining eng ko‘hna madaniy meros
obyektlaridan biri hisoblangan hamda qadimda shahar markazi hisoblangan
Ark qal’asi bir necha ta’mirlangan va qayta qurilgan. Mazkur Ark qal’asining
qurilishi milodning boshlariga to‘g‘ri keladi. “Ark qachon qurilgani haligacha
aniqlanmagan. Ammo olimlarning taxmin qilishicha, bundan bir-bir yarim ming yil
oldin ham ushbu mahobatli me’moriy obida hukmdorlarga qarorgoh bo‘lgan. Ark,
u necha-necha qonli janglar, shafqatsiz istilochiyu bosqinchilarni ko‘rgan. 1220 yili
Chingizxon qo‘shini shaharga bostirib kelganida, aholi Ark ichiga yashirinadi.”…
Endi mazkur inshootning qurilish tarixiga to‘xtalib o‘tamiz. Buxoro arkining
qurilish tarixi Eron podshosi va turk ayolining farzandi Siyovush nomi bilan
bog‘liq. Ma’lumotlarda keltirilishicha, Siyovush Samarqand podshosi
Afrosiyobdan yengilgach, shu yerda – Zarafshon daryosining quyi irmoqlaridan
birining sohilida va shahar yaratilishiga asos solgan. Siyovush
Afrosiyob tomonidan o‘ldirilgach Buxoroning Sharq darvozasi yonida
ko‘milgan degan rivoyatlar ham tarqalgan. Ammo ba’zi manbalarda Siyovush va
Afrosiyob o‘rtasidagi munosabatlar kengroq yoritiladi. “Ahmad ibn Nasr buning
ajoyibotlari haqida shunday deydi:
Abul Hasan Nishopuriy “Xazoyin-ul ulum” da aytishicha, Buxoro
ko‘handizining, ya’ni Buxoro arkining bino etilishiga ushbu voqea sabab bo‘lgan:
Siyovush ibn Kaykovus o‘z otasidan qochib, Jayhun daryosidan o‘tib,
Afrosiyobning oldiga keldi. Afrosiyob uni yaxshi qabul etib, o‘z qizini Siyovushga
xotin qilib berdi va shu bilan birgalikda o‘zining barcha mulklarini Siyovushga
beradi. Bu viloyat o‘ziga vaqtinchalikka berib qo‘yilgan joy ekanligi sabab
Siyovush bu yerda o‘zidan bir yodgorlik qoldirishni istadi. Shu tariqa u Buxoro
hisorini (arkini) bino qildi va ko‘p vaqtini o‘sha joyda o‘tkazardi. Kimlardir
Siyovush va Afrosiyob o‘rtasida yomon gap yurgizdi va natijada Afrosiyob
Siyovushni o‘ldirdi hamda ana shu arkda sharq tomondan kiraverishda “Darvozayi
g‘uriyon” degan somonfurushlar darvozasining ichkarisiga dafn etdilar. Shu tufayli
Buxoro otashparastlari o‘sha joyni aziz tutdilar va unga atab har bir erkak kishi har
yili Navro‘z kuni quyosh chiqishidan oldin o‘sha joyda bittadan xo‘roz so‘yadi.
Buxoro aholisining Siyovushning o‘ldirilishiga bag‘ishlab aytgan bir qancha
marsiyalari bo‘lib, u barcha viloyatlarda mashhurdir…”.
Shunday qilib mana shu rivoyatlarga ko‘ra arkni Siyovush bino qilgan, ba’zi
manbalarda esa arkni Afrosiyob qurdirgan deganlar. Yuqorida qayd etilishicha
“kimlardir” Siyovush va Afrosiyob o‘rtasiga nifoq soladi. Abul Hasan Nishopuriy
“Xazoyin-ul ulum” da ushbu shaxsning kimligi aniq qayd etilmagan. Ya’ni unga
shunchaki “kimlardir” deb ta’rif berib o‘tiladi xolos. O‘rta asrlarda yashab o‘tgan
Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiyning qayd etilishicha ushbu “kimlardir”
deb ta’rif berilgan shaxs aslida “Afrosiyobning birodari Karshyuz” edi. Tarixchi
Akbar Zamonovning ta’kidlashicha oradan vaqt o‘tishi bilan Ark yaroqsiz holatga
kelib qoladi va faqatgina VII asrga kelib Buxoro hokimi, Tag‘shodaning otasi Bidun
Buxorxudot taxtga o‘tirgandan so‘ng odam yuborib Arkni tuzattiradi. Ammo u
tezda buziladi, yana yangidan qurdi, u yana buzildi. Shundan keyin Bidun uzoqni
ko‘ra biladigan dono kishilarni chaqirdi. Donishmandlar arkni katta ayiq yulduzi,
ya’ni osmondagi yeti qaroqchi yulduzlari shaklida yettita tosh ustun ustiga qurishni
maslahat berdilar. Ark qal’asi katta ayiq yulduzi shaklida quriladi va keyin esa u
buzilmadi. Buxoro arkida bir qancha hovuzlar hamda ko‘chalar ham mavjud
bo‘lgan. Ba’zi manbalarda esa ularning toponimik nomlari aniq keltirilib o‘tilgan.
