San'at va gumanitar fanlar

Мазкур мақола XVII аср япон адабиётида “Замонавий адабиётнинг реалистик мактаби”  (“укиёзоши”) асосчиси сифатида шуҳрат қозонган адиб Ихара Сайкаку ва унинг “Нихон эйтайгура” (“Япониянинг боқий хазинаси”) новеллалар тўпламининг  бадиий  таҳлилига  бағишланган.“Нихон  эйтайгура”  тўплами  ёзувчининг “чёнинмоно”,  яъни шаҳарликлар  учун  тарбиявий  новеллалар  жанридаги  бадиий  жиҳатдан энг етук асари ҳисобланади. Ихара Сайкакунинг ёзувчи сифатидаги ўзига хос услуби  айнан  мазкур  тўпламда  ўзининг  юқори  чўққисига  етганлиги  яққол  намоён бўлади.  “Нихон  эйтайгура”  новеллалар  тўпламнинг  бадиий  хусусиятлари  ва  унинг адабий  манба  сифатида  ўрта  аср  япон  адабиётидаги  аҳамиятини  таҳлил  қилиш ишнинг мақсади ҳисобланади. Тўпламнинг мавзулар кўлами, ёзувчи томонидан илгари сурилган асосий ғояни ёритиш ҳамда ундан жой олган новеллалар мисолида асарнинг сюжет, композицион тузилиши, образлар тизимини аниқлаш ва шу орқали адибнинг ўзига  хос  услубини  таҳлил  қилиш  эса  тадқиқоднинг  вазифаси  ҳисобланади.  Ушбу мақсад  ва  вазифаларнинг  бажарилишида  маданий  –  тарихий,  қиёсий  –  тарихий таҳлил  методларидан  фойдаланилди.  Мақолада  дастлаб,  XVII  аср  япон  насрининг йирик  намояндаси  Ихара  Сайкаку  ижодининг  ўрганилиш  ҳолати  ва  адиб  қаламига мансуб  “Нихон  эйтайгура”  новеллалар  тўпламининг  яратилиш шароити  ҳақида  сўз боради.  Тўпламнинг  таркибий  тузилиши  ва  мавзулар  кўлами  ундаги  новеллаларни мисол  қилиб  келтириш  орқали  ёритилади.  Сўнг,  адибнинг  шаҳарликлар  учун бағишланган ушбу тарбиявий новеллаларида мавжуд бўлган образларнинг тизими ва унинг ўзига хос жиҳатлари таҳлиллар ёрдамида аниқланади. “Нихон эйтайгура”дан танлаб  олинган  новеллаларга  таянилган  ҳолда  адиб  илгари  сурган  ғоя,  у  интилган ҳақиқат ва идеаллари ҳақида фикр юритилади. Шу билан бирга, мақолада санъаткор сифатида ўрта аср ҳаёти, ўз даври одамларининг турмуш тарзи ва урф-одатларини маҳорат  билан  кўрсатиб  бера  олган  ҳамда  шаҳарликларнинг  инсоний  қадр-қимматлари  ҳақида  қалам  тебратган  адибнинг  услуби  ва  унинг  ўзига  хос  жиҳатлари ҳақида ҳам таҳлилий мулоҳазалар келтирилади.

Мақолада XX асрда ўзбек халқининг миллий, диний қадриятларининг норасмий таъқиқланиши ва қайта тиклаш йўлидаги саъй-ҳаракатлар “Йил боши - Наврўз сайли” мисолида тарихийлик тамойили асосида таҳлил қилинган. Наврўз сайли мамлакатимиз тарихида алоҳида аҳамиятга эга бўлган қадимий байрам ва мустақиллик йилларидаги тинчлик, барқарор тараққиёт рамзи сифатида ёритилган.

Жаҳон  тамаддуни  дурдоналаридан  бири  бўлган  “Минг  бир  кеча” эртаклари  яратилгани  ва  бошқа  халқлар  тилларига  таржима  қилинганидан  бери унинг генезиси ҳақида турли мулоҳазалар мавжуд. Дунё олимларининг ушбу масаладаги фикрларини кенг мушоҳада этиб, муаллиф бу мулоҳазалар ва хулосаларга ўзининг хос қарашларини билдирган. Манбанинг  яратилиш  тарихига  оид  қарашлар  икки  лагерга  бўлинадилар.  Форс фольклори манбаси – “Ҳезор афсонэ” (“Минг эртак”) асосида яратилган дегувчилар бир қутб бўлсалар, тўпламдаги барча эртакларнинг асоси-араб фольклоридан келган, дегувчилар иккинчи қутб тарафдорлари ҳисобланадилар. Форс  фольклори  маҳсули  дегувчилар  ҳақ,  деб  биламиз.  Паҳлавий  тилида ёзилган “Ҳезор афсонэ” тўплами Эрон фольклорида жуда машҳур бўлган. Араб таржимашунослигининг “олтин асри” бўлган IX-X асрларда бу фольклор асар паҳлавийдан арабчага ўгирилган. “Минг бир кеча” қаҳрамонлари- шоҳ Шахриёр ва малика Шаҳризодаларнинг исмлари ҳам форсийдир. “Алф  лайла  ва  лайла”  китоби  бир  халқ-арабларгагина  тааллуқли  эмас,  балки Марказий Осиё, Эрон, Ҳинд халқлари орасида тарқалган эртаклардан ҳам фойдаланиб, яратилган асардир. У жаҳон фольклоршунослигидаги турли халқлар мотив ва сюжетлари муштараклиги ва “сюжетлар кўчиши” жараёнлари мисолида таҳлил қилинган. Бу  манбанинг  икки  варианти  бўлган.  Биринчи  вариант  VIII  асрда  форсларнинг “Минг эртак”идаги арабчага ўгирилган вариантидир. Иккинчи вариант эса X асрда яшаган бағдодлик Жахшиёр томонидан тузилгандир. Жахшиёр тўплаган араб эртакларидан кўплаб Миср эртаклари XIII-XIV асрларда ёзиб олинган халқ оғзаки ижоди намуналаридир. “Бир минг эртак” номи билан машҳур бўлган тўплам Мисрда йиғилган, кейинчалик унга янги-янги эртаклар киритилди. “Минг бир кеча” дастлаб ҳинд эртаклари асосида форсларда пайдо бўлган, араб сўз усталари томонидан ишлов берилиб, сайқалланган ва араб халқининг нодир ёдгорлигига айланган. Тўпламнинг ҳозирги нусхаси араб халқининг қимматли ёдгорлигидир. Бу асар дунё маданиятининг ноёб дурдонаси ҳамдир. “Минг бир кеча”дек маҳобатли ёдгорлик турли Шарқ халқларининг, шу жумладан ўзбек халқининг ҳам адабий мероси саналади.

