163
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
INKLYUZIV TA’LIMDA MOBIL QURILMALAR O‘RNI
Zakir Shakirovich Tulaganov
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti Amaliy matematika va
kompyuter tahlili kafedrasi katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Inklyuziv ta’limda mobil qurilmalar, ayniqsa maxsus ehtiyojli
bolalar uchun, turli vazifalarni bajaradi va o‘quv jarayonini sezilarli darajada
yaxshilaydi.
Kalit so‘zlar.
Inklyuziv ta’lim, shaxsiylashtirilgan ta’lim, o‘quv jarayoni,
maxsus ehtiyojli o‘quvchilar, mobil qurilma, mobil ilova.
Annotation:
In inclusive education, mobile devices, especially for children with
special needs, perform various functions and significantly improve the learning
process.
Keywords
. Inclusive education, personalized learning, learning process,
students with special needs, mobile device, mobile application.
KIRISH.
Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qoninida
(yangi tahrirda, 2020-yil): inklyuziv ta’limning asosiy tamoyillari belgilab berilgan
va barcha bolalar uchun teng ta’lim olish huquqi kafolatlangan. Qonunda nogironligi
bo‘lgan bolalarni ta’limga jalb etish, ularning ta’lim olishlari uchun zarur shart-
sharoitlar yaratish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan.
Hozirgi vaqtda inklyuziv ta’limda axborot texnologiyalaridan foydalanish
alohida ahamiyatga ega. Mobil qurilmalar esa ta’limning zarur sifatini ta’minlash,
maxsus ehtiyojli o‘quvchilarni inklyuziv muhitda o‘quv jarayoniga integratsiya qilish
imkonini beradi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA.
E.D.Raxmatulinaning 2020 yildagi “Образование и воспитание” nomli xalqaro
jurnalining 3(29) sonida e’lon qilingan “Использование информационных
технологий в инклюзивном образовании”[1] maqolasida inklyuziv ta’limda
axborot texnologiyalaridan foydalanish muammosi ko‘rib chiqiladi, axborot ta’lim
texnologiyalari aniqlanadi va nogiron o‘quvchilar bilan ishlashda ularning afzalliklari
tahlil qilinadi.
164
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
[2] adabiyot 2023 yil ARES xalqaro jurnalining, Volume 4, Issue 6 sonida e’lon
qilingan “Masofaviy ta’limda qo‘llaniladigan mobil qurilmalar” nomli maqolada
masofaviy ta’lim va unda qo‘llaniladigan mobil qurilmalar tavsiflab berilgan.
[3] adabiyot “Matematika, fizika, informatika, kimyo va biologiya fanlaridan I
ilmiy-ijodiy konferentsiya materiallari” to‘plamida e’lon qilingan “Dars jarayoni
samaradorligini oshirishda axborot texnologiyalaridan foydalanish usullari” nomli
maqola tezisi bo‘lib, unda ananaviy va masofaviy dars mashg‘ulotlarida multimediya
texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari keltirilgan.
Shuningdek [4] adabiyot “Dars jarayonida internet resurslaridan foydalanish”
bo‘yicha ko‘rsatma va takliflar keltirilgan.
Ushbu ilmiy maqolada, maxsus ehtiyojli o‘quvchilarni inkluyziv ta’lim olishi va
uni samradorligini oshirishda mobil qurilmalarning o‘rni ko‘rsatib o‘tilgan.
NATIJA VA MUHOKAMA.
Inklyuziv ta’lim – bu barcha o‘quvchilar, ularning qobiliyatlari, ehtiyojlari va
kelib chiqishidan qat’i nazar, birgalikda ta’lim olish imkoniyatiga ega bo‘lgan ta’lim
tizimi. Ushbu tizimda nogironligi bo‘lgan o‘quvchilar ham, boshqa o‘quvchilar bilan
bir sinfda o‘qiydi va ularning individual ehtiyojlariga moslashtirilgan o‘quv dasturlari
yaratiladi va yordam ko‘rsatiladi.
Inklyuziv ta’limning asosiy maqsadi - barcha o‘quvchilar uchun teng huquqli va
sifatli ta’limni ta’minlash, ularning jamiyatga integratsiyalashuviga ko‘maklashish va
kamsitishlarga barham berishdir.
