65
Issue 11(46), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 25.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
PEDAGOGNING KASBIY FAOLIYATI SAMARADORLIGIGA TA’SIR
ETUVCHI PSIXOLOGIK OMILLAR
Raximova Gulshanoy Erkin qizi
Xalqaro Nordik Universiteti Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi
Anotatsiya:
Mazkur maqolada pedagogning kasbiy faoliyati samaradorligiga
ta’sir etuvchi psixologik omillar tahlil qilinadi. Zamonaviy ta’limda o‘qituvchining
kasbiy muvaffaqiyati nafaqat bilim va ko‘nikmalarga, balki emotsional barqarorlik,
motivatsiya, stressga chidamlilik, o‘z-o‘zini anglash va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
kabi psixologik omillarga ham bevosita bog‘liq ekani ilmiy asosda ko‘rsatib beriladi.
Tadqiqot doirasida 30 nafar o‘qituvchi ishtirokida psixologik diagnostika,
so‘rovnoma va suhbat usullari qo‘llanilib, ularning kasbiy samaradorligi bilan
psixologik holati o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilindi. Natijalarga ko‘ra, ichki
motivatsiya yuqori, stressga chidamli va o‘zini anglash darajasi rivojlangan
o‘qituvchilar faoliyatida yuqori samaradorlik kuzatilgan. Mualliflar pedagoglarning
psixologik holatini qo‘llab-quvvatlash orqali ularning kasbiy samaradorligini oshirish
zarurligini ta’kidlaydilar.
Kalit so‘zlar:
Pedagogik faoliyat, psixologik omillar, motivatsiya, emotsional
charchoq, stressga chidamlilik, o‘zini anglash, kasbiy samaradorlik, psixologik
qo‘llab-quvvatlash.
Аннотация:
В данной статье анализируются психологические факторы,
влияющие на эффективность профессиональной деятельности педагога. Научно
доказано, что профессиональный успех педагога в современном образовании
напрямую зависит не только от знаний и умений, но и от психологических
факторов,
таких
как
эмоциональная
устойчивость,
мотивация,
стрессоустойчивость, самосознание и социальная поддержка. В рамках
исследования была использована психологическая диагностика, методы
анкетирования и интервью с участием 30 педагогов, проанализирована связь
между их профессиональной эффективностью и психологическим состоянием.
По результатам, высокая эффективность наблюдалась в деятельности педагогов
с высокой внутренней мотивацией, стрессоустойчивостью и развитым уровнем
самосознания.
Авторы
подчеркивают
необходимость
повышения
профессиональной
эффективности
педагогов
путем
поддержки
их
психологического состояния.
66
Issue 11(46), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 25.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ключевые слова:
Педагогическая деятельность, психологические
факторы, мотивация, эмоциональная утомляемость, стрессоустойчивость,
самосознание, профессиональная эффективность, психологическая поддержка.
Annotation:
This article analyzes the psychological factors that influence the
effectiveness of a teacher’s professional activity. It has been scientifically proven that
the professional success of a teacher in modern education directly depends not only
on knowledge and skills, but also on psychological factors such as emotional
stability, motivation, stress resistance, self-awareness and social support. The study
used psychological diagnostics, questionnaire methods and interviews with the
participation of 30 teachers, and analyzed the relationship between their professional
effectiveness and psychological state. According to the results, high efficiency was
observed in the activities of teachers with high internal motivation, stress resistance
and a developed level of self-awareness. The authors emphasize the need to improve
the professional effectiveness of teachers by supporting their psychological state.
Key words:
Pedagogical activity, psychological factors, motivation, emotional
fatigue, stress resistance, self-awareness, professional effectiveness, psychological
support.
Pedagogning kasbiy faoliyati samaradorligi, o'qituvchining o'quvchilarga
bo'lgan ta’siri va ularga o'rgatish jarayonidagi muvaffaqiyatining asosiy omillaridan
biri sifatida psixologik faktorlar ajralib turadi. Pedagogik faoliyat, o'qituvchi va
o'quvchi o'rtasidagi murakkab, ko'p qirrali aloqalar tizimidan iboratdir va shu aloqalar
jarayonida o'qituvchining psixologik holati, individual xususiyatlari, hissiy va
ijtimoiy ko'nikmalari muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, pedagogning kasbiy
faoliyati samaradorligi nafaqat uning bilimlari va metodik ko'nikmalariga, balki
psixologik omillarga ham bevosita bog'liq. Pedagogning kasbiy faoliyatini samarali
bajarishi uchun uning psixologik holati, shaxsiy va professional xususiyatlari,
tajribasi, motivatsiyasi, hissiy zaxiralari va o'qituvchining o'ziga bo'lgan ishonchi
katta rol o'ynaydi. O'qituvchi o'zining psixologik salohiyatini to'liq ishga solgan
taqdirda, u o'quvchilarga yuqori darajada ta'sir ko'rsatish, ular bilan ijobiy
munosabatlarni o'rnatish va o'qitish jarayonida samarali bo'lishi mumkin.
Pedagogning psixologik holati - Pedagogning psixologik holati uning kasbiy
faoliyatida asosiy o'rinni egallaydi. O'qituvchining psixologik holati, stress darajasi,
hissiy holati va ichki motivatsiyasi uning o'quvchilarga bo'lgan munosabatini va
o'qitish samaradorligini to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiladi. Masalan, agar o'qituvchi doimiy
ravishda stressda yoki yomon kayfiyatda bo'lsa, uning o'qituvchilik samaradorligi
67
Issue 11(46), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 25.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
kamayadi, chunki bu holat o'qituvchining o'quvchilarga ta'sirini salbiy tomondan
o'zgartiradi. Shu bilan birga, o'qituvchining o'zini his qilishidagi salbiy holatlar
o'quvchilarga ham o'zgarishlar keltirib chiqarishi mumkin.
Pedagogning shaxsiy xususiyatlari - Pedagogning shaxsiy xususiyatlari ham
uning kasbiy faoliyatiga ta'sir qiladi. O'qituvchining psixologik holatiga mos
keladigan xususiyatlar, masalan, yuqori darajadagi empatiya, qat'iyatlilik,
moslashuvchanlik, kuchli ijtimoiy ko'nikmalar va boshqalar, uning o'qituvchilik
faoliyatini samarali qilishda yordam beradi. Shu bilan birga, o'qituvchining stressga
chidamliligi, muammolarni hal etishdagi qobiliyati va o'zgarishlarga moslashish
qobiliyati uning kasbiy faoliyatining muvaffaqiyatli bo'lishida muhim rol o'ynaydi.
O'qituvchining motivatsiyasi - O'qituvchining ishga bo'lgan motivatsiyasi uning
kasbiy faoliyatiga ta’sir etuvchi yana bir muhim omildir. O'qituvchi o'z ishiga yuqori
motivatsiya bilan yondashsa, o'quvchilarga o'zining bilim va tajribalarini yaxshiroq
etkazishi mumkin. Shuningdek, o'qituvchining o'z maqsadlari va vazifalariga bo'lgan
motivatsiyasi uning o'zgaruvchan va dinamik ta'lim muhitiga moslashish qobiliyatini
oshiradi. Kam motivatsiyaga ega o'qituvchilar esa o'qitish jarayonida passiv holatda
bo'lib, o'quvchilarga ta'sir qilishda kam muvaffaqiyatga erishadilar.
Hissiy intellect - Pedagogning hissiy intellekti uning kasbiy faoliyatida
muvaffaqiyatli bo'lishida muhim omillardan biridir. Hissiy intellekt o'qituvchining o'z
hissiyotlarini tushunish, boshqarish va o'quvchilar bilan samarali aloqada bo'lish
imkonini beradi. O'qituvchi o'zining hissiy holatini boshqarish orqali o'quvchilarga
ta'sir qilishda muvaffaqiyatli bo'lishi mumkin. Hissiy intellektga ega bo'lgan pedagog
o'quvchilarning hissiy ehtiyojlarini tushunib, ularning motivatsiyasini oshirishga
yordam beradi. Bundan tashqari, hissiy intellekt o'qituvchining stressni boshqarish,
konfliktlarni hal etish va o'quvchilar bilan yaxshi munosabatlarni o'rnatishda katta
yordam beradi.
Pedagogning o'ziga bo'lgan ishonchi - O'qituvchining o'ziga bo'lgan ishonchi
ham uning kasbiy faoliyatining samaradorligiga ta’sir etuvchi muhim psixologik
omildir. O'ziga ishonadigan pedagog, o'z faoliyatini muvaffaqiyatli tarzda olib boradi,
o'quvchilar bilan samarali aloqada bo'ladi va o'zini ta'lim jarayonida yaxshi namoyon
qiladi. O'ziga ishonch va pozitiv munosabat o'qituvchining o'z kasbiy maqsadlariga
erishishiga yordam beradi va uning o'quvchilarga bo'lgan ta'sirini yaxshilaydi. O'ziga
bo'lgan ishonchning yo'qligi esa, o'qituvchining o'z faoliyatini muvaffaqiyatli
bajarishiga to'sqinlik qiladi va o'qitish samaradorligini pasaytiradi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak pedagogning kasbiy faoliyatini samarali amalga
oshirish uchun psixologik omillarni hisobga olish juda muhimdir. O'qituvchining
68
Issue 11(46), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 25.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
psixologik holati, shaxsiy xususiyatlari, motivatsiyasi, hissiy intellekti va o'ziga
bo'lgan ishonchi uning o'qituvchilik faoliyatining samaradorligiga bevosita ta'sir
qiladi. Shunday qilib, pedagogning kasbiy faoliyatini yaxshilash uchun uning
psixologik salohiyatini rivojlantirish zarur. Bu o'qituvchining o'ziga bo'lgan
ishonchini oshirish, stressni boshqarish, hissiy intellektni rivojlantirish va
motivatsiyasini kuchaytirishga yordam beradi. O'qituvchi o'zining psixologik holatini
va ko'nikmalarini rivojlantirish orqali o'quvchilarga yuqori sifatli ta'lim bera oladi va
o'quvchilarning muvaffaqiyatlariga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1.
Javobov. O. , va Ismailov. B. Pedagoglarda stress va uning kasbiy
faoliyatga ta’siri. O‘zbekiston pedagogika ilmiy jurnali, 2022-y. 3(2), 102-108.
2.
Rakhmatullaeva. N. A. , va Karimova. G. A. Pedagoglarning kasbiy
stressini boshqarishning psixologik usullari. O‘zbekiston pedagogika jurnali, 2021-y.
4(1), 45-59, p. 50-52.
3.
Anderson, C. (2016).
The Psychology of Teaching and Learning:
Perspectives and Practices
. Routledge.
4.
Deci, E. L. , & Ryan, R. M. (2000).
The “What” and “Why” of Goal
Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior
. Psychological
Inquiry, 11(4), 227-268.
5.
Goleman, D.
Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ
.
Bantam Books. 1995-y. 60-65
6.
Akerstedt. T. , va Nilsson. P. M. Psychosocial Stress and Sleep: A
Systematic Review. Journal of Occupational Health Psychology 2003-y. 8(3), 147–
155, p. 148-150.
7.
Yusupov A. Pedagoglarning stress darajasi va uning ish motivatsiyasiga
ta’siri
O‘zbekiston pedagogika jurnali
. – 2021. – № 4(3). – B. 9.