Абдураззоқ Самарқандийнинг “Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн” асари темурийлар даври тарихини ўрганиш  бўйича  энг  асосий  манба  ҳисобланади.  Асарда  ижтимоий-сиёсий воқеалар,  дипломатик  алоқалар,  маданият  ва  маърифат,  қурилиш  ва  ободонлаштиришга  доир қимматли маълумотлар олишимиз мумкин. Мазкур мақолада асардаги меъморчилик ва ободончилик соҳаси  бўйича  келтирилган  маълумотлар  таҳлил  қилинади.  Темурийлар  даври  катта  кўламдаги бунёдкорлик ва ободончилик ишлари амалга оширилгани билан диққатга сазовор. “Матлаи саъдайн”-да бу каби маълумотлар келтирилганми? Қайси меъморий обидалар ҳақида маълумотлар олишимиз мумкин? Мақолада шу каби масалаларга тўхталиб ўтилган. Амир Темур вафот этгач тахт учун кураш  авжига  чиққан  ва  кўп  вайронагарчиликлар  содир  бўлган.  Асардан  маълум  бўлишича  ушбу даврда асосан қурилиш ишлари мудофаа иншоотларига қаратилган. Шоҳрух Мирзо салтанатни ўз қўлига мустаҳкамлаб олгач қурилиш ишлари асосан маърифий биноларга ўтган. Бу даврда кўплаб масжидлар, мақбаралар, мадрасалар ва боғлар қурдирилган. Меъморий иншоотлар қурилиши билан бир  қаторда  ободонлаштириш  ишларига  ҳам  эътибор  кучайтирилган.  Хусусан,  Марв  ва  Балх шаҳрига сув чиқарилиб деҳқончилик ривожлантирилган. Асарда Шоҳрух Мирзо ва унинг фарзандлари томонидан қурдирилган ва ҳомийлик қилинган иншоотлар хусусида кўплаб маълумотлар келтирилган.  Темурий  хонимлар  томонидан  амалга  оширилган қурилиш  ишлари хусусида  ҳам  маълумотлар келтирилади.  Темурийларнинг  фаолиятидан  ташқари  кўплаб  амирлар  томонидан  ҳам  масжид  ва мадрасалар қурдирилган. Бу ҳақида ҳам асарда маълумот олиш мумкин. Доимий жангу жадаллар бўлиб турган мазкур давр улкан бунёдкорлик ишларидан ташқари кўплаб вайронгарчиликлари билан ҳам  эътиборлидир.  Жанг  бўлган  ерлар  кўп  ҳолларда  вайрон  бўлган. Вайронагарчиликлар  асосан мудофаа иншоотларига қаратилган.