Inklyuziv ta’lim quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
Tenglik: Barcha o‘quvchilar ta’lim olishda teng huquqlarga ega;
Qatnashish: Barcha o‘quvchilar o‘quv jarayonida faol qatnashishi kerak;
Jamiyatga moslashish: Ta’lim tizimi o‘quvchilarning jamiyatga
moslashishiga yordam berishi kerak;
Individual yondashuv: Har bir bolaning individual ehtiyojlarini hisobga
olish kerak;
Hamkorlik: O‘qituvchilar, ota-onalar va jamoat tashkilotlari o‘rtasida
hamkorlik muhim ahamiyatga ega.
Qisqacha aytganda, inklyuziv ta’lim – bu barcha o‘quvchilar uchun, ularning
farqlari va ehtiyojlaridan qat’i nazar, sifatli ta’lim olish imkoniyatini yaratuvchi
ta’lim tizimidir.
Kompyuterlar dunyosida mobil qurilma atamasi ma’lumotlarni bir joydan
ikkinchi joyga osongina ko‘chirilishi mumkin bo‘lgan har qanday elektron qurilmani
165
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
anglatadi. Vaqt o‘tishi bilan ushbu turkumga mobil telefonlar, noutbuklar,
smartfonlar, aqilli soatlar va boshqa portativ qurilmalar kirdi.
Bugungi kunda mobil qurilma odatda Internetga simsiz ulanishi mumkin
bo‘lgan ilovalarni ishga tushiradigan har qanday portativ kompyuterni anglatadi.
Ta’lim tizimiga axborot texnologiyalarini joriy etish natijasida ta’limning
raqamli transformatsiyasi amalga oshirilmoqda, bu ta’lim jarayoniga uning barcha
bosqichlarida avtomatlashtirish mexanizmlarini joriy etish deb tushuniladi.
Ta’limni raqamlashtirish axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini mukammal
biladigan, uzluksiz ta’limga yo‘naltirilgan bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash uchun
zamin yaratadi.
Taʼlimning raqamli transformatsiyasining afzalliklaridan biri bu turli toifadagi
oʻquvchilar, jumladan, alohida taʼlimga muhtoj va qobiliyatli talabalar uchun taʼlim
olish imkoniyatidir. Nogiron va alohida ehtiyojli o‘quvchilar bilan ishlashda axborot
texnologiyalaridan foydalanish nafaqat o‘quv jarayonini barcha toifadagi
o‘quvchilarga nisbatan bir xil samaradorlikka ega bo‘ladigan tarzda tashkil qilish
imkonini beradi, balki nogiron o‘quvchilar toifasiga kiruvchi bolalarning rivojlanish
kamchiliklarini tuzatish va qoplashda muhim rol o‘ynaydi.
Inklyuziv ta’limda axborot texnologiyalaridan foydalanish ta’lim mazmunini
tanlash va shakllantirish uslub va texnologiyalarini ham takomillashtirish imkonini
beradi.
Inklyuziv ta’limda mobil qurilmalar turli vazifalarni bajaradi va o‘quv
jarayonini sezilarli darajada yaxshilaydi, ayniqsa maxsus ehtiyojli bolalar uchun.
Quyida mobil qurilmalarning inklyuziv ta’limdagi asosiy vazifalari keltirilgan:
1. Shaxsiylashtirilgan ta’limni ta’minlash, bunda:
mobil ilovalar har bir o‘quvchining o‘ziga xos ehtiyojlariga
moslashtirilgan o‘quv materiallarini taqdim etishi mumkin;
o‘yinlar va interaktiv mashqlar orqali o‘quvchilar o‘zlari qabul qila
oladigan tezligida o‘rganishlari va bilimlarini mustahkamlashlari mumkin;
mobil qurilmalar o‘quvchilarning bilimlarini kuzatish va ularga
individual yordam ko‘rsatish imkonini beradi.
2. Aloqa va hamkorlikni yaxshilash, bunda:
mobil qurilmalar o‘quvchilar, o‘qituvchilar va ota-onalar o‘rtasida tezkor
va samarali aloqa o‘rnatishga yordam beradi;
o‘quvchilar bir-biri bilan hamkorlikda loyihalar ustida ishlashlari va
g‘oyalar almashishlari mumkin;
166
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ota-onalar bolalarining o‘quv jarayonida faol ishtirok etishlari va
o‘qituvchilar bilan bog‘lanib turishlari mumkin.
3. Maxsus ehtiyojli bolalar uchun qo‘shimcha yordam ko‘rsatish, bunