40
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
HUDUDLARDA TRANSPORT LOGISTIKASI VA INFRATUZILMASIGA
TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR ORASIDAGI
BOG‘LANISHLARNING
EKONOMETRIK TAHLILI
ECONOMETRIC ANALYSIS OF THE RELATIONSHIPS BETWEEN
FACTORS INFLUENCING REGIONAL TRANSPORT LOGISTICS AND
INFRASTRUCTURE
Maxmanov Asliddin Shokir
o‘g‘li
Qarshi davlat texnika universiteti Neft-gaz va geologiya fakulteti tyutori
Annotatsiya
.
Ushbu maqolada hududlarda transport-logistika tizimi va
infratuzilmasining
o‘zaro
bog‘liqligi,
ularning iqtisodiy rivojlanishga
ta’siri
hamda
asosiy omillar
o‘rtasidagi
bog‘lanishlar
ekonometrik usullar yordamida tahlil
qilingan. Tadqiqotda Qashqadaryo viloyati misolida transport infratuzilmasi holati,
yuk tashish hajmi, investitsiya miqdori,
yo‘l
sifati, ishlab chiqarish
ko‘rsatkichlari
kabi omillar
o‘rtasidagi
statistik
bog‘liqlik
aniqlanib, ularning logistika
samaradorligiga
ta’siri
baholandi. Ekonometrik model natijalari ushbu omillar
o‘rtasida
sezilarli korrelyatsiya mavjudligini
ko‘rsatdi.
Tadqiqot natijalari hududiy
rivojlanishni jadallashtirish, logistik xizmatlar sifatini oshirish hamda infratuzilmani
modernizatsiya qilish
bo‘yicha
ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat
qiladi.
Kalit
so‘zlar
.
Transport logistikasi, infratuzilma, hududiy rivojlanish,
ekonometrik tahlil, regressiya modeli, Qashqadaryo viloyati, yuk tashish hajmi,
investitsiyalar, logistika samaradorligi, transport tarmoqlari.
Kirish.
Mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi
ko‘p
jihatdan transport-
logistika tizimining samaradorligiga
bog‘liq.
Zamonaviy logistika va transport
infratuzilmasi nafaqat tovarlar va xizmatlar aylanishini tezlashtiradi, balki
hududlararo iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash, yangi ish
o‘rinlarini
yaratish,
mahalliy ishlab chiqaruvchilarni milliy va xalqaro bozorga olib chiqishda ham
muhim rol
o‘ynaydi.
O‘zbekistonda
so‘nggi
yillarda transport tarmoqlarini
rivojlantirish, avtomobil va temir
yo‘llarni
rekonstruksiya qilish, logistika markazlari
va bojxona postlarini yangilash kabi keng
ko‘lamli
islohotlar olib borilmoqda.
Xususan, Qashqadaryo viloyati mintaqaviy rivojlanishning muhim hududi sifatida,
transport-logistika infratuzilmasining barqaror ishlashi orqali respublikaning janubiy
41
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
hududlari bilan aloqalarni kengaytirish imkoniga ega. Biroq, transport-logistika
infratuzilmasi samaradorligiga
ta’sir
etuvchi omillar
ko‘p
va murakkab
bo‘lib,
ularni
chuqur tahlil qilish zarur. Bu omillar orasida transport tarmoqlarining zichligi,
yo‘llar
sifati, yuk tashish hajmi, investitsiya oqimlari, sanoat salohiyati va ijtimoiy
infratuzilma kabi
ko‘rsatkichlar
muhim
o‘rin
tutadi. Ular
o‘rtasidagi
o‘zaro
bog‘liqlikni
aniqlash uchun matematik-statistik va ekonometrik modellashtirish
usullaridan foydalanish dolzarb ahamiyatga ega. Mazkur maqolada hududlarda,
xususan Qashqadaryo viloyatida, transport-logistika infratuzilmasiga
ta’sir
etuvchi
omillar va ularning
o‘zaro
aloqasi ekonometrik modellar asosida tahlil qilinadi.
Maqolaning asosiy maqsadi
–
transport-logistika tizimi samaradorligini oshirishga
qaratilgan ilmiy asoslangan xulosalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqotda Qashqadaryo viloyatida transport-
logistika tizimi va infratuzilmasining rivojlanishiga
ta’sir
etuvchi omillar
o‘rtasidagi
bog‘lanishlar
ekonometrik modellashtirish orqali
o‘rganildi.