Абдураззоқ Самарқандийнинг “Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн” асари  темурийлар  даври  тарихини  ўрганиш  бўйича  энг  асосий  манба  ҳисобланади. Асарда темурийлар томонидан қурдирилган бинолар ва амалга оширилган бунёдкорлик ишлари билан бир қаторда Хитой ва Ҳиндистон мамлакатларидаги аҳвол ҳақида ҳам маълумотлар бор. Мазкур мақолада асардаги Хитой ва Ҳиндистондаги меъморчилик ва ободончилик  соҳаси  бўйича  келтирилган  маълумотлар  таҳлил  қилинади.  Шунингдек мазкур  мамлакатлардаги  маданий ҳаёт,  уларнинг  урф-одатлари  ва  диний  мансублиги тўғрисида  ҳам  маълумотлар  берилган.  Ғиёсиддин  Наққош  томонидан  ёзилган  ва “Матлаи  саъдайн”га  айрим  қисқартмалар  билан  киритилган  Хитой  сафарномасида Хитойдаги  шаҳарлар,  уларнинг  ўрнашган  жойи,  аҳолиси,  эътиқоди  билан  боғлиқ маълумотлар  батафсил  баён  қилинган.  Хитойдаги  мудофаа  иншоотлари  ва  уларнинг қай  тартибда  фаолият  юритиши  тўғрисида  ҳам  керакли  қайдлар  мавжуддир. Муаллифнинг шахсан ўзи иштирок этган ва асарга Ҳиндистон сафарномаси номи билан киритилган  маълумотлар  тўплами  ҳам  худди  шу  анъанага  асосланган.  Тадқиқотда мазкур  сафарномаларда  келтирилган  маълумотлар  соҳа  бўйича  ажратиб  олинди  ва таҳлил  қилинди.  Хитой  сафаромасидан  олинган  маълумотларда  у  ердаги  шаҳарлар, уларнинг  ободлиги,  мудофаа  иншоотлари,  бинолар  қурилишидаги  услуб  ва  қурилиш материаллари,  аҳолисининг дини  ва  эътиқоди, озиқ-овқатлари, элчилик  алоқаларидаги тартиб  тамойиллар  хусусидаги  маълумотларга  алоҳида  тўхталиб  ўтилди.  Савдо-сотиқни  ривожлантириш,  ўзаро  ҳамкорлик  алоқаларини  мустаҳкамлаш  бўлган элчиликларнинг яна бир муҳим жиҳати бўлганки, бу ҳам бўлса разведка ишидир. Хитой ва  Ҳиндистонга  қилинган  элчиликлар,  сафар  натижасида  ёзилган  сафарномалардаги маълумотлар  шундай  хулоса  қилишга  сабаб  бўлиши  мумкин.  Эҳтимолий  ҳужумларга тайёргарлик кўриш учун бундай маълумотларнинг аҳамияти катта бўлган. Шу билан бирга  санъат  ва  меъморчиликда  қўлланилаётган  услублар  ва  янгиликлардан  намуна тарзида қўллаш имконини яратган.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон адабиётшунослигида тасаввуф адабиёти намуналаридаги маънавий-ахлоқий, диний-фалсафий ғоя ва тушунчаларни ифодалашнинг услуб ва шаклларини тарихий-қиёсий жиҳатдан ўрганиш бўйича кенг қамровли типологик тадқикотларни амалга ошириш бугунги куннинг долзарб вазифаларидан хисобланади. Шарк адабиётининг бой адабий меросини жамият ижтимоий-маънавий таракқиёти талаблари асосида ўрганиш, чукур инсонпарварлик, диний бағрикенглик ғоялари ва комил инсон фалсафаси кенг таргиб этилган асарларни тадқиқ ва тахлил килиш оркали туркий ва форсий адабиётдаги барҳаёт анъаналарнинг умуминсоний жиҳатини очиб беришнинг ахамияти бенихоя улкандир.
Ҳозирги замон дунё адабиётшунослигида шарк адабиётининг буюк мутафаккирлари Жалолиддин Румий ва Алишер Навоий адабий меросини тарихий-қиёсий йўналишда ўрганиш, “Маснавийи маънавий” ва “Лисон ут-тайр” асарларини мавзу, гоя, бадиий образлар тизими жиҳатидан ўзаро қиёслаш муҳим ўрин тутади. Бинобарин, Жалолиддин Румийнинг “Маснавийи маънавий”и жаҳон халклари адабиёти тараққиёти учун нихоятда самарали таъсир ўтказган асардир. Туркия Республикаси Президента Режеп Таййип Эрдўған бу асар ҳакида “...фақат ва фақат ишқ билан ёзилган асаргина етти ярим аср мангу кола олади. Мавлоно ўз асарларини шундай ишқ билан яратганки, мана, вафотидан шунча йил ўтиб ҳам, тўпланиб, уни хотирлаяпмиз” деган эди.1 Бу асарнинг Алишер Навоий ижодиётига, жумладан, “Лисон ут-тайр” достонига таъсири масаласи, бу асарлардаги ғоялар, тимсоллар тизими ва тасвир жиҳатидан бир-бирига ўхшаш ҳикоятларни қиёсан текшириш киёсий адабиётшунослик ва адабий манбашунослик ривожини таъминлайдиган муҳим омиллардан биридир.
Ўзбек халқининг бой адабий меросини бирламчи манбалар асосида изчил ўрганиш жараёнлари давом этаётган бир даврда Алишер Навоийнинг “Писон ут-тайр” достонини Жалолиддин Румийнинг “Маснавийи маънавий” асари билан қиёсий тарзда анъана ва издошлик конуниятлари асосида ўрганиш адабиётимиз тарихидаги ўзаро таъсир масалаларини чуқур тадқик этиш ҳамда ўзбек ва форс-тожик адабий алоқаларини монографик планда ёритиб бериш заруратини юзага келтирди. Зеро, “...юртимиздан етишиб чикқан буюк аллома ва мутафаккирларнинг хаёти ва илмий-ижодий фаолияти хақида яхлит тасаввур уйготиш, халкаро микёсда динлараро ва цивилизациялараро мулоқотни йўлга қўйиш... жаҳолатга қарши маърифат билан курашиш, ёш авлодни гуманистик ғоялар, миллий ғурур ва ифтихор руҳида тарбиялашдек эзгу максадларни кўзда тутади”2. Шу нуқтаи назардан, янгича илмий концепция асосида ҳар иккала ижодкорнинг карашлари, талқин ва таҳлиллардаги ғоявий-бадиий якинликни аниклаш долзарб вазифалар сирасидандир.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетами ташкил этиш тўғрисида” 2016 йил 13 майдаги ПФ-4797-сон Фармони, “Фанлар академияси фаолияти, илмий тадкиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон, «Қадимий ёзма манбаларни саклаш, тадқик ва тарғиб қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2017 йил 24 майдаги ПҚ-2995-сон қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади “Маснавийи маънавий” ва “Лисон ут-тайр” достонидаги ҳикоятларни қиёсий тахдил қилиш, улардаги мавзу, сюжет, ғоявий-бадиий маъно-мазмун ва рамзий-мажозий тимсолларнинг ўзига хос хусусиятларини очиб беришдан иборатдир.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Румий ижоди, устоз ва салафлари, лирикаси ҳамда “Маснавийи маънавий” асарининг Алишер Навоий ижодига таъсири “Лисон ут-тайр” тамсилий ҳикоятларидаги мавзу, сюжет, ғоявий-бадиий таркиб ва тимсоллар қиёси оркали асосланган;
