111
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘ZBEK VA XITOY ADABIYOTSHUNOSLIGI RIVOJLANISHI VA
O‘ZARO ALOQALARI
Yo‘ldoshev E’zozbek
Is’hoqxon Ibrat nomidagi Namangan davlat chet tillari instituti 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola O‘zbek va Xitoy adabiyotshunosligining
rivojlanish jarayonlarini, tarixiy va zamonaviy yondashuvlarini tahlil etadi. Shu bilan
birga, maqolada ikki mamlakat o‘rtasidagi ilmiy hamkorlik, madaniy aloqalar va
tarjima faoliyati alohida ta’kidlanadi. Maqolada so‘nggi besh yil ichida chiqargan
ilmiy ishlanmalar, adabiyotshunoslik sohasida yangiliklar va ikki mamlakat
o‘rtasidagi ilmiy tadqiqotlar haqida so‘z yuritiladi. Bu ish O‘zbek va Xitoy
adabiyotshunosligi o‘rtasidagi aloqalarni yanada mustahkamlashga yordam beradi va
jahon adabiyotida o‘z o‘rnini topishga hissa qo‘shadi.
O‘zbek adabiyotshunosligining tarixi
O‘zbek adabiyotshunosligi o‘zining uzoq va boy tarixiga ega. O‘zbek xalqi o‘z
adabiyotini yaratishda qadim zamonlardan boshlab bir qancha madaniy va ilmiy
an’analarga ega bo‘ldi. O‘zbek adabiyotining o‘ziga xos xususiyatlari qadimiy turkiy
she'rlar va yozma manbalarda namoyon bo‘ladi. O‘zbek adabiyotshunosligining eng
dastlabki bosqichlarida o‘zbek tilidagi dastlabki yozma asarlar, jumladan, “Kutadgu
Bilig” (XI asr) va “Divan lug‘at at-turk” kabi asarlar o‘rganildi.
XIX asrda, o‘zbek adabiyotshunosligi rivojida G‘arb ta’siri sezildi.
Adabiyotshunoslar xalq adabiyotini o‘rganish va tahlil qilishda yangi usullarni
qo‘llashga kirishdilar. XX asrning boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligi milliy
qadriyatlar va xalq adabiyotini ilmiy tahlil qilishga alohida e’tibor qaratdi. XX
asrning 50-60-yillarida o‘zbek adabiyotida sotsializmning ideologiyasi bilan bog‘liq
ko‘plab izlanishlar mavjud edi.
“Adabiyotshunoslik tarixi” fanini o‘qitishda ilmiy va adabiy manbalar bilan
ishlash barobarida, yangi pedagogik texnologiya usullaridan, turli zamonaviy ta’lim
metodlaridan unumli foydalanish samaradorlikni oshiradi. Fanni o‘zlashtirishda
darslik, o‘quv va uslubiy qo‘llanmalar, ma’ruza matnlari, tarqatma materiallar, ovozli
yozuv va video ko‘rsatuvlardan, hujjatli filmlardan, slaydlar va multimediyali
elektron darslik va qo‘llanmalardan foydalaniladi.
Mustaqillikdan so‘ng, o‘zbek adabiyotshunosligi yangi yondashuvlar,
metodologiyalar va ilmiy izlanishlarni o‘z ichiga olgan holda rivojlana boshladi.
112
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Modernizm, postmodernizm, dekonstruktivizm kabi adabiy tahlil metodlari o‘zbek
adabiyotshunosligi ilmida keng tarqaldi. Yangi adabiyotshunoslar o‘zbek adabiyoti
va uning rivojlanishining zamonaviy tahlilini ishlab chiqdilar.
