122
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
JAMIYATDA SHAXS IJTIMOIYLASHUVI JARAYONINING PSIXOLOGIK
JIHATLARI
Tursunov Burxon Saydaxmatovich
Jamoat xavfsizligi universiteti
kafedra boshlig‘i
psixol.f.b.f.d (PhD),
Annotatsiya:
Mazkur maqolada shaxsning jamiyatda ijtimoiylashuvi jarayoni
va uning psixologik jihatlari tahlil qilishga harakat qildik. Ijtimoiylashuv insonning
jamiyatga moslashuvi, ijtimoiy tajribani o‘zlashtirishi hamda shaxsiy rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydigan jarayon sifatida qaraladi. Maqolada ijtimoiylashuv
da
mahalla,
oila, maktab, tengdoshlar, ommaviy axborot vositalari va bu jarayonga ta’sir
qiluvchi
psixologik
omillar
(emotsional
rivojlanish,
o‘zini
anglash,
moslashuvchanlik) aks ettirishga harakat qilindi. Shuningdek, ijtimoiylashuvning
buzilishi (masalan, ijtimoiy izolyatsiya yoki konformizm) psixologik oqibatlari bilan
birga ko‘rib chiqildi.
Kalit so
’
zlar:
jamiyat, ijtimoiylashuv, shaxs, rivojlanish, psixologik moslashuv,
ijtimoiy omillar, oila va tarbiya, psixologik, konformizm, ijtimoiy izolyatsiya,
muomala psixologiyasi, jamiyatga moslashuv.
Annotation:
In this article, we attempted to analyze the process of socialization
of the individual and its psychological aspects. Socialization is viewed as a process
that plays an important role in a person’s adaptation to society, assimilation of social
experience, and personal development. The article highlights the stages of
socialization, its main agents (family, school, peers, mass media), and the
psychological factors influencing this process (emotional development, self-
awareness, adaptability). Furthermore, the disruption of socialization (such as social
isolation or conformism) is considered along with its psychological consequences.
Keywords:
activity, socialization, personality development, psychological
adaptation, social factors, family and upbringing, conformism, social isolation,
communication psychology, adaptation to society.
Annotatsiya:
V dannoy state predprinyata popыtka proanalizirovat protsess
sotsializatsii lichnosti i yego psixologicheskie aspektы. Sotsializatsiya
rassmatrivaetsya kak protsess, igrayuщiy vajnuyu rol v adaptatsii cheloveka k
obщestvu, usvoenii sotsialnogo opыta i lichnostnom razvitii. V state otrajenы etapы
sotsializatsii, yeyo osnovnыe agentы (semya, shkola, sverstniki, sredstva massovoy
informatsii), a takje psixologicheskie faktorы, vliyayuщie na dannыy protsess
(emotsionalnoe razvitie, samosoznanie, adaptivnost). Takje rassmotrenы narusheniya
123
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
protsessa sotsializatsii (naprimer, sotsialnaya izolyatsiya ili konformizm) i ix
psixologicheskie posledstviya.
Klyuchevie
slova:
deyatelnost,
sotsializatsiya,
razvitie
lichnosti,
psixologicheskaya adaptatsiya, sotsialnыe faktorы, semya i vospitanie, konformizm,
sotsialnaya izolyatsiya, psixologiya obщeniya, adaptatsiya k obщestvu.
Inson tabiatiga xos eng muhim xususiyatlardan biri bu uning jamiyat bilan uzviy
aloqada yashashi
hamda hayot tarzini o‘tashidir. Har bir inson o‘z hayotining ilk
bosqichlaridanoq ijtimoiy muhit ta’sirida
rivojlanadi, jamiyatdagi, atrof-muhitdagi
qadriyatlar, urf odatlar,
me’yorlar, xatti
-
harakat andozalarini o‘zlashtiradi
hamda
takomillashtiradi. Ushbu uzluksiz va murakkab jarayon psixologiyada ijtimoiylashuv
deb ataladi. Ijtimoiylashuv shaxsning ijtimoiy hayotida, faoliyatida ijtimoiy tajriba
orttirishiga, o‘zini jamiyatda anglash va munosib o‘rin egallashiga
shart sharoitlar
yaratadi. U insonning psixologik rivojlanishi, shaxsiy identiteti, moslashuvchanligi
hamda kommunikativ salohiyati kabi muhim jihatlari bilan uzviy bog‘liqdir. Bugungi
zamonamizning globallashuv va axborot oqimining kuchaygan sharoitida shaxsning
ijtimoiylashuvi tobora murakkablashib, takomillashib bormoqda. Ayniqsa, yosh
avlodning to‘g‘ri ijtimoiy shakllanishi
davlat, jamiyat taraqqiyoti uchun muhim
omilga aylanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bu
masalaga alohida e’tibor qaratib, “Yangi O‘zbekistonni barpo etishda, eng avvalo,
ongli, faol va sog‘lom fikrlaydigan yosh avlodni tarbiyalashimiz lozim. Shunday
yoshlar borki, ularni oila, maktab va jamiyat birdek tarbiyalashi kerak”
21 deb
ta’kidlab o‘tgan edi. Darhaqiqat
, shaxsning shakllanishida, rivojlanishida jamiyat,
ijtimoiy muhit, ijtimoiy institutlarning
o‘rni va o‘zaro uyg‘unlikda
gi faoliyat yuritishi
muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu faoliyatni amalga oshirishda oila, mahalla, maktab,
oliy ta’lim
muassasalari va media muhitining hamkorligi va roli psixologik nuqtai nazardan
muhim sanaladi.
Ijtimoiylashuv tushunchasi psixologiya fanida shaxsning jamiyatga moslashuvi
va ijtimoiy tajriba orttirish jarayoni sifatida talqin qilinadi. Bu boradagi adabiyotlarni
tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, har bir shaxs ijtimoiy hayotga faol tarzda qo‘shilmas
ekan, u to‘liq yetuk shaxs sifatida shakllanishi qiyinlashadi. Psixolog
A.V.Petrovskining fikricha, ijtimoiylashuv bu insonning jamiyatdagi rolini anglab
yetishi va bu rolni faol ijro etishga tayyor bo‘lishidir. U bu jarayonni faqat tashqi
21
Mirziyoyev Sh. M.,
Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti matbuot xizmati.
https://president.uz. 2020.
124
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
omillar emas, balki ichki psixik ehtiyojlar bilan ham bog‘laydi
22. Bizningcha,
olimning qarashlarida juda muhim bir haqiqat yotadi
ya’ni
inson jamiyatga, ijtimoiy
muhitda,
faqat ta’sirni qabul qiluvchi emas, balki unga faol ta’sir ko‘rsatuvchi
subyekt sifatida kiradi. Binobarin
, shaxs o‘z ijtimoiy o‘rnini
izlaydi hamda
o‘zlashtiradi, balki uni
rivojlantiradi. Aynan shuning uchun ham har bir insonning
individual xususiyatlari, tajribasi, qobiliyati, va psixologik holati ijtimoiylashuv
jarayoniga o‘ziga xoslik
bilan kirishadi
. G‘arb olimlaridan Jorj G. Midning “I” va
“Me” nazariyasi bu jarayonni chuqur tushuntirib beradi. Unga ko‘ra, inson o‘zini
boshqalarning ko‘zlari bilan ko‘rishga, ya’ni o‘zini jamiyatda qanday qabul
qilinishini anglashga harakat qiladi23
deb ta’kidlaydi. Ayniqsa, o‘smirlik davrida bu
psixologik xususiyat
kuchli namoyon bo‘ladi
, yoshlar boshqalarning fikriga juda
e’tiborli, ta’sirli va sezgir bo‘lib qoladilar. Bu esa o‘smirlarda o‘z
-
o‘zini anglash,
ijtimoiy identitet rivojlanishi hamda
ichki konfliktlar paydo bo‘lishi kabi murakkab
psixologik jarayonlarni boshidan kechiradi.
O‘zbek
psixolog olimlarining qarashlari esa ijtimoiylashuvni milliylik, milliy
madaniyat va qadriyatlar bilan bog‘lab o‘rganadi. Masalan, A. A. Karimov va G. I.