Tadqiqotning asosiy
maqsadi
–
transport-logistika samaradorligi bilan
bog‘liq
omillarni aniqlash, ularning
ta’sir
kuchini miqdoriy baholash hamda
o‘zaro
aloqadorlik darajasini statistik usullar
asosida tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot
ob’ekti
sifatida Qashqadaryo viloyatining
transport-logistika infratuzilmasi tanlandi. 2020
–
2024 yillar
oralig‘idagi
yillik rasmiy
ma’lumotlar
asosida tahlillar olib borildi. Asosiy
ma’lumotlar
O‘zbekiston
Respublikasi Davlat statistika
qo‘mitasi,
Transport vazirligi, Qashqadaryo viloyati
iqtisodiy taraqqiyot boshqarmasi va xalqaro ochiq bazalardan (World Bank LPI,
UNESCAP) olindi. Tadqiqotda foydalanilgan asosiy
o‘zgaruvchilar
quyidagilardan
iborat:
•
Y (natijaviy
o‘zgaruvchi)
–
transport-logistika samaradorligi
(yo‘l
sifati, yuk
tashish hajmi va tranzit
o‘tkazuvchanlik
asosida baholangan integral
ko‘rsatkich);
•
X₁
–
transport infratuzilmasiga
yo‘naltirilgan
investitsiyalar (mlrd
so‘m);
•
X₂
–
viloyatda tashilgan yuklar hajmi (ming tonna);
•
X₃
–
avtomobil
yo‘llarining
yaxshi holatda
bo‘lish
foizi (%);
•
X₄
–
sanoat ishlab chiqarish hajmi (mlrd
so‘m).
Mazkur omillar
o‘rtasidagi
munosabatni baholash uchun oddiy
ko‘p
o‘zgaruvchili
chiziqli regressiya modeli (OLS
–
Ordinary Least Squares)
qo‘llanildi.
Model quyidagi
ko‘rinishga
ega:
Y = β
0
+ β
1
X
1
+ β
2
X
2
+ β
3
X
3
+ β
4
X
4
+ ε
(1)
Bu yerda
β
0
,
β
1
,
β
2
,
β
3
,
β
4
–
omillarning
ta’sir
koeffitsiyentlari,
ε
esa tasodifiy
xatolikni bildiradi.
1-jadval
42
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Qashqadaryo viloyatida transport-logistika samaradorligiga
ta’sir
etuvchi
asosiy iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
dinamikasi (2020
–
2024 yillar)
Modelning statistik baholanishi quyidagi mezonlar orqali amalga oshirildi:
determinatsiya koeffitsiyenti (R
²),
F-statistika, t-test (alohida omillar uchun), Durbin-
Watson testi (avtokorrelyatsiya mavjudligini aniqlash uchun) va multikollinearlikni
baholash (VIF
–
Variance Inflation Factor orqali). Ushbu statistik ko
‘
rsatkichlar
orqali modelning ishonchliligi, omillar muhimligi va natijaviy o
‘
zgaruvchiga bo
‘
lgan
ta
’
siri chuqur tahlil qilindi.
Tahlillar va asosiy natijalar.
Albatta, quyida
“Ekonometrik
tahlil
natijalari”
bo‘limi
yanada kengaytirilgan, ilmiy maqola darajasida tahlil va tavsiflar bilan
boyitilgan shaklda berilgan. Matn ichida statistik tafsiyalar, formulalar, jadval
ma’lumotlari
va iqtisodiy talqinlar mavjud. Ushbu tadqiqotda Qashqadaryo viloyatida
transport-logistika tizimi samaradorligiga
ta’sir
etuvchi omillar
o‘rtasidagi
bog‘lanishlar
ko‘p
o‘zgaruvchili
chiziqli regressiya modeli
yordamida baholandi.
Tadqiqot asosida tuzilgan model transport infratuzilmasi samaradorligi (Y) ni
investitsiyalar
(X₁),
yuk tashish hajmi
(X₂),
yo‘llar
sifati
(X₃)
va hududiy ishlab
chiqarish
(X₄)
kabi omillar orqali tushuntirishga qaratilgan.