Xitoy adabiyotshunosligi tarixi
Xitoy adabiyoti
-
minglab yillik tarixni oʻz ichiga oladi, eng qadimgi sulolaviy
saroy arxivlaridan tortib, Ming sulolasi davrida ziyoli xitoyliklar ommasini xursand
qilish uchun paydo boʻlgan yetuk xalq fantastika romanlarigacha. Tang sulolasi
davrida (618-907) keng tarqalgan yog‘ochdan bosma nashrning joriy etilishi va Song
sulolasi davrida (960-1279) Bi Sheng (990-1051) tomonidan harakatlanuvchi bosma
nashrning ixtiro qilinishi yozma bilimlarni butun Xitoy bo‘ylab tez tarqaldi.
Zamonaviyroq yozuvchi Lu Xun (1881-
) Xitoyda bayhua adabiyotining
ta'sirchan ovozi hisoblanadi.
Xitoy adabiyotining dastlabki qatlamining shakllanishiga turli xil ijtimoiy va
kasbiy kelib chiqishi og‘zaki an’analari ta’sir ko‘rsatdi: kult va oddiy musiqiy
amaliyotlar (Shijing), fol ochish (Yi jing), astronomiya, jin chiqarish. Liu Shipei
Xitoy
adabiyotining
nasl-nasabini
diniy
afsunlar
va
afsunlarga
(Chjou
marosimlarining “Da chju” bobida keltirilgan olti chju zhuii) kuzatishga urinishgan.
Xitoy adabiyotshunosligi juda qadimiy tarixga ega. Xitoyning eng qadimgi
adabiy asarlari, masalan, “Shijing” (Sho‘r Tushganlar) va “Chunqiu” (Yilliklar) o‘z
davrida xalqning madaniy va ijtimoiy hayotini aks ettirgan. Xitoy adabiyotshunosligi
tarixida filosofiya, tarixshunoslik va san’at alohida o‘rin tutgan. Xitoy adabiyotining
eng muhim bosqichlaridan biri Tang va Song davrlarida yuzaga keldi, bu davrda
she’rlar va badiiy asarlar keng rivojlandi.
Xitoyda adabiyotshunoslik ilmiy sohaga aylanishi, ayniqsa, Qing sulolasi
davrida boshlandi. Bu davrda yozuvchilar va adabiyotshunoslar G‘arbning ilmiy
an'analari va metodologiyalariga asoslanib, Xitoy adabiyotini tahlil qilishda yangi
usullarni qo‘lladilar. XX asrda, Xitoy madaniy inqilobi va yangi madaniyat harakati
adabiyotshunoslikka
yangi
yondashuvlarni
olib
keldi.
Yangi
Xitoyda
adabiyotshunoslik juda tez o‘sdi, va postmodernizm, strukturalizm kabi ilmiy
yondashuvlar ko‘plab tadqiqotlar va maqolalarda o‘z ifodasini topdi.
O‘zbek va xitoy adabiyotshunosligi o‘rtasidagi hamkorlik
O‘zbek va Xitoy adabiyotshunosligi so‘nggi yillarda o‘zaro ilmiy hamkorlikni
kuchaytirdi. Xitoy adabiyotshunoslari O‘zbekistondagi adabiyotshunoslar bilan ilmiy
konferentsiyalar, seminarlar, va tadqiqotlar o‘tkazish orqali o‘zaro bilim almashdi.
Shu bilan birga, o‘zbek adabiyotshunoslari Xitoyda o‘zbek adabiyoti haqida ilmiy
maqolalar va kitoblar chop etishdi. O‘zbekistonning adabiyotshunoslik sohasidagi
113
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
yutuqlari Xitoyda yuqori baholandi va Xitoy adabiyoti O‘zbekistonda keng o‘rganila
boshlandi.
O‘zbek adabiyotidan Sadriddin Ayniyning “Esdaliklar”, “Sudxo‘rning o‘limi”
qissalari, “Doxunda” va “Qullar” romanlari, Zulfiyaning qator she’rlari, Hamid
G‘ulomning “Mangulik” romani xitoy tiliga tarjima qilingan.
