61
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
PEDAGOGLARNING STRESSGA BARQARORLIK DARAJASI VA UNING
KASBIY FAOLIYAT SAMARADORLIGIGA TA’SIRI
Raximova Gulshanoy
Xalqaro Nordik Universiteti Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada pedagoglarning stressga barqarorlik darajasi va
uning kasbiy faoliyat samaradorligiga ta'siri o‘rganiladi. Stressning pedagogik
faoliyatdagi o‘rni va pedagogning stressni boshqarish qobiliyatining o‘quv jarayoniga
ta’siri tahlil qilinadi. Stressga barqarorlik darajasi pedagoglarning ruhiy salomatligi
va ishga bo‘lgan motivatsiyasiga ta’sir ko‘rsatadi, bu esa ularning ish samaradorligi,
o‘quvchilarga ta'lim berish samaradorligi va pedagogik muhitda qabul qilinadigan
qarorlar sifatini belgilaydi. Maqolada pedagoglarning stressni boshqarish qobiliyatini
rivojlantirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar va usullar taqdim etiladi. Shuningdek,
stressga barqarorlikning pedagoglarning shaxsiy va kasbiy hayotidagi ahamiyati ham
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Pedagogik stress, stressga barqarorlik, kasbiy faoliyat
samaradorligi, ruhiy salomatlik, kasbiy charchoq, o‘quv jarayoni, pedagogik muhit,
ta’lim samaradorligi, kasbiy rivojlanish, o‘quvchilarga ta'lim berish, pedagogik
muvaffaqiyat.
Аннотация:
В статье рассматривается уровень стрессоустойчивости
педагогов и его влияние на эффективность их профессиональной деятельности.
Анализируется роль стресса в педагогической деятельности и влияние умения
учителя справляться со стрессом на процесс обучения. Уровень
стрессоустойчивости влияет на психическое здоровье и мотивацию педагогов,
что определяет эффективность их труда, результативность обучения студентов
и качество принимаемых решений в педагогической среде. В статье даны
практические рекомендации и методики, направленные на развитие у педагогов
навыков
управления
стрессом.
Также
рассматривается
важность
стрессоустойчивости в личной и профессиональной жизни педагогов.
Ключевые
слова:
Педагогический
стресс,
стрессоустойчивость,
профессиональная деятельность, психическое здоровье, профессиональное
выгорание, процесс обучения, педагогическая среда, эффективность
образования, профессиональное развитие, обучение студентов, педагогическая
успешность.
62
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Abstract:
This article studies the level of stress resilience of teachers and its
impact on the effectiveness of professional activity. The role of stress in pedagogical
activity and the impact of a teacher's ability to manage stress on the educational
process are analyzed. The level of stress resilience affects the mental health and
motivation of teachers, which determines their work efficiency, the effectiveness of
teaching students, and the quality of decisions made in the pedagogical environment.
The article provides practical recommendations and methods aimed at developing
teachers' ability to manage stress. The importance of stress resilience in the personal
and professional lives of teachers is also considered.
Keywords:
Pedagogical stress, stress resilience, professional performance,
mental health, professional burnout, learning process, pedagogical environment,
educational effectiveness, professional development, teaching students, pedagogical
success.
Bugungi kunda pedagoglarning stressga barqarorlik darajasi va uning kasbiy
faoliyat samaradorligiga ta’siri Jahon miqyosida va O‘zbekistonda juda dolzarb
mavzu hisoblanadi. Ta’lim tizimida pedagoglarning stress darajasi ularning ish
samaradorligi va o‘quvchilarga ta’lim berishda qanday muvaffaqiyatlarga
erishishlarini belgilovchi asosiy omil sifatida qaralmoqda. Jahon miqyosida
pedagogik stressning o‘sishi, o‘qituvchilarning ruhiy va jismoniy salomatligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatishi, ta’lim sifatini pasaytirishga olib kelishi mumkin. Shuning uchun
pedagoglarning stressga barqarorlik darajasini o‘rganish va bu sohada yangi
yondashuvlarni ishlab chiqish muhimdir.