“Маснавийи маънавий” ва “Лисон ут-тайр”даги пайғамбарлар, ориф ва авлиёлар, ишк ва нафс талқинлари келтирилган ҳикоятларда ҳар иккала ижодкорнинг қарашлари, талқин ва таҳлиллардаги ғоявий-бадиий яқинлик ҳамда тасвир ва баён, ифода ва услубий фарқлар аниқланган;
“Маснавийи маънавий” ва “Лисон ут-тайр”даги мавзу, сюжет, образлар тизими жиҳатидан бир-бирига якин ва ўхшаш ҳикоятларнинг тахлил ва талкинлари оркали Румий ва Навоийнинг рамзий-мажозий тасвир яратишдаги сўз кўллаш, тасаввуфий тимсоллардан ижодий мақсад йўлида фойдаланиш маҳорати ва услубларининг ўзига хослиги очиб берилган;
Навоийнинг “Лисон ут-тайр” хикоятларидаги тасаввуфий-фалсафий ва таълимий-ахлоқий қарашлари “Маснавийи маънавий” ҳикоятларига қиёсан тахлил қилиниб, “Лисон ут-тайр” достони ўзбек адабиётидаги тасаввуфий-фалсафий йўналишдаги янги ва оригинал асар эканлиги далилланган.
Хулоса
1. Жалолиддин Румий - Шарк адабиётида янги бир ижодий йўл очган буюк сўз санъаткори. У ёшлигиданок Шарк адабиётининг буюк вакиллари -Ҳаким Саноий, Фаридиддин Аттор, Низомий Ганжавий каби даҳо сўз усталарининг ижод сирларини пухта ўзлаштирди, айни пайтда Шарк шеъриятини тубдан янгилаш йўллари хусусида ҳам жиддий ўйлади. “Девони кабир” ва “Маснавийи маънавий”даги умумий рух - бу Шарк шеъриятидаги янгиланиш ва юксалиш рухи эди. Шунинг учун хам Мавлонодан кейин яшаб, ижод килган Шарк шоирлари орасида унинг ижодий тажрибаларидан баҳраманд бўлмаган калам ахди йўқ ҳисоби. “Маснавийи маънавий” асарининг яратилиши жаҳон адабиётидаги бекиёс ҳодисалардан бўлиб, Шарк адабиётида диний-тасаввуфий, маънавий-ахлоқий, таълимий-ирфоний мазмундаги кўплаб маснавий достонларнинг яратилишига катта таъсир ўтказди, ислом оламида донг таратиб, ўзидан кейинги бадиий ижод тараққиётига мислсиз ҳисса кўшди.
2. “Маснавийи маънавий”нинг ўзбек мумтоз адабиётига кўрсатган таъсирини Сайфи Саройи, Мавлоно Қози Пайвандий Ризоий, Боборахим Машраб, Сўфи Аллохёр, Ҳувайдо, Гулханий каби ижодкорлар мисолида хам кўриш мумкин. Бу таъсир Мавлоно “Маснавийи маънавий”идан айрим хикоятларни таржима килиш ва уни кайта ишлаш, образли ифода ва тимсоллар тизимидаги ўхшашлик, тасаввуфий тушунчалар талқини, алоҳида байтларни тазмин килиш ва шарҳлаш тарзида кўзга ташланади.
3. Навоийнинг Румий ижодига қизиқиши, унга маънавий-рухоний жихатдан яқин бўлишга интилишининг бош сабаби бу буюк шахсиятга, унинг ижодиётига юқори даражадаги эҳтиром, колаверса, устози, пири ва маслакдош дўсти Абдураҳмон Жомийнинг румийшунослиги оркали юзага келган, дейиш мумкин.
4. Мусулмон халклари мумтоз адабиётида ҳикоятлар алоҳида ўрин тутади. Ҳикоя билан ҳикоят - ўзаро бошка-бошқа тушунчаларни англатади. Ҳикоя - махсус адабий жанр. У замонавий адабиётда кенг ривожланган. Ҳикоятлар эса одатда муайян асар таркибида келади. Аниқроғи, ҳикоятлар асар ичидаги асар хисобланади. Муаллифлар хикоятлардан насрий асарларда хам, назмий асарларда хам бирдай фойдаланаверади.
5. “Маснавийи маънавий” ва “Лисон ут-тайр”даги ишқ талқинига дойр келтирилган ҳикоятда Румий ва Навоий томонидан мажозий ишк инкор қилинмасдан, уни нафс ва нафсоний эҳтиёжларни енгиш, риёзат ва машаққатлар олдида чидам ва бардошли бўлиш орқали ҳақиқий ишқка эришиш учун бир восита сифатида талқин килганликлари аёнлашади. “Лисон ут-тайр” ва “Маснавийи маънавий”да нафс талкинлари келтирилган ҳикоятлар мазмун-моҳияти жиҳатидан монанд бўлса-да, айрим деталлардаги ўхшаш ва ўзига хосликларга қарамасдан, Навоий ҳикоятлари ўзининг ихчамлиги, чуқур ғоявий-бадиий хусусиятлари, таълимий-ахлоқий мазмун-моҳиятининг тўлалигича ижтимоий ҳаётга йўналтирилганлиги билан алохида ажралиб туради.
6. “Маснавийи маънавий” ва “Лисон ут-тайр” достонидаги шайх ва орифлар образининг тахлил ва талқинида, муштарак жихатлар билан бир қаторда, ўзига хос хусусиятлар хам кўзга ташланади. Навоий хам, худди Румий асарида бўлгани каби, Иброҳим Адхам ва Боязид Бистомийга ўхшаган йирик ва машхур тариқат арбоблари ва муршиди комилларнинг тасаввуфий тажрибаси мисолида фано ва бақо тушунчаси, фонийлик ва унга эришиш йўллари хусусида алоҳида тўхталиб ўтади. Навоий бундай ҳикоятларини яратишда Румийдан илхомланган, деб айтиш мумкин. Навоий ўз ҳикоятларини яратишда салафларидан фарқли бир тарзда вокеалар тасвири ва баёнда фавкулодда ихчамликка эришади.
7. “Маснавийи маънавий” ва “Лисон ут-тайр”даги кушлар рамзий-мажозий тимсолида кўплаб муштарак жихатлар мавжуд. Рамзий ва мажозий тимсолларнинг қўлланиши, уларнинг шу икки буюк шоир асарларидаги композицион тузилишда тутган ўрни ва мавкеининг турлича экани, шунингдек, бу тимсоллар тасвирида умумий ва бир-бирига яқин хусусиятлар борлиги маълум бўлди. Ҳатто “Лисон ут-тайр”даги Хўроз тимсолининг яратилиши Навоийнинг Румийдан таъсирланиши натижасида юзага келгани, унинг “Мантик ут-тайр”даги Тўти ва Товус тимсоллари тасвири ва талқинида тутган йўли хам “Маснавийи маънавий”га яқин эканини кўрсатади. Бу, бир томондан, Румий ва Навоий ўртасидаги ижодий вобасталикни ифода этса, бошқа тарафдан, “Лисон ут-тайр” достонининг ўзига хос оригинал асар эканини кўрсатиш учун хам хизмат килади.
8. Тахлилга тортилган икки буюк асардаги пир ва мурид муносабати талкинида хам Румий ва Навоий карашлари - бир-бирига яқин ва муштарак. Навоий “Лисон ут-тайр”да айрим хикоятлар ва тимсолларни яратишда “Маснавийи маънавий”га, баъзи таянч тасаввуфий тушунчаларни шархдаш ва уларнинг мазмун-моҳиятини кенг ёритишда эса салафининг тасаввуфий қарашларига суянган.
9. Навоийнинг Румий ижодидан таъсирланиши факат “Лисон ут-тайр” достони ёки бошка таълимий-ахлоқий мазмундаги асарлари билан чегараланиб колмайди. Бу икки даҳо шоир ўртасидаги ижодий, маънавий ва руҳоний боғланиш келгусидаги кўплаб тадкиқотлар учун муҳим манба вазифасини бажариши шубҳасиз.

