120
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
INGLIZ VA O’ZBEK TILLARIDAGI SOMATIK FRAZEOLOGIK
BIRLIKLARNING QIYOSIY TAHLILI
Madaliyeva Moxira Muhammadaminovna
Qo'qon davlat pedagogika instituti magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi somatik frazeologik
birliklarning qiyosiy tahlili amalga oshirilgan. Somatik frazeologizmlar tarkibida
inson tanasiga oid komponentlar mavjud bo‘lib, ular har bir tilning madaniyati, urf-
odati va tarixiy rivojlanish jarayonlarini aks ettiradi. Tadqiqotda har ikkala tilning
frazeologik tizimidagi somatik birliklarning tuzilishi, semantik xususiyatlari va
ekvivalentlik darajasi tahlil qilindi.
Abstract:
This article presents a comparative analysis of somatic phraseological
units in English and Uzbek languages. Somatic phraseologisms contain components
related to the human div, reflecting the culture, traditions, and historical
development of each language. The study examines the structure, semantic
characteristics, and degree of equivalence of somatic units within the phraseological
systems of both languages.
Kalit so‘zlar:
sintaktik,
somatik, frazeologik, fraza, idioma, millat, madaniyat,
analog, xususiyat, tematik guruh, semantik.
Kirish
Frazeologizmlarning kelib chiqishi qadimiy sivilizatsiyalarga borib taqaladi, bu
yerda og‘zaki an’analar, madaniy bilimlarni yetkazish va tarixiy voqealarni saqlashda
hal qiluvchi rol o‘ynagan. Frazeologizmlarning ilk shakllari tabiiy ravishda odamlar
o‘z fikr, g‘oya va kechinmalarini ifodalashning ixcham va esda qolarli usullarini
izlashlari natijasida paydo bo‘lgan. Maqollar, idiomalar va matallar shakllanib,
ko‘pincha muayyan jamiyatning qadriyatlari, e’tiqodlari va an'analarini aks ettiradi.
Frazeologiya shakllanishining an’anaviy ta’siri:
Qadimgi yunonlar va rimliklar frazeologiyaning rivojlanishiga katta hissa
qo‘shgan. Aristotel kabi yunon faylasuflari tilning inson tafakkuri va ritorikasini
shakllantirishdagi qudratini tan oldilar. Tsitseron kabi Rim notiqlari notiqlik san’ati
va esda qolarli iboralardan unumli foydalanishga urg‘u berganlar.
Diniy ta’sir:
121
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Diniy matnlar, jumladan, Injil, Qur’on va boshqa muqaddas kitoblar
frazeologiyaning shakllanishida katta rol o‘ynagan. Bu matnlarda asrlar davomida
saqlanib qolgan boy lingvistik iboralar, masal va metaforalar mavjud. Diniy
frazeologizmlar nafaqat axloqiy-ma’naviy ta’limotlarni yetkazish vositasi bo‘libgina
qolmay, balki madaniy o‘ziga xosliklarni shakllantirishga, diniy an’analarni
saqlashga xizmat qiladi.
Adabiy ta’sir:
Tarix davomida frazeologizmlarning rivojlanishida adabiyot namoyandalarining
xizmatlari katta bo‘lgan. Vilyam Shekspir, Migel de Servantes va Iogann Volfgang
fon Gyote kabi taniqli mualliflar o‘z tillari va madaniyatlarining mohiyatini aks
ettirgan holda o‘z asarlariga frazeologik birliklarni kiritdilar. Bu adabiy ijodlar
kundalik nutqqa singib ketgan, vaqt sinovidan o‘tgan va o‘zining asl adabiy
kontekstlaridan oshib ketgan.[Axmedov O.S.,1970:57]
Metodika
Til evolyutsiyasi va globallashuv natijasida yuzaga kelgan frazeologik birliklar:
Tillarning rivojlanishi va jamiyatlarning oʻzaro bogʻlanishi natijasida
frazeologizmlar odamlarning oʻzaro taʼsirining oʻzgaruvchan dinamikasiga
moslashib, kengayib bordi. Global savdo, kashfiyot va mustamlakachilikning
yuksalishi turli madaniyatlarni aloqaga olib keldi, natijada idiomalar va iboralar
almashinuvi va assimilyatsiyasi sodir bo‘ldi. Bu jarayon hozirgi kungacha davom
etmoqda, zamonaviy texnologiyalar va internet frazeologiyalarning tillar va
madaniyatlar o‘rtasida tez tarqalishi va integratsiyalashuviga yordam bermoqda.