O‘zbekistonda ham ta’lim tizimi rivojlanish jarayonida, pedagoglarning stressni
boshqarish va unga qarshi kurashish ko‘nikmalarini oshirish zarurati tug‘ilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida o‘qituvchilarning ruhiy va psixologik
salomatligini saqlash, kasbiy charchoq va stressni kamaytirish, pedagoglarning
samaradorligini oshirish bo‘yicha davlat siyosati mavjud. Xususan, pedagoglarning
stressga barqarorlik darajasi va unga qarshi kurashish usullari, ta’limdagi
muvaffaqiyatlar va o‘quvchilarning o‘qishdagi natijalariga bevosita ta’sir qiladi.
Shuningdek, O‘zbekiston hukumati tomonidan qabul qilingan ta’lim tizimini
modernizatsiya qilishga qaratilgan dasturlar, pedagoglarning kasbiy rivojlanishiga
alohida e’tibor qaratmoqda. Bu jarayonda stressga barqarorlikni oshirish va
pedagogik faoliyat samaradorligini ta’minlash, ta’limning umumiy sifatini
yaxshilashga katta hissa qo‘shadi.
63
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Pedagoglarning kasbiy faoliyati o‘quvchilarga ta’lim berish jarayonining
samaradorligini ta’minlashda asosiy o‘rin tutadi. Biroq, pedagoglar o‘z faoliyatlarida
ko‘plab stress omillariga duch keladilar. Ushbu stress omillari o‘qituvchining ruhiy
va jismoniy salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, uning ish samaradorligini
pasaytirishi mumkin. Stressga barqarorlik, pedagoglarning stressga qarshi turish va
uni boshqarish qobiliyatidir va bu qobiliyat pedagogning ish faoliyatiga,
o‘quvchilarga ta’lim berish samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. Shunday qilib,
pedagoglarning stressga barqarorlik darajasini o‘rganish va uning kasbiy faoliyatga
qanday ta’sir qilishini tahlil qilish zarurdir.
Stress bu tashqi yoki ichki muhitdan kelib chiqqan qo‘zg‘atuvchi omillar
natijasida organizmning moslashuv reaktsiyalaridir. Pedagogik faoliyatda stressning
sabablari turli xil bo‘lishi mumkin: o‘quvchilarning past baholari, o‘qituvchining o‘z
ishida muvaffaqiyatsizlikka uchrashuvi, o‘quv jarayonining yomon tashkil etilishi,
kasbiy yuksalish imkoniyatlarining yo‘qligi, pedagogning o‘z shaxsiy hayotida
muammolar va hokazo. Ushbu stress omillari pedagogning ish faoliyatiga salbiy
ta’sir qiladi va uning kasbiy charchoqqa uchrashiga, ruhiy va jismoniy
salomatligining yomonlashishiga olib kelishi mumkin.
Pedagogning stressga barqarorlik darajasi stressni boshqarish qobiliyati bilan
chambarchas bog‘liqdir. Stressga barqaror pedagoglar stressli vaziyatlarda samarali
ishlay olishadi, o‘z hissiyotlarini nazorat qilishadi, bu esa ularga o‘quvchilarga
samarali ta’lim bera olish imkoniyatini yaratadi. Stressga barqarorlik darajasini
yuqori bo‘lgan pedagoglar o‘z kasbiy faoliyatida muvaffaqiyatlarga erishadilar,
ularning ishiga bo‘lgan qiziqish va motivatsiyasi oshadi. Shuningdek, ular
o‘quvchilarning o‘qishdagi muvaffaqiyatlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadilar, chunki
pedagogning o‘zini boshqarish qobiliyati o‘quvchi bilan samarali muloqot qilishda
katta ahamiyatga ega.
Stressning pedagogik faoliyatga ta’siri va stressga barqarorlik darajasini
o‘rganish bo‘yicha bir qator xorijiy va o‘zbek olimlari tomonidan olib borilgan ilmiy
izlanishlar mavjud. Bu izlanishlar stressni boshqarish, pedagoglarning stressga
barqarorligini oshirish, ularning kasbiy samaradorligini yaxshilash uchun turli
psixologik va pedagogik metodlarni o‘rganishni maqsad qiladi.