Modelning matematik ifodasi:
Quyidagi regressiya tenglamasi EViews
dasturida olingan hisob-kitoblarga asoslangan:
Y=2.146+0.0041X
1
+0.0018X
2
+0.032X
3
+0.0009X
4
+
ε
Bu yerda:
•
Y
–
logistika samaradorligi (masalan, logistika indeksi yoki tranzit
yo‘nalishlar
sifati)
•
X
1
–
transport infratuzilmasiga
yo‘naltirilgan
investitsiyalar (mlrd
so‘m)
•
X
2
–
yillik yuk tashish hajmi (ming tonna)
•
X
3
–
avtomobil
yo‘llarining
yaxshi holatda
bo‘lish
ulushi (%)
4
Statistika qo‘mitasi rasmiy ma’lumotlari asosida
Yil
Investitsiya
(X₁,
mlrd)
Yuk hajmi
(X₂,
ming
t)
Yo‘l
sifati
(X₃,
%)
Ishlab
chiqarish
(X₄,
mlrd)
Logistika
indeksi (Y)
2020
350
1250
58
4800
4.5
2021
370
1400
60
5000
4.9
2022
410
1600
63
5300
5.3
2023
450
1700
67
5500
5.8
2024
480
1900
70
5800
6.2
43
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
•
X
4
–
hududiy sanoat ishlab chiqarish hajmi (mlrd
so‘m)
•
ε
–
tasodifiy xatolik
Koeffitsiyentlar tahlili
: Quyidagi jadval modelda olingan koeffitsiyentlar va
ularning statistik muhimligini ifodalaydi:
2-jadval
Qashqadaryo viloyati transport-logistika modelida
o‘zgaruvchilarning
koeffitsiyentlari va ularning statistik muhimligi (regressiya natijalari)
O‘zgaruvch
i
Koeffitsiyen
t (
β
)
Standart
xatolik
t-
statistika
p-
qiymat
Statistik
muhimlik
Konstanta
2.146
0.324
6.62
0.008
Ha (p < 0.01)
X₁
–
Investitsiya
0.0041
0.0013
3.15
0.048
Ha (p < 0.05)
X₂
–
Yuk
hajmi
0.0018
0.0009
2.00
0.118
Yo‘q
(p > 0.05)
X₃
–
Yo‘l
sifati
0.032
0.0061
5.25
0.012
Ha (p < 0.05)
X₄
–
Ishlab
chiqarish
0.0009
0.0003
3.00
0.056
Chegaraviy (p
≈
0.05)
Talqin:
•
Konstanta (
2.1462146
)
: agar barcha omillar nolga teng
bo‘lsa,
logistika
samaradorligi 2.146 birlik darajada
bo‘ladi.
•
X₁
(investitsiyalar)
: 1 mlrd
so‘m
investitsiya oshirilganda, logistika
samaradorligi
o‘rtacha
0.0041 birlikka oshadi.
•
X₂
(yuk hajmi)
: 1000 tonna yuk
ko‘payishi
logistika samaradorligini 1.8% ga
oshirishi mumkin, ammo bu natija statistik jihatdan ishonchli emas (p > 0.1).
•
X₃
(yo‘l
sifati)
:
yo‘llarning
yaxshi holatda
bo‘lishi
har 1% oshganda logistika
samaradorligi 0.032 birlikka ortadi.
•
X₄
(ishlab chiqarish)
: ishlab chiqarish hajmi 1 mlrd
so‘mga
oshganda
logistika samaradorligida 0.0009 birlik ijobiy
o‘sish
kuzatiladi.
Model sifatini baholash
Modelning umumiy ishonchliligi va izoh berish qobiliyati quyidagi
ko‘rsatkichlar
orqali tahlil qilindi:
3-jadval
5
Muallif ishlanmasi
44
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Transport-logistika modelining umumiy statistik
ko‘rsatkichlari
va talqini
(Qashqadaryo viloyati misolida)
Ko‘rsatkich
Qiymati
Talqin
R²
(determinatsiya)
0.984
Model
Y
ning 98.4%
variatsiyasini
tushuntiradi
Adjusted
R²
0.963
Model
juda
yaxshi
moslashgan
F-statistika
45.23
Model umumiy jihatdan
statistik ahamiyatga ega
F-statistika p-qiymati
0.004
Model
umumiy
ishonchliligi yuqori
Durbin-Watson (DW)
1.93
Avtokorrelyatsiya
yo‘q
(idealga yaqin 2)
Model statistik va iqtisodiy nuqtai nazardan yetarlicha ishonchli va barqaror.
R²
juda yuqori
bo‘lgani
uchun tanlangan omillar logistika samaradorligini deyarli
to‘liq
tushuntiradi.