Мақолада  Шарқ  қўлёзмалари  маркази  хазинасида  ягона  нусхада сақланувчи  “Мажмаъ  ал-ҳаводис”  асарининг  тавсифи,  ўрганилиш  тарихи,  ўзига хос  хусусияти  таҳлил  қилинади.  Унинг  адабий-тарихий  асар  сифатидаги  илмий аҳамияти кўрсатилади.

Мазкур  мақолада  XI  асрда  Мисрда  яшаган  номаълум  географ  олим қаламига мансуб “Китаб ғарайиб ал-фунун ва мулах ал-уюн” асарида акс эттирилган маълумотлар  асосида  Марказий  Осиё  ҳудудидаги  сув  манбалари  –  денгиз,  кўл  ва дарёларга таъриф берилган. Мақолада минтақанинг муҳим сув манбалири ҳисобланмиш Каспий денгизи, Иссиқкўл, Орол денгизи, Амударё, Сирдарё, уларнинг ирмоқлари ҳамда улар атрофидаги шаҳар ва марказларга берилган тавсифлар ёритилган.

Мақола Марказий Осиёнинг IX–XIII асрларда мавжуд бўлган тарихий топонимларни ўрганишда бугунги кунда мавжуд бўлган муаммоларни ёритишга бағишланган. Топонимларнинг тарихий манбалар қўлёзма ва нашрларидаги “шакл”лари атрофлича таҳлил қилинган.

Мазкур  мақолада  қадимги  туркий  тил  даври  ёдгорлиги  “Ирқ битиг”  таҳлил  этилган.  Унда  асарнинг  текстологик  хусусиятлари,  жумладан, асарнинг график хусусиятлар, ҳарфий белгиларнинг англатган маъноси ва асардаги айрим ибора ва жумлаларнинг талқини келтирилган.

