50
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
TOM SOʻZINING ETIMOLOGIYASI VA HUDUDIY TAFOVUTLARI
(MAHMUD KOSHGʻARIY ASARLARI ASOSIDA)
Joʻrayeva Sevinch Bonu Mustafo qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent Davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti Ona
tili va adabiyot ta’limi fakulteti kechki ta’lim shakli 4-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Mahmud Koshgʻariyning “Devonu lugʻat at-
turk” asaridagi tom soʻzining asl ma’nosi, uning shevalardagi semantik tafovutlari,
shuningdek, Alisher Navoiy asarlaridagi leksik izchilligi tahlil qilindi.
Kalit soʻzlar:
Mahmud Koshgʻariy, Alisher Navoiy, ‘’Devonu lug‘at at-turk’’
‘’Xamsa’’, tom, etimologiya, sheva, devor, semantika.
Kirish
Soʻzlarning kelib chiqishini, tarixiy shakllanishini va hududiy tafovutlarini
oʻrganish tilshunoslikning muhim yoʻnalishlaridan biridir. Ayniqsa, turkiy tillar
tarixida Mahmud Koshgʻariyning “Devonu lugʻat at-turk” asari boy leksik materiallar
xazinasi hisoblanadi. Ushbu maqolada Koshgʻariyning asarida uchraydigan
tom
soʻzining ilk ma’nosi, dialektik shakllari va badiiy adabiyotda xususan, Alisher
Navoiy asarlarida qo‘llanishi asosida tarixiy-leksik tahlil qilinadi.
Asosiy qism
1. Koshgʻariy asarida
tom
soʻzining ilk qoʻllanilishi
Mahmud Koshgʻariy “Devonu lugʻat at-turk” asarida
tom
so‘zini “devor”
ma’nosida keltiradi:
“
Oлар иккi том тeлiшдi
” — “Ular ikkovi devor teshishda bahslashdi.”¹
Bu so‘z o‘z zamonida devor yoki to‘siq ma’nolarida qo‘llanilgan bo‘lsa, hozirgi
zamon o‘zbek tilida bu so‘z semantik kengayishga uchragan.
2. Hozirgi o‘zbek tilidagi ma’nodagi tafovutlar
Bugungi o‘zbek tilida
tom
so‘zi quyidagi ma’nolarda ishlatiladi:
• Toshkent shahrida: uyning ustki qismi (shift, tom yopmasi);
• Fargʻona vodiysi (Andijon, Margʻilon): “tom” so‘zi hovli ma’nosida
qo‘llanadi;
• Surxondaryo vohasining ayrim hududlari: “tom” — uy yoki xona ma’nosida
ishlatiladi.²
Bu holat o‘zbek tilidagi dialektal tafovutlarning leksik tizimga ta’siri borligini
isbotlaydi.
51
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3. Alisher Navoiy asarlarida
tom
Alisher Navoiyning “Xamsa”sida ham
tom
so‘zi Koshgʻariy asaridagi kabi,
devor ma’nosida ishlatilgan:
Gar tomgʻa qoʻpub minor edi chust,
Har sori ayogʻlarin etib rust
.³
Yoki:
Tom uzra nahotki cheksa nogoh,
Ul xat kelib ixtiyorsiz oh.
⁴
Bunda so‘z, Navoiy zamonasida ham devor yoki binoning ustki sathi sifatida
ishlatilganini ko‘ramiz.
Xulosa
Mahmud Koshgʻariy “Devonu lugʻat at-turk” asarida
tom
so‘zining “devor”
ma’nosida qo‘llanishi va uning keyingi asrlarda, jumladan, Alisher Navoiy ijodida
ham shu ma’noda ishlatilgani bu leksik birikmaning tarixiy barqarorligini ko‘rsatadi.
Biroq zamonaviy o‘zbek tilida, ayniqsa hududiy shevalarda bu so‘z turli ma’nolarda
qo‘llanilishi uning semantik kengayishini namoyon qiladi. “Tom” so‘zining semantik
taraqqiyoti va hududiy tafovutlarini o‘rganish turkiy tilshunoslikda muhim tadqiqot
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi.
Izohlar
1. Koshgʻariy, Mahmud. Devonu Lugʻat at-Turk. 2-jild. Tarj. S. M. Mutallibov.
Toshkent: Fan, 1963.
2. Sadatova, D. M. Mahmud Koshgʻariy ‘Devonu Lugʻotit-Turk’ asaridagi
turkiy leksemalarning etimologiyasi. Magistrlik dissertatsiyasi, 2023.
3. Navoiy, A. Xamsa. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot, 1987.
4. Navoiy, A. Xamsa. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot, 1987.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Koshgʻariy, M. Devonu lugʻat at-turk. Tarjimon: S. M. Mutallibov. 2-tom.
Toshkent: Fan, 1961.
2. Navoiy, A. Xamsa. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat
nashriyoti, 1987.
3. Sadatova, D. M. Mahmud Koshgʻariy ‘Devonu Lugʻotit-Turk’ asaridagi
turkiy leksemalarning etimologiyasi. Magistrlik dissertatsiyasi, 2023.
4. Tog‘ayev, T. “Turkiy yozma yodgorliklar tilidagi so‘zlarning o‘zbek
shevalarida qo‘llanishi.” Oltin bitiglar, 2019, №3.
52
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
5. O‘zbek shevalari tadqiqotlari: muammolar va yechimlar. Ilmiy maqolalar
to‘plami, Toshkent, 2021.
6. Alisher Navoiy adabiy va ilmiy merosini o‘rganish masalalari. 67-ilmiy
anjuman materiallari, Toshkent, 2022.
7. Mengliyev, B., Bahriddinov, B. O‘zbek tilining so‘z tarkibi o‘quv lug‘ati.
Toshkent, 2007.