Shuningdek stress mavzusida bir qancha olimlar ilmiy izlanishlar olib
borganligini ham ko‘rishimiz mumkin va bularga R.S.Lazarus va S.Folkman
o‘zlarining ilmiy ishlarida stressni baholash va unga qarshi kurashishning psixologik
jihatlarini o‘rganadilar. Ular stressni faqat salbiy holat sifatida emas, balki kishining
muhitga moslashish jarayoni sifatida ko‘rishadi. Pedagoglar stressga qarshi kurashish
64
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
qobiliyatini rivojlantirsa, bu ularning ish samaradorligini oshirishiga yordam beradi.
Ularning ilmiy izlanishlarida, stressning o‘rganish jarayoniga va o‘qituvchi-
o‘qituvchi munosabatlariga ta’siriga alohida e’tibor qaratadi.
S.Maslach va S.E.Jakson o‘z tadqiqotlarida kasbiy charchoq (burnout) va
stressni o‘lchashning psixologik metodlarini ishlab chiqdilar. Ularning ishlarida
pedagoglarning kasbiy charchoqqa uchrashuvi va stressni boshqarishning ahamiyati
tahlil qilingan. Pedagoglarning stress darajasini boshqarish, o‘qituvchilarning kasbiy
salomatligini va ta’lim samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
T.Akerstedt va P.M.Nilsson stressning jismoniy va psixologik salomatlikka,
jumladan uyqu sifatiga ta’sirini o‘rganadilar. Ularning izlanishlari, pedagoglarning
stress darajasi yuqori bo‘lgan holatda ularning uyqusi buzilishi va bu holat ularning
ish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi. Stressni boshqarishning
muhim usullaridan biri sifatida uyquni yaxshilash zarur ekanligini alohida ta’kidlab
o‘tganligini ko‘rishimiz mumkin.
O‘zbek olimlari tomonidan ham bir qancha ilmiy izlanishlar olib borilgan bo‘lib
bularga N.A.Rakhmatullaeva va G.A.Karimova o‘z tadqiqotlarida pedagoglarning
kasbiy stressini boshqarish bo‘yicha psixologik usullarni tahlil qilgan. Ular stressga
barqaror pedagoglar o‘z ishlarida yuqori samaradorlikka erishganini va o‘quvchilarga
ta’lim berishda muvaffaqiyatga erishganini aniqlaganlar. Stressni boshqarishning
samarali usullari sifatida maxsus treninglar va psixologik yordam ko‘rsatilgan.
S.T.Shirinov va A.Tursunov pedagoglarning stressga qarshi kurashish
ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun psixologik treninglar va o‘quvchilar bilan
muvaffaqiyatli aloqalarni o‘rganish muhimligini ta’kidlaydilar. Ularning ishida
stressni boshqarish ko‘nikmalarining rivojlanishi pedagoglarning kasbiy faoliyat
samaradorligini oshirishga yordam beradi.
O.Javobov va B.Ismailov o‘zlarining tadqiqotlarida pedagoglar orasida
stressning kasbiy faoliyatga ta'sirini o‘rganishgan. Ular pedagoglarning stress
darajasini kamaytirish uchun kasbiy rivojlanish, psixologik yordam va stressni
boshqarish treninglarining zarurligini ta’kidlaydilar. Stressni boshqarish va
pedagogning kasbiy faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish uchun jismoniy mashqlar va
muntazam dam olish zarurligini ko‘rsatadilar.
Stressning pedagogik faoliyatga ta’siri ko‘plab ijobiy va salbiy jihatlar bilan
tavsiflanadi. Salbiy ta’sirlar orasida pedagogning kasbiy charchoqqa uchrashuvi,
motivatsiyasining pasayishi, ishga bo‘lgan qiziqishning yo‘qolishi, o‘z ishiga
nisbatan salbiy munosabatning shakllanishi mavjud. Bu holatlar o‘z navbatida o‘quv
jarayonining sifatini pasaytirishi, o‘quvchilarga berilayotgan ta’lim samaradorligini
65
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
kamaytirishi va pedagogning o‘z ishida muvaffaqiyatsizlikka uchrashiga olib kelishi
mumkin.
Biroq, stressning pedagogik faoliyatga ta’siri har doim salbiy bo‘lavermaydi.