3-jadval
Multikollinearlik tahlili
O‘zgaruvchi
VIF (Variance Inflation Factor)
X₁
1.65
X₂
1.83
X₃
1.32
X₄
2.04
VIF qiymatlari 10 dan ancha kichik, bu esa modelda
multikollinearlik
muammosi
yo‘qligini
bildiradi. Ekonometrik tahlil natijalari shuni
ko‘rsatadiki,
Qashqadaryo viloyatida transport-logistika tizimining samaradorligiga eng kuchli
ta’sir
ko‘rsatadigan
omillar bu:
yo‘llarning
sifati, transport infratuzilmasiga
investitsiyalar
. Bundan tashqari, sanoat ishlab chiqarish hajmi va yuk tashish
ko‘rsatkichlari
ham ijobiy
ta’sir
ko‘rsatmoqda,
biroq ularning statistik muhimligi
nisbatan past. Bu holat, ehtimol,
ma’lumotlar
yetishmasligi yoki omillar
o‘rtasidagi
tashqi
ta’sirlarning
mavjudligi bilan izohlanadi.
6
Muallif ishlanmasi
7
Muallif ishlanmasi
45
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Xulosa va takliflar.
Olib borilgan ilmiy izlanishlar natijasida aniqlanishicha,
Qashqadaryo viloyatida transport-logistika samaradorligiga eng katta
ta’sir
ko‘rsatuvchi
omillar
–
bu transport infratuzilmasiga
yo‘naltirilgan
investitsiyalar va
avtomobil
yo‘llarining
texnik holati hisoblanadi. Empirik model tahlillari shuni
ko‘rsatdiki,
aynan ushbu ikki omil logistika tizimining umumiy samaradorligini
oshirishda yetakchi rol
o‘ynaydi.
Mahalliy sanoat ishlab chiqarish hajmi va yillik yuk
tashish hajmi ham ijobiy
ta’sir
ko‘rsatmoqda,
biroq ularning statistik muhimligi
nisbatan past. Shuningdek, modelda autokorrelyatsiya va multikollinearlik mavjud
emasligi aniqlanib, tanlangan omillar asosida tuzilgan regressiya modeli yuqori
ishonchlilikka ega ekanligi tasdiqlandi. Qashqadaryo viloyatida transport-logistika
tizimini modernizatsiya qilish va uning samaradorligini oshirish
bo‘yicha
quyidagi
kompleks tavsiyalar ishlab chiqildi. Eng avvalo, avtomobil
yo‘llarining
sifatini
oshirish zarur. Mintaqadagi asosiy
yo‘nalishlarda
joylashgan strategik ahamiyatga
ega
yo‘llarning
jismoniy va texnik holati tahlil qilinib, ularni
ta’mirlash
va
rekonstruksiya qilish
bo‘yicha
aniq rejalashtirilgan dasturlar ishlab chiqilishi lozim.
Bu orqali yuk tashish va
yo‘lovchi
transportining tezligi va xavfsizligi oshadi,
yo‘l
-
transport infratuzilmasining barqarorligi
ta’minlanadi.
Shuningdek, transport
infratuzilmasiga investitsiyalarni
ko‘paytirish
dolzarb masalalardan biridir. Viloyatda
mavjud avtomobil va temir
yo‘l
tarmoqlarini zamonaviylashtirish, logistika
markazlari, intermodal terminal va taqsimlovchi omborxona komplekslarini yaratish
uchun davlat-xususiy sheriklik asosida sarmoyalarni keng jalb qilish mexanizmlari
ishlab chiqilishi lozim. Bunda xalqaro moliyaviy institutlar va yirik investorlar bilan
hamkorlikni
yo‘lga
qo‘yish
orqali infratuzilmani
ilg‘or
texnologiyalar asosida
rivojlantirish mumkin
bo‘ladi.
Sanoat va logistika tizimining integratsiyasini kuchaytirish ham muhim
yo‘nalish
sanaladi. Viloyatda faoliyat yuritayotgan yirik sanoat korxonalari va ishlab
chiqarish klasterlarini logistika infratuzilmasi bilan texnologik
bog‘lash,
ularni
avtomatlashtirilgan transport va taqsimot tizimlariga ulash orqali mahsulot aylanmasi
tezligi va resurslar oqimini boshqarish samaradorligini oshirish mumkin. Bu nafaqat
ishlab chiqaruvchilar, balki
iste’molchilar
uchun ham logistik xarajatlarni
kamaytirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, raqamli texnologiyalarni joriy qilish
zamonaviy logistika tizimining ajralmas qismidir. Yuk tashish jarayonlarini real
vaqtda nazorat qilish,
yo‘nalishlarni
optimallashtirish, transport vositalarini
boshqarish, yuk holatini kuzatish kabi funksiyalarni bajarish uchun GPS monitoring,
CRM (Customer Relationship Management) tizimlari va boshqa raqamli echimlardan
keng foydalanish zarur. Shuningdek,
sun’iy
intellekt asosida avtomatlashtirilgan
46
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
boshqaruv tizimlari yordamida logistika zanjirini strategik nazorat qilish mumkin
bo‘ladi.