Zamonaviy frazeologiya ta’siri:
Zamonaviy davrda frazeologiyaga texnologik taraqqiyot, ommaviy madaniyat
va aloqaning globallashuvi ta’sir ko‘rsatdi. Zamonaviy yo‘nalishlar va ijtimoiy
dinamikaga javoban tilning doimiy o‘zgarib borayotgan tabiatini aks ettiruvchi
iboralar, jargon va internet memlari frazeologiyaning yangi shakllari sifatida paydo
bo‘ldi. Bu lingvistik yangiliklar frazeologizmlarning o‘zaro bog‘langan
dunyomizdagi boyligi va moslashuviga xizmat qiladi.
Har bir tilning frazeologiyasi dunyoning obrazli tasvirlarini shakllantirishga
katta hissa qo‘shadi. Frazeologiyani bilish - xalq tarixi va xarakterini chuqurroq
tushunishga imkon beradi. Frazeologizmlar lug‘at bilan chambarchas bog‘liq holda
mavjud. Ularni o‘rganish lug‘at tarkibi, ta’lim va nutqda leksik birliklardan
foydalanishni yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Bu atama haqida gapirganda, tilimiz bir zumda yuqoridagi tushunchani
anglatuvchi boshqa tushunchaga aylanadi. Bu - frazeologik birliklar tushunchasi. Ular
122
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
har qanday tilning o‘ziga xos, jamlangan maxsus til vositalaridir. Frazeologik
birliklarni shu jihatdan ko‘rib chiqsak, biz “frazeologiya” so‘zini keng ma’noda ochib
bergan bo‘lamiz. Tor ma’noda frazeologiya tilshunoslikning barqaror nutq tezligini
o‘rganadigan bo‘limidir.[Кунин А.В.,1970: 67]
Natija va munozara
Frazeologik birlik tushunchasini birinchi marta fransuz tilshunoslik maktabi
vakili tilshunos S. Balli shakllantirgan. U frazeologik birliklarni “tilga mustahkam
kirgan kombinatsiyalar” deb atadi. L.P. Smit, A. Makkay, J. Seidlou va V. Mak
Mordi kabi ingliz va amerikalik tadqiqotchilar frazeologik birliklarnini oʻrganish
boʻyicha oʻz asarlarida “idioma” atamasidan foydalanlar. I.V. Arnold fikriga ko‘ra
“idioma” atamasi polisemantik deb hisoblanadi va rus tiliga (“frazeologizm” atamasi)
ekvivalent bo‘lgan frazeologik birliklar tushunchasidan foydalanishni taklif qiladi.
[Arnold I.V.,1981:56]. Alohida bilim sohasi sifatida frazeologiya rus tilshunoslari
tomonidan XX asrning 40-yillarida shakllangan va V.V. Vinogradov va boshqa
olimlar: V.N. Telia, A.N. Bulyko, N.M. Shanskiy va I.V. Arnold nomlari bilan uzviy
bog‘liqdir.
Xulosa
Shunday qilib, frazeologik birliklar ostida biz “so‘zlarning o‘zgaruvchan
birikmalarining umumiy tarkibiy-semantik modellari asosida shakllanmagan
murakkab semantikaga ega so‘zlarning barqaror birikmalarini” tushunamiz.
Har bir xalqning tilida alohida o‘ziga xos ma’no ifodalovchi frazeologik birliklar
mavjud. Frazeologik birliklar har qanday xalqning tarixi, madaniyati va turmush
tarzini ifodalovchi til boyligidir. Ular inson tomonidan yaratilgan tasvirlarni eng aniq
aks ettiruvchi majoziy til birliklaridir. Frazeologik birliklar tilni o‘ziga xos, yagona
tarzda aks ettiradi, ular mahalliy aholi ongida mustahkamlangan maxsus belgilar va
assotsiativ bog‘liqliklarni o‘z ichiga oladi, chunki ular nutq jarayonida yaratilmaydi
va ular tayyor shaklda qo‘llaniladi. Frazeologik birliklar u yoki bu xalqning turmush
tarzi, geografik o‘rni, tarixi, bir madaniyat orqali birlashgan jamiyat an’analarini
tasviriy tarzda ifodalaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1. Axmedov O.S., Sapayeva Zeyvar Jamolatdinovna – Hozirgi zamon
tilshunosligida frazeologiyaning o‘rni. ISSN: 2181-4120, 4-5-6-7-betlar
2.
Арнольд
И.В.
Экспрессивные
средства
английского
языка,Ленинград,1981.
123
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3.
Кунин
А.В.
Английская
фразеология
(Теоритический
курс),Москва,"Высшая шқола",1970.
4. Вакк.Ф.О.О соматической фразеологии в современном эстонским
литературном языке, АКД, Таллин 1964
5. Пермяков Г.Л. От поговорки до сказки (Заметки по общей теории
клише) М.: 1970, - C.7.