Мақолада Ву-дай даврига оид «Тсзю Танг шу» («Тангнинг эски тарихи») ва «Син Танг шу» ёзма манбаларида акс этган Ўрта Осиё ва Хитой халқларининг Тан давридаги муносабатлари ҳақидаги маълумотлар ўрганилади. ("Тангнинг янги тарихи"). "Тсзю  Танг  Шу"  сулоласи  йилномаси  200  жуанни  (бўлим)  ўз  ичига  олади  ва  воқеалар ҳақида  баъзи тафсилотларни  кўрсатмасдан,  босқичма-босқич ҳикоя қилади.  Хин Танг Шу  225  жуандан  иборат  бўлиб,  бошқа  манбани  тўлдиради.  Шунингдек,  мақолада Хитой императорларининг Марказий Осиё давлатига нисбатан фаол ташқи сиёсати сабаблари  кўриб  чиқилади.  Иншолар  ҳақидаги  маълумотлардан  ташқари,  сиёсий сабабларга  кўра  ушбу  тарихий  лойиҳаларни  амалга  оширишга  муваффақ  бўлган муаллиф ва муҳаррирлар ҳақида ҳам бор. «Тсзю Танг Шу» манбасида Тан давлатининг Енисей қирғизлари ва уйғурлари билан алоқалари ҳақида кўпроқ маълумотлар берилган. Бироқ, бошқа халқларнинг маълумотлари бор, лекин улар ҳажми жиҳатидан кичикроқ. Бу муносабатлар асосан савдо, элчилик, диний ва маданий муносабатлардир. Ўрта Осиё ва  Хитойнинг  турли  минтақалари  бўйича  тарихий-географик  маълумотлар  ҳам  ўз ўрнини  топди.  Юқорида  айтиб  ўтилганидек,  "Син Танг  Шу"  эски  китобнинг  янги  ва қайта  кўриб  чиқилган  версиясидир.  Ҳар  бир  кесилган  тафсилот  ёритилган  ва тўлдирилган.  Саналар  ва  атамалар  аниқ  таърифлари  ва  таржималари  туфайли алоҳида эътиборга  лойиқдир.  Олдинги  китобдан  фарқли  ўлароқ,  "Син  Танг  Шу"  аниқ қисмларга бўлинган бўлиб, унда кўз қисиб сулоланинг воқеалари тизимли тасвирланган. Алоқа маълумотларини иккита бобда топиш мумкин, улар ҳам ички блокларга бўлинган. Енисей  қирғизлари,  уйғурлар  ва  бошқа  туркий  халқлар  ҳақидаги  маълумотлардан ташқари,  Хитойнинг  Ўрта  Осиё  халқлари  билан  ташқи  сиёсатини  шакллантиришда ҳам улкан роль ўйнаган сиси ва шивейнлар ҳақида ҳам маълумотлар мавжуд.

Мазкур  мақолада  XV  аср  70-йилларидан  XVIII  аср  30-йилларигача Қозоқ  хонлиги  сиёсий  давлат  сифатида  шаклланиши  ва  мустаҳкамланиши  даври сифатида характерланиши, бу даврнинг ўзига хос хусусияти, унинг ҳудуди, давлат тузуми,  бошқарув  шакли,  қўшни  давлатлар  билан  муносабатлари,  аҳолисининг ижтимоий-иқтисодий  ҳаёти  баён  қилинади.  Қозоқ  жузларининг  мамлакат ҳаётидаги  ўрни  масаласи  қамраб  олинади.  Бу  даврда  ҳукмронлик  қилган  қозоқ хонларидан Қосимхон, Ҳақназархон, Таукехон каби хонларнинг мамлакат ҳудудини кенгайтириш ва мустаҳкамлаш борасида олиб борган сиёсати таҳлил этилади.   Қозоқ хонларининг мамлакат ҳудудини кенгайтириш йўлида Ғарбий Еттисув, Шарқий  Дашти Қипчоқ,  Марказий Қозоғистон, Шимолий  Оролбўйлари,  Сирдарёнинг қуйи оқими, Қоратов ва унга туташ ҳудудларда яшовчи қабилаларни қўшиб олиш  мақсадида  олиб  борган  муваффақиятли фаолиятлари  баён  қилинади.  Қозоқ хонларининг Мўғулистон хони Султон Саидхон, Бухоро хони Абдуллахон, Нўғой ва Сибирь  хонликлари  билан  муносабатлари  ҳам  тадқиқот  доирасига  тортилган. Жунғор хонлигининг Қозоқ хонлиги ҳудудларига шафқатсиз ҳарбий босқинлари ва уларга қарши қозоқ аҳолисининг курашлари ёритилган. Қозоқ хонлигининг ташкил топиши ва сиёсий тузумнинг ўзгариши билан қозоқлар жамиятини бошқаришни ташкиллаштириш зарурати мамлакатнинг қонунчилик асосларини мустаҳкамлашни тақозо қилганлиги, давлат ва жамият эҳтиёжларидан  келиб  чиқиб, қонунларнинг  тузилиши  учун  вужудга  келган шарт-шароит ва бу жараён XVII аср мобайнида давом этганлиги ҳамда Таукехон даврига келиб “Жети-жарға”нинг қонунлар тўплами шаклига етказилиши кўриб чиқилади. Қозоқ хонлигининг маъмурий, фуқаролик, жиноий, солиқ тизимларини ўз ичига олган қонунлар тўплами “Жети-жарға” тузилишининг объектив ва субъектив сабаблари, ўша даврдаги тарихий шарт-шароит, унда жиноятга қўлланилган жазо турлари  таҳлил  қилинади  ҳамда  ҳужжатнинг  жамият  ҳаётида  тутган  ўрни тўғрисида маълумот берилади. Қозоқ хонлиги ҳудудида жиноят ишларини юритиш тартиби “Жети-жарға” нормалари  билан  белгиланганлиги,  хонликда  содир  этилган  жиноятлар  тўғрисидаги ишларни юритиш ушбу ҳужжатга мувофиқ олиб борилганлиги, Қозоқ хонлиги жамиятидаги жиноий-ҳуқуқий нормалар, шахсга нисбатан жиноий жавобгарлик, мулкка  нисбатан  жиноят,  ахлоқ  қоидалари  ва  оилавий  ҳуқуқий  муносабатлар масалаларини  ўзида  мужассам  қилган  қонуний  ҳужжат  ҳисобланган  “Жетижарға”да содир этилган жиноятларга жавобгарлик нормалари баён этилади.