Saidova o‘z tadqiqotlarida ijtimoiylashuvda oilaning o‘rni, ayniqsa ota
-onaning
shaxsiy namunasi va bolalar bilan emotsional aloqaning ahamiyati muhimligini
alohida ta’kidlaydilar
24. Ularning fikricha, oila- bu ijtimoiylashuvning birinchi va
eng muhim maktabidir. Shaxsan men ham bu
g‘oyaga
qisman
qo‘shilaman, chunki
yoshlikdagi emotsional jihatlar,
o‘zaro
ishonch va xavfsizlik hissi insonning butun
ijtimoiy hayotidagi munosabatlariga asos
bo‘lib xizmat qiladi
. Shu bilan birga,
zamonaviy sharoitlarda ijtimoiylashuv omillari sirasiga internet hamda ijtimoiy
tarmoqlarning
o‘rni va
roli ham keng yoritilmoqda. Masalan, M.Turakulovaning
izlanishlarida virtual muhit orqali ijtimoiylashuvning ijobiy va salbiy jihatlari
ko‘rsatilgan: bir tomondan yoshlar ko‘proq fikr almashadi, o‘zlarini erkin ifoda etadi
,
ikkinchi tomondan esa, real ijtimoiy tajriba yetishmasligi, yolg‘izlik, taqlidga
moyillik kabi xavfli holatlar yuzaga keladi⁴.
Shu o‘rinda ta’kidlash
lozimki, jamiyatda
ijtimoiylashuv faqat tashqi ta’sirlarni
qabul qilish emas, balki
inson o‘z
-
o‘zini anglab, ongli ravishda
davlat, jamiyatga
ijtimoiy
munosabat bildirish jarayonidir. Inson o‘ziga xos psixologik
xususiyat
22
Petrovskiy A. V. , Shaxs va jamiyat: psixologik tahlil. Moskva:1986. Pedagogika.
–
B. 45-67.
23
Mead G. H. , Mind, Self, and Society. Chicago: 1934. University of Chicago Press.
–
P. 112-135.
24
Karimov A. A., Saidova G. I.. Shaxs psixologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
Toshkent.:
2019
125
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
hamda psixologik ehtiyoj, qobiliyat va
tajribaga ega bo‘lgan mavjudot sifatida
jamiyatda mavjud ijtimoiylashuv jihatlarni ham ongli ravishda
o‘zlashtiradi.
Tahlil qilingan tadqiqotlar hamda psixologik nazariyalar asosida shuni
ta’kidlash
lozimki, jamiyatda ijtimoiylashuv jarayoni shaxsiy rivojlanishning ajralmas qismi
bo‘lib, uning muvaffaqiyati ko‘plab omillarga bog‘liq
jarayondir. Xususan, oila,
mahalla, maktab,
oliy ta’lim muassasalari
va media muhitining hamkorligi va
psixologik
ta’siri muhim
ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. Oilada farzand
tarbiyasida ota-
onaning ijtimoiylashuvdagi o‘rni va roli hamda ta’lim muassasasi
dagi
ta’lim va muhit
shaxsning ijtimoiy-psixologik barqarorligining asosiy poydevori
sifatida ham alohida ta’kidlan
adi. Bu borada psixolog olimlarning fikrlariga,
nazariyalariga
to‘liq qo‘shilish mumkin, chunki farzandning oiladagi
tarbiyasi,
hurmat, mehr-muhabbat va
o‘zaro
ishonch muhiti unga ijtimoiy psixologik
ko‘nikmalarni shakllantirishda tayanch bo‘lib xizmat qiladi
. Bundan tashqari,
zamonaviy sharoitda ijtimoiylashuv na
faqat an’anaviy sharoitlar ta’sirida
, balki
zamonaviy raqamli texnologiyalar hamda ijtimoiy tarmoqlar orqali kuchli tarzda
amalga oshirilmoqda. Bu yangi muhit
o‘smirlar va yoshlarning o‘zaro
ijtimoiy
munosabatlarida yangicha yondashuvlarni
yuzaga keltiradi, biroq u o‘z navbatida
yoshlarda yangi xavf-
xatarlar va noto‘g‘ri taqlid kabi holatlarni ham yuzaga
keltirishi
mumkin.