“Mangulik” romani Xitoyda yarim million nusxada chop etilgani barchaga
ma’lum. Shanxay Fanlar akademiyasi huzuridagi adabiyot va san’at ilmiy-tadqiqot
instituti xodimlari U Gochjan va Pan Sinlin Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin”
dostonini xitoy tiliga tarjima qilgan. Asar 2017 yilda nashr etilgan. Bu kitobning bir
nusxasi hozirda Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasida saqlanadi.
Shanxay xorijiy tillar universiteti qoshidagi Jahon adabiyoti instituti direktori
Chjen Tiu 2018 yilda yozuvchi Abduqayum Yo‘ldoshning bir nechta hikoyalarini xitoy
tiliga o‘girgan. Xitoyning Lanjou universiteti chet tillar instituti dotsenti Di Syaosya
tomonidan Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romani xitoy tiliga tarjima qilinib,
2020 yilda Xitoyda chop etildi.
Yaqinda Chjen Tiuning iltimosiga binoan, xitoy tiliga tarjima qilish uchun
Maqsud Qoriyevning “Spitamen”, To‘lepbergen Qaipbergenovning “Narigi dunyoga,
bobomga xat”, Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Besh bolali yigitcha”, Baxtiyor
Abdug‘afurning “Uzbechka”, Erkin A’zamning “Yozuvchining bog‘i” asarlaridan
birini tanlab olish tavsiya etildi.
Shu bilan birga, Xitoyda o‘zbek adabiyotining tarjimasi katta e’tibor qaratildi.
O‘zbek yozuvchilarining asarlari Xitoy tiliga tarjima qilinib, Xitoyda keng
o‘quvchilar ommasiga taqdim etildi. O‘zbekistonda esa, Xitoy adabiyotining eng
yaxshi asarlari tarjima qilinib, o‘zbek adabiyotshunoslari tomonidan tahlil qilindi. Bu
hamkorlikning natijasida, ikki mamlakat o‘rtasida madaniy va ilmiy aloqalar
mustahkamlandi.
Foydalinilgan adabiyotlar:
1.
Baqoyev, Navrozjon (2023). O‘zbek tilidagi “qo‘l” so‘zi va u qatnashgan
iboralar semantikasi. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences, 3 (2), 414-417.
2.
Bakoev, N., & Abdumutalova, M. (2023). Yapon tilidagi kansai shevasi
va o‘ziga xosligi. Interpretation and researches, 1(17).
3.
Bakoev, N., & Yuldasheva, S. (2023). Yaponiya ta’lim tizimi.
Interpretation and researches, 1(17).
114
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
4.
Bakoev, N., & Ravshanov, S. (2023). Yapon tilidagi iyerogliflar.
Educational Research in Universal Sciences, 2(16), 84-87.
5.
Bakoev, N., & Sheraliyeva, F. (2023). Yaponiya turizm sohasi va
rivojlanishi. Interpretation and researches, 1(18).
6.
Bakoev, N. (2024). One of modern language teaching methods is task-
based language teaching (tblt) disadvantages and its solutions. Educational research
in universal sciences, 3(4 special), 53–57. Retrieved from
7.
Umida Abdurasulova, & Bakoev Navruzjon (2024). Tillarni
o‘rgatishning zamonaviy usullari. Science and innovation, 3 (Special Issue 27), 84-
87. doi: 10.5281/zenodo.11079778
8.
Bakoev, N. (2024). One of modern language teaching methods is
communicative language teaching‘s disadvantages.«. Моя профессиональная
карьера.
9.
Navro‘zjon, B. (2024). Yapon va o‘zbek adabiyotidagi mifologik
obrazlar. Journal of scientific research, modern views and innovations, 1(2), 319-323.
10.
A. Akbarova (2022), Ilmiy hujjatlar va maqolalar tayyorlashda
foydalaniladigan
tizimlar
samaradorligi,
SCIENCE
AND
EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL, ISSN 2181-0842, VOLUME 3, ISSUE 4, APRIL 2022.
11.