Вохид Табризийнинг “Жамъи мухтасар” асарида кофия илми чукур тадкик этилган. Олим кофия харфлари, харакатлари, кофия турларини махсус сарлавхалар асосида таништиради. Рисоланинг узига хос хусусиятларидан бири шуки, олим хар бир назарий фикрни намуналар асосида такдим этади. Маколада рисоладаги кофия харфлари гадкики урганилади. |

Туркий  халқларнинг  XI  аср  ёзма  манбаларидан  бўлган  Маҳмуд Кошғарийнинг  “Девону  луғати-т-турк”  асари  туркшуносликда  муҳим  аҳамиятга эгадир.  У  ўз  даврининг  тили,  адабиётини  ўзида  мужассам  этган  филологик  асар саналади.  Мазкур  асарнинг  топилиши  туркий  халқлар  адабиётида,  хусусан,  халқ оғзаки  ижодида  муҳим  манбалардан  саналади.  Чунки  унда  туркий  халқларнинг  энг қадимги халқ оғзаки ижоди намуналари ўрин олган. Буларга халқ қўшиқлари, мақоллар, иборалар киради. Айниқса, асар матнида келтирилган мақоллар ўта муҳимдир. Туркий халқлар оғзаки ижодида, хусусан ўзбек халқ мақоллари бир неча бор таҳлил остига олинган, тадқиқот ишлари олиб борилган ҳамда мавзуий гуруҳлаштирилганига қарамай,  қадимги  туркий  мақоллар  устида  жиддий  тадқиқотлар  ҳали  амалга  оширилмаган.  Хусусан,  “Девону  луғати-т-турк”даги  мақоллар  мазуий  гуруҳлаштирилган бўлса-да,  уларни  ҳозирги  замон  талабларига  кўра,  тўғри  қўлёзма  асосида  ўқиб гуруҳлаштирилмаган  эди.  Мазкур  мақолада  мақолларнинг ана  шу  хусусиятлари  очиб берилган. “Девону луғати-т-турк”даги мақоллар асарнинг ўзбекча таржимасида (“Девону луғотит турк”. Индекс-луғат, Тошкент, 1967)  келтирилган  эди.  Бизнинг берган тавсифимиз ундан фарқ қилади. Биз ўз мақоламизда “Девону луғати-т-турк” асарининг профессор Қ.Содиқов томонидан 2017 йилда чоп этилган нашридан фойдаландик. Шу билан бирга, мақолада қадимги туркий мақоллардаги синонимия, мавзу тематикаси  масалалари  ёритилган.  Фикрни  исботлаш  учун  “Девону  луғати-т-турк”дан мақоллар  келтирилган.  Мақолларнинг  мавзу  кўлами,  маъноси  таҳлил  этилган.  Таҳлиллар асосида хулосалар чиқарилган.

Мазкур мақолада Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғати-т-турк” асарида келтирилган жангнома руҳдаги шеърий парчалар тематик таснифланиб, уларнинг семантик маънолари очиб берилган.

“Девону  луғати-т-турк”  (“Туркий  сўзлар  девони”)  асарининг  ягона қўлёзмаси  бор.  Унда  туркий  мисолларнинг  тўғри  ўқилишини  таъминлаш  учун  диакритик белгилар изчил қўйиб борилган. Муҳими шундаки, айрим ўринларда муайян ҳарф устига ва остига  бирйўла  икки  хил  ҳаракат:  fatḥa  ва  kasra, ẓamma ва kasra ёки бир ҳарф устига остин-устун  fatḥa  ва ẓamma қўйиб кетилган. Мақолада ана шу имло хусусияти ва унинг фонологик жиҳатлари тўғрисида сўз боради.

“Бир минтақа – бир йўл” стратегик дастурининг ҳаётга тадбиқ этилиши билан бирга, Марказий Осиё давлатлари тили тадқиқи нафақат чет эл илм аҳлининг, балки Хитой олимларининг ҳам диққатини жалб этмоқда. Мазкур мақола орқали Хитой Халқ Республикасида ушбу йўналишдаги тадқиқотлар, ўзбек тили бўйича ҳориждаги илмий тадқиқотларнинг олиб борилиш жараёни ва тадқиқот натижалари, Ўзбекистон ва ХХРдаги тадқиқотларнинг илмий моҳияти, ХХРда олиб борилаётган тадқиқотларнинг йўналиши ва ҳар икки давлат олимларининг илмий ҳамкорлиги имкониятлари ҳақида фикр билдирилган.