Bizningcha, shuning uchun ham jamiyatda shaxsning ijtimoiylashuv jarayonida
texnologik, psixologik
omillarni chuqur o‘rganish, o‘zlashtirish
hamda boshqarish
zarurati kuchaymoqda. Bundan tashqari, shaxsning ijtimoiylashuv jarayonida yuzaga
kelishi mumkin bo‘lgan
psixologik buzilishlar, xususan, ijtimoiy izolyatsiya va
konformizm kabi psixologik
holatlar shaxsning psixologik salomatligiga salbiy ta’sir
ko‘rsat
ishi mumkin. Bu kabi
holatlar shaxsning o‘zligini anglash jarayonini
murakkablashtiradi, shaxsda ichki konfliktlarni kuchaytiradi va hatto stress,
depressiya, affekt kabi ruhiy buzilish yoki ruhiy kasalliklar keltirib chiqarishi
mumkin. Shuning uchun, jamiyatda
ijtimoiylashuvni qo‘llab
-quvvatlashni
kuchaytirish, mahalla, ota-onaning rolini kuchaytirish, ijtimoiy muhitni yaxshilash,
psixologik yordam va oilaviy hamda ijtimoiy psixologik
qo‘llab
-quvvatlash
mexanizmlarini yanada kuchaytirish
lozim bo‘ladi
.
Bizningcha, shaxsning jamiyatga ijtimoiy psixologik moslashuvi va uning
ijtimoiy-
psixologik barqarorligi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yanada
batafsil
o‘rganish uchun
ilmiy tadqiqotlar
o‘tkazish va turli
metodlar qo‘llanilishi zarur.
Shuningdek,
jamiyatda o‘smirlar hamda
yoshlar orasida onlayn va oflayn
126
Issue 17(52), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.07.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ijtimoiylashuv
dasturlarini ishlab chiqish orqali yo‘lga qo‘yilishi ularni
yanada tezroq
jamiyatga ijtimoiylashuvini rivojlantirishi mumkin.
Umuman olganda, ijtimoiylashuv nafaqat shaxsning ichki dunyosini
rivojlantiradi, balki uni davlat va jamiyatga, ijtimoiy muhitga, atrof-muhit bilan uzviy
aloqada bo‘lishini ta’minlaydigan murakkab
jarayondir. Shu sababli, jamiyatda
ijtimoiylashuv jarayonini samarali va uzluksiz tashkil etish, uning psixologik
asoslarini chuqur anglash va ijtimoiy muhitni psixologik
sog‘lomlashtirish orqali
davlat va jamiyat rivojiga xizmat qilish mumkin.
Xulosa o‘rnida ta’kidlash lozimki, jamiyatda
ijtimoiylashuv jarayoni shaxsning
o‘zligi,
shaxsiyati hamda jamiyat bilan
o‘zaro
munosabatlarini rivojlantirishda hal
qiluvchi
omil bo‘ladi
. Ilmiy t
adqiqotlar tahlili shuni ko‘rsat
adiki, jamiyatda
ijtimoiylashuv faqat tashqi ta’sirlarning natijasi emas, balki shaxsning o‘zini anglashi,
ijtimoiy moslashuvchanligi hamda psixologik rivojlanishining murakkab jarayoni
bilan uzviy bog‘liq
.
Jamiyatda oilaning farzand tarbiyasidagi mehr-muhabbatli muhiti, maktab va
ta’lim muassasalaridagi
ijobiy psixologik muhit va tengdoshlarining ijobiy psixologik
ta’siri,
shuningdek,
zamonaviy
sharoitlardagi
zamonaviy
internet
va
texnologiyalarning imkoniyatlaridan ongli va ehtiyotkorlik bilan
munosabatda bo‘lish
jamiyatda
ijtimoiylashuv jarayonining muvaffaqiyatli bo‘lishida muhim ahamiyatga
ega. Shuningdek, jamiyatda ijtimoiy izolyatsiya va konformizm kabi salbiy
psixologik holatlar shaxsning ruhiyatini buzilishiga va ruhiy salomatligiga xavf va
tahdid soladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mirziyoyev Sh.M.,
Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti matbuot xizmati. https://president.uz. 2020
2.Petrovskiy A. V. , Shaxs va jamiyat: psixologik tahlil. Moskva:1986.
Pedagogika.
–
B. 45-67.
3. Mead G. H. , Mind, Self, and Society. Chicago: 1934. University of Chicago
Press.
–
P. 112-135.
4. Karimov A. A., Saidova G. I. , Shaxs psixologiyasi. Toshkent:2019.
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. –
B. 78-102.
5. Turakulova M. ,
“Ijtimoiy tarmoqlar va yoshlar psixologiyasi”.
2020. Yosh
olim, №4
(57), 45-49.
6.
https://phsreda.com/e-articles/208/Action208-96413.pdf
7.