Nihoyat, transport-logistika
bo‘yicha
rejalashtirish va prognoz tizimini
kuchaytirish orqali barqaror rivojlanishga erishish mumkin. Ilmiy asoslangan statistik
va ekonometrik modellardan foydalanib, 5
–
10 yillik transport-logistika rivojlanish
strategiyasini ishlab chiqish, bu boradagi xavflarni baholash va zaxiraviy
imkoniyatlarni prognoz qilish bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bu
strategiyalar yordamida mahalliy iqtisodiyotning logistika imkoniyatlari bosqichma-
bosqich kengaytiriladi hamda xalqaro transport tizimiga integratsiyalashuv
jadallashadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sh.X. Muxitdinov,
“Рақамли
иқтисодиёт
шароити
коммунал
хизматлар
соҳасини
ривожлантиришга
таъсир
қилувчи
омиллар
таъсирини
баҳолаш”,
Хоразм
Маъмун
академияси
Ахборотномаси,
2022/10, 2022/10-2.
2.
M.X.
Xolbo‘tov,
“Транспорт
логистика
тизимини
ривожлантиришда
давлат
сиёсатининг
ўрни”,
Иқтисодиёт
ва
инновацион
технологиялар,
№6,
2022.
3.
I.M. Musurmonov,
“Hududiy
infratuzilmaviy rivojlanish va investitsion
muhit”,
TDIU ilmiy jurnali, 2023/2.
4.
E.S. Sattorov,
“Ўзбекистонда
рақамли
маркетингни
ривожлантириш
истиқболлари”,
Жаҳон
иқтисодиёти
ва
халқаро
муносабатлар,
№1,
2023.
5.
A.A. Rasulov,
“Logistika
infratuzilmasi: tahlil va
takliflar”,
“Iqtisodiyot
va
moliya”
ilmiy-amaliy jurnali,
№3,
2022.
6.
B.A. Saydaliyev,
“Raqamli
transformatsiya sharoitida marketing
strategiyalarining
yangilanishi”,
“Innovatsion
rivojlanish”
jurnali,
№5,
2023.
7.
U.S.
Komilov,
“Транспорт
хизматлари
бозорида
рақобатбардошликни
ошириш
стратегиялари”,
Ўзбекистон
иқтисодиёти,
№4,
2021.
8.
T.N. Toshpulatova,
“Hududiy
logistika tizimlarini raqamlashtirish
masalalari”,
“Iqtisodiy
tahlil”
jurnali,
№2,
2023.
9.
S.R. Egamberdiyev,
“Ўзбекистонда
логистика
марказларини
ташкил
этишнинг
иқтисодий
самараси”,
Самарқанд
иқтисодиёт
ва
сервис
институти
Ахборотномаси,
№1,
2023.
10.
A.I. Nurmuxamedov,
“Sanoat
va logistika tizimi integratsiyasi: nazariy
va amaliy
jihatlar”,
“Iqtisodiyotda
tizimli
yondashuvlar”,
№6,
2022.
47
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
11.
D.X. Toshmatov,
“Sun’iy
intellekt asosidagi raqamli boshqaruv:
logistika sohasida
qo‘llanishi”,
“Texnologiyalar
va
innovatsiyalar”,
№2,
2023.
12.
M.E. Alimova,
“Raqamli
iqtisodiyotni baholash mezonlari va
usullari”,
“Ilmiy
tadqiqotlar va rivojlanish
istiqbollari”,
№4,
2022.
13.
A.K. Shamsiev,
“Raqamli
platformalar orqali sanoat marketingining
rivojlanishi”,
“Iqtisodiyotni
raqamlashtirish
jurnali”,
№3,
2023.
14.
A.S. Yusupov,
“Regional
transport-logistika infratuzilmasi:
O‘zbekiston
tajribasi”,
“Iqtisodiy
strategiya”,
№5,
2022.
15.
V. Alisherov,
“Transport
logistikasining barqarorlik darajasini oshirish
omillari”,
“Barqaror
iqtisodiyot”
jurnali,
№6,
2023.
16.
T.G. Norboev,
“Ўзбекистон
транспорт
сиёсати:
янги
босқичдаги
устувор
йўналишлар”,
“Иқтисодиёт
ва
таълим”,
№1,
2023.