Masalan, Havzi Lesak koʻchasi - tarixiy nom. Buxoro Arkining janub tomonida
joylashgan hovuz. Shahar qamalda qolgan paytlari Ark ushbu hovuz orqali suv bilan
ta’minlangan…”.
“Soʻngi oʻrta asrlar muallifi Sayyid Muhammad Nosiriddin toʻra qalamiga
mansub “Tuhfat az-zoirin” va “Tahqiqoti arki Buxoro” asarlaridagi toponimik
ma’lumotlar ayrim qishloq va mahallalar, Buxoro arki hududidagi toponimik
obyektlarni lokalizatsiya qilish uchun foydalidir. “Tuhfat az-zoirin” shahardagi
Fathobod, Hovuzi Gʻoziyon, Saripuli Shoʻriston, Xoja A’lam Narason, Ja’far Xoja,
Abdulla Xoja, Domla Usmon (ikkinchi nomi Qozi Oʻrda), Mavlono Musti
guzarlarining tarixiy oʻrni, shahar atrofdagi Qalti, Xudobod, Shovari, Suxor, Qasri
Orifon va boshqa qishloqlarning Buxoro shahriga nisbatan geografik joylashuvini
aniqlashga yordam beradi. Oʻtmishda Qarshi va Mazor darvozalarining tashqi tarafi
oraligʻida joylashgan va hozirda Daxmai bihishtiyon deb ataluvchi ziyoratgoh
aslida Talli bihishtiyon (Jannatiylar tepaligi), deb nomlangani toʻgʻrisidagi
ma’lumotlarni faqat “Tuhfat az-zoirin”da uchratish mumkin. “Tahqiqoti arki
Buxoro” asari esa Buxoro arki ichidagi Chahor chaman, Childuxtaron, Haft sulton,
Gʻazab qudugʻi singari toponimik ob’ektlar joylashuviga aniqlik kiritish imkonini
beradi…”.
Ark qal’asining me’moriy elementlari hamda xususiyatlariga to‘xtalib
o‘tsak. U qadimiy hamda hamisha navqiron Buxoro shahrining g‘arb tomonida
joylashgan bo‘lib, yer ustida katta balandlik ustida joylashgan bo‘lib, yer ustidagi
katta balandlik- 20 metrgacha bo‘lgan tepalik ustiga qurilgan va g‘arbdan sharqqa
cho‘zilgan noto‘g‘ri to‘rtburchak shakliga ega. Qal’a devorining uzunligi 789 metr,
balandligi esa 16-20 metr, yer maydoni 3,96 gektarni tashkil etadi.