A. Akbarova (2022), Technology of formation of creative thinking
among students of higher education institutions, European Journal of Humanities and
Educational Advancements (EJHEA), ISSN:2660-5589, Vol. 3 No.09, Las Palmas,
Spain, September 2022.
12.
A. Akbarova (2024), Filologiya sohasida kompyuter lingvistikasi
bo‘yicha muammolar va ularning yechimlari, Zamonaviy filologiya muammolari
Проблемы современной филологии Problems of modern philology, ISSN: 2992-
9016, Issue 4, dekabr 2024yil.
13.
A.Akbarova, B. Akbarov (2024) Sun’iy intellekt asosida tillarni o‘qitish:
zamonaviy metodlar va texnologiyalar, Oliy ta’limda tillarni o‘qitishning zamonaviy
tendensiyalari: yangicha yondashuv va tadqiqotlar.
14.
Bazarboyevna, S. S. (2024). Specific features of military technical terms
in the chinese language. American Journal of Philological Sciences, 4(01), 81-86.
15.
Bazarboyevna, S. S. (2024). Terminology in chinese military technical
terms: an analysis. American Journal of Philological Sciences, 4(06), 42-45.
16.
Bazarboyevna, S. S. (2024, January). Semantic analysis of chinese
military technical terms. In International Scientific and Current Research
Conferences (pp. 100-102).
115
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
17.
Salimova, S. B. (2023). Xitoy harbiy termini va birikmalarining o‘ziga
xosligi. Innovative Development in Educational Activities, 2(15), 71–75. Retrieved
from
https://openidea.uz/index.php/idea/article/view/1579
18.
Bazarboyevna, S. S. (2024). A look at the history of chinese military
technical terms. American Journal of Philological Sciences, 4(06), 32-36.
19.
SALIMOVA, S. (2024). Origin of chinese military terms (key
vocabularies).
News
of
the
NUUz,
1(1.5.1),
326-328.
https://doi.org/10.69617/nuuz.v1i1.5.1.5006
20.
Sohiba, S. (2024, September). Research of chinese military technical
terms by english scholars. In Next Scientists Conferences (pp. 85-87).
20.
SALIMOVA, S. (2024). Origin of chinese military terms (key
vocabularies).
News
of
the
NUUz,
1(1.5.1),
326-328.
https://doi.org/10.69617/nuuz.v1i1.5.1.5006
22.
Salimova Sohiba Bazarboyevna,. (2024). Specific features of military
technical terms in the chinese language. American Journal of Philological Sciences,
4(01), 81–86. https://doi.org/10.37547/ajps/Volume04Issue01-14
22.
Salimova Sohiba 2024. Research of chinese military technical terms by
english scholars. Next Scientists Conferences. 1, 01 (Sep. 2024), 85–87.
22.
Husan Tugalov, & Sohiba Salimova Bazarboyevna. (2023). The
uniqueness of tones in teaching chinese. Uzbek Scholar Journal, 13, 68–70. Retrieved
from
https://uzbekscholar.com/index.php/uzs/article/view/533
22.
Bazarboyevna, S. S. (2024, January). Semantic analysis of chinese
military technical terms. In International Scientific and Current Research
Conferences (pp. 100-102).
22.
Husan Tugalov, Sohiba Salimova Bazarboyevna. The uniqueness of
tones in teaching chinese. Uzbek. Sch. J. [Internet]. 2023 Feb. 18 [cited 2025 Apr.
4];13:68-70.
Available
from:
https://uzbekscholar.com/index.php/uzs/article/view/533
22.
Husan, T., & Sohiba, S. (2022). Xitoy tilidagi unli (
元音
) va undosh (
辅
音
) tovushlar tasnifi. Gospodarka i Innowacje., 30, 91-95.
22.
Salimova Sohiba Bazarboyevna,. 2024. Specific features of military
technical terms in the chinese language. American Journal of Philological Sciences.
4, 01 (Jan. 2024), 81–86. DOI:
https://doi.org/10.37547/ajps/Volume04Issue01-14