Мақолада  “бағрикенглик”  замонавий  фалсафанинг  мустақил  категорияси  сифатида  таҳлил  қилинган.  Бағрикенгликнинг  мураккаб  ва  серқирра мазмуни  ушбу  йўналишдаги  илмий  қарашларнинг  қиёсий  таҳлили  орқали  очиб берилган. Бағрикенглик ва тоқатлилик ўртасидаги диалектик алоқадорликка доир тавсифларнинг мазмуни ойдинлаштирилган. Бағрикенг хулқ-атворнинг намоён бўлиш шакллари ажратиб кўрсатилган. Бағрикенглик ахлоқий мажбурият сифатида асосланган.

Алоқа ва савдо йўллари қадимдан турли ҳудудларда яшовчи аҳоли вакилларининг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий тараққиётида муҳим аҳамият касб этиб келган [5, - 432-б.]. Буларни тиклашда нафақат ёзма, балки моддий манбалар хусусан, тангалар ёки тангалар хазинасининг ҳам ўрни каттадир. Улар ёзма манбалар кам сақланган давр тарихини ёритиш, археологик маданий қатламларни аниқ даврлаштириш, маҳаллий ва халқаро савдо-сотиқ муносабатларини аниқлаш кабиларда муҳим маълумотларни беради. 2021 йилда Тошкент вилояти, Оққўрғон тумани, “Шоҳрухия” маҳалла фуқаролари йиғини “Ҳосилдор” маҳалласининг жанубида, Сирдарёнинг ўнг қирғоғида жойлашган Шоҳрухия археологик ёдгорлигидан топилган қорахонийлар даврига оид мис тангалар хазинасини илмий ўрганиш ҳам юқоридаги масалаларни ечишга ёрдам берадиган манбалар сирасига киради.

Тадқиқотнинг кириш қисмида Навоий  лирикасининг ХХ асрда текстологик  ўрганилиши  натижасида  илк  тўлиқ  нашрнинг  яратилиши,  унинг  кейинги нашрлар  ривожидаги  ўрни  кабилар  келтириб  ўтилади.  Шу  билан  бирга,  Алишер Навоий лирик меросини матншунослик нуқтаи назардан ўрганишда профессор Ҳамид Сулаймоннинг  катта  жонбозлик  кўрсатгани,  олим  яратган  илк  нашрда  бир  қатор ютуқлар билан бирга, нуқсонларнинг учраши, бунинг сабаблари кўрсатилади. Нашрлардаги  тафовутларнинг  ортиб  бориши,  нашрларнинг  ўзгаришга  учраб бориши, бунинг туб илдизини аниқлаш ва муаммога ечим излаш мақсад қилиб қўйилган. Нашрлараро  тафовутларни  аниқлашда  қиёсий,  тарихий-қиёсий,  анализ  ва синтез, конкретлаштириш методларидан фойдаланилган.  Тадқиқотнинг  натижа  қисмида  Навоий  куллиёти  таркибига  киритилган  “Ба-доеъу-л-васат” девонининг бугунгача яратилган 4 муҳим нашри ўртасидаги мавжуд тафовутлар аниқланган. Бугунги кунгача яратилаётган нашрлар ХVI аср қўлёзмасига муқояса  қилган  ҳолда  текширилган  ва  натижада,  бугунги  кунгача  яратилаётган нашрларнинг тўла мукаммал эмаслиги аниқ фактлар асосида далилланган. Бунинг туб илдизи  эса  танқидий  матннинг  яратилмаганлиги,  Ҳамид  Сулаймон  томонидан яратилган йиғма матн эса бундай вазифани бажара олмаётгани таъкидланган.  “Бадоеъу-л-васат”  девонининг  нашрлари  Ҳамид  Сулаймон  томонидан  фойдаланилган  XVI  асрда  кўчирилган  қўлёзмалардан  бири  билан  қиёсланган  ва  улар ўртасидаги  жиддий  тафовутлар  аниқланиши  билан  бирга,  кичик  асар  мазмун, шакли  ёки  ҳар  иккисига  бўлган  таъсирини  инобатга  олган  ҳолда  классификацияланган ва таҳлил қилинган.  Тадқиқотнинг хулоса қисмида Ҳамид Сулаймон томонидан қўлёзмалар тўпланиб,  танқидий  ёндашилган  бўлса-да,  олимнинг  бошлаган  ишлари  вафоти  сабабли якунланмай  қолгани,  натижада,  куллиётнинг  танқидий  матни  вазифасини  илк тўлиқ нашр бажариб келаётгани баён қилинган. Бугунги кунда барча соҳалар кенг ривож  топаётган  даврда,  нашрларни  қайта  мукаммаллашган  шаклини  яратиш масаласи  пайдо  бўлгани  хулоса  сифатида  берилган.  Ушбу  муаммоларнинг  ягона ечими эса олим бошлаган танқидий матн яратиш масаласини ҳал этиш, бунда эса Ҳ. Сулаймон тўплаган тажрибалардан фойдаланиш таъкидланган.