“Buxoro arkining ikkita darvozasi bor: biri Sharq tomonda, biri G‘arb
tomonda. Sharq tomondagi darvozasi “Dari g‘uriyon”, G‘arb tomondagisi esa “Dari
Registon” deb nomlangan, tarjimonning davrdida (Abu Nasr Ahmad) keyingisi,
ya’ni g‘arbiy darvoza “Dari alaffurush” deb atalgan. Arkning o‘rtasida bu
darvozadan u darvozagacha to‘g‘ri yo‘l bo‘lgan. Bu ark podshohlar, amirlar va
askar boshliqlarining turarjoylari bo‘lib, zindon, podshohlik devonlari va podshoh
turadigan qasr qadimda shu yerda bo‘lgan. Shuni alohida ta’kidlab o‘tish joizki, Ark
qal’asi ilm-fan maskani vazifasini ham bajargan. O‘z vaqtida bu yerda, Rudakiy,
Firdavsiy, Abu Ali ibn Sino, Farobiy, Umar Xayyom kabi ulug‘ insonlar yashab
ijod qilganlar. Bunga misol sifatida Abu Ali ibn Sinoning Ark kutubxonasi
haqidabildirgan fikrlarini ko‘rsatishimiz mumkin: “Men bu yerda kutubxonada
shunday kitoblarni topdimki, ularni avval ko‘rmaganman va umrimda boshqa
ko‘rmadim ham. Men ularni o‘qidim va shundan keyin har bir olimning o‘z fani
bo‘yicha o‘rnini angladim. Mening oldimda fanlarning tubidagi shunday eshiklar
ochildiki, men ularni tasavvur ham qilolmasdim. Arkdagi kutubxonning keying
taqdiri sir bo‘lib qolgan. Kutubxona janglarda birida talab ketilgan bo‘lsa ajab
emas”. Albatta Buxoro shahri Markaziy Osiyoning yirik strategik shaharlaridan biri
bo‘lgan. Movarounnahrga yurish qilgan har qanday davlat yoki qabila Buxoro
shahrini egallashni o‘z maqsadlari sifatida qarashgan. Abu Ali ibn Sino bildirgan
fikrlariga ko‘ra Arkdagi kutubxona o‘zining nodirligi hamda u yerdagi kitoblarning
qimmatliligi bilan kishini lol qoldirgan. Ibn Sino nazarda tutayotgan kutubxona
taxminan, 997-998-yillardagi Ark kutubxonasining holati nazarda tutilgan. Negaki,
Ibn Sino 16 yoshida e’tibotrli hakim, ya’ni tabib bo‘lib yetishgan. 17 yoshida esa
somoniylar amiri Nuh ibn Mansurni davolab, saroy kutubxonasiga kirish huquqini
qo‘lga kiritadi. O‘sha davrlarda esa somoniy hukmdorlar saroyi esa aynan Buxoro
arki hisoblangan.
Ibn Sino ya’na shuni ta’kidlab o‘tadiki, “bu kutubxona janglardan birida
talanib ketilgan bo‘lsa ajab emas” deydi. Bu jangalar esa Movarounnahrda siyosiy
hokimiyat va sulolalar almashinuvi davridagi janglar hisoblanadi. Yana ham
aniqroq aytadigan bo‘lsak, Somoniylar va Qoraxoniylar o‘rtasidagi janglar nazarda
tutilgan bo‘lishi mumkin.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Buxoro arki ilk o‘rta asrlardagi
Markaziy Osiyo me’morchiligining qay darajada rivojlanganligiga yaqqol misol
bo‘la oladi. Buxoro arki o‘z davrida bir qancha hukmdorlar va sulolalar xizmat qildi.
Somoniylar davrida Buxoro arki hukmdorlar qarorgohiga aylantirildi. Shayboniylar
davriga kelib esa inshoot yaxlit ansambilga aylandi (XVI asr). Shayboniylardan
keyin ham Buxoro xonligida hukmronlik qilgan ashtarxoniylar va mang‘itlar davrida
ham davlat Buxoro arkidan turib boshqarildi. Bundan tashqari ushbu inshoot
O‘zbekistonning turistik salohiyati oshishida alohida o‘rin egallaydi. O‘z navbatida
O‘zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan Buxoro arkiga e’tibor bugungi
kunda oshib bormoqda. Bu esa davlatimizning bosh qonuni hisoblanmish
Konstitutsiyamizda ham belgilab qo‘yilgan. Xususan, Konstitutsiyamizda
“Fuqarolar O‘zbekiston xalqining tarixiy, ma’naviy va madaniy merosini avaylab
asrashga majburdirlar. Madaniyat yodgorliklari davlat muhofazasidadir”, deb
belgilab qo‘yilganligi nafaqat Buxoro arkining, qolaversa boshqa tarixiy
obyektlarning ham muhofaza qilinishiga, ularga davlat tomonidan hamda fuqarolar
tomonidan ham alohida e’tibor qaratilishida muhim ahamiyat kasb etadi. Buxoro
shahrining tarixiy markazi, ya’ni Ark qal’asi 1993-yilda UNESCOning
Kolumbiyada bo‘lib o‘tgan 1-sessiyasida “Butun jahon madaniy meroslari ro‘yxati”
ga kiritilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва
дипломатиянинг ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-
134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–
энг олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON THE
HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International Journal
of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and
inheritance rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four)
Bakr Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос
ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-
методический и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT
EASTERN SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(3),
120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник
археологии, антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE
WORK
OF
MIKHAIL
STEPANOVICH
ANDREYEV
“TADJIKI
DOLINI
KHUF”.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA
KISLYAKOV'S RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-
113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE
WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE
QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7),
305-309.
42.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN
VA MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1),
358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba
sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER
OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON
TARIXI MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB
AL-MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