Stressning ma’lum bir darajasi pedagogning kasbiy faoliyatini rag‘batlantirishi
mumkin. Masalan, o‘rta darajadagi stress pedagogni yanada faol va samarali
ishlashga undashi mumkin. O‘qituvchi o‘z ishiga bo‘lgan qiziqishni oshirishi, yangi
metod va texnikalarni joriy etishi, o‘quvchilar bilan yaxshi aloqalar o‘rnatishi
mumkin. Bunday stress ‘‘konstruktiv’’ stress deb ataladi va u pedagogning o‘zini
rivojlantirishiga yordam beradi.
Stressning pedagogik faoliyatga ta’siri o‘quvchilarning muvaffaqiyatiga ham
ta’sir ko‘rsatadi. Pedagoglarning stress darajasi yuqori bo‘lsa, bu o‘quvchilarning
o‘qishga bo‘lgan munosabatiga ham salbiy ta’sir qiladi. Shuningdek, stressning
yuqori darajasi pedagogning o‘quvchilarga nisbatan salbiy munosabatini keltirib
chiqarishi, o‘quvchilarni demotivatsiya qilishiga olib kelishi mumkin.
Stressning pedagogik faoliyatga ta’siri va stressga barqarorlik darajasi
pedagogning kasbiy samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Xorijiy va o‘zbek
olimlarining ilmiy izlanishlarida stressni boshqarish va pedagoglarning stressga
barqarorlik darajasini oshirishning samarali usullari tahlil qilingan. Stressni
boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish, psixologik yordam, treninglar va jismoniy
faoliyatning pedagoglarning kasbiy faoliyatiga ta’siri o‘rganilgan. Bu tadqiqotlar
pedagoglarning stressga barqarorligini oshirish va kasbiy faoliyat samaradorligini
yaxshilash uchun muhim ilmiy asoslarni taqdim etadi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak pedagoglarning stressga barqarorlik darajasi va
uning kasbiy faoliyat samaradorligiga ta’siri, o‘quv jarayonining muvaffaqiyatini
ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Stressni boshqarish qobiliyati yuqori bo‘lgan
pedagoglar o‘z ishlarini samarali va muvaffaqiyatli bajaradilar. Ularning stressga
qarshi turish ko‘nikmalari o‘quvchilarga yanada samarali ta’lim berish, o‘quv
jarayonini yaxshilash va pedagogik muhitda barqarorlikni ta’minlashga yordam
beradi. Pedagoglarning stress darajasini boshqarish va unga barqaror bo‘lishini
oshirish uchun jismoniy va psixologik yordam, treninglar, o‘zaro qo‘llab-quvvatlash
tizimi va shaxsiy hayot bilan kasbiy faoliyatni muvozanatda saqlash zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 5-dekabrdagi “Ta’lim
tizimini yanada takomillashtirishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori.
66
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.
Akerstedt.T., va Nilsson.P.M. Psychosocial Stress and Sleep: A
Systematic Review. Journal of Occupational Health Psychology 2003-y. 8(3), 147–
155, p. 148-150.
3.
Higgins.E.T., va Scholer.A.A. Engaging the Consumer: The Role of
Self-Regulation in Consumer Behavior. Journal of Consumer Psychology. 2009-y.
19(4), 240-257, p. 245-248.
4.
Javobov.O., va Ismailov.B. Pedagoglarda stress va uning kasbiy
faoliyatga ta’siri. O‘zbekiston pedagogika ilmiy jurnali, 2022-y. 3(2), 102-108.
5.
Javobov.O., va Ismailov.B. Pedagoglarda stress va uning kasbiy
faoliyatga ta’siri. O‘zbekiston pedagogika ilmiy jurnali, 2022-y. 3(2), 102-108, p.
105-107.
6.
Lazarus, R.S., va S.Folkman, Stress, Appraisal, and Coping. Springer
Publishing Company, 1984-y. p. 23-45.
7.
Maslach.S., va Jackson.S.E. The Measurement of Experienced Burnout.
Journal of Occupational Behavior. 1981-y 2(2), 99–113, p. 110-115.
8.
Rakhmatullaeva.N.A., va Karimova.G.A. Pedagoglarning kasbiy
stressini boshqarishning psixologik usullari. O‘zbekiston pedagogika jurnali, 2021-y.
4(1), 45-59, p. 50-52.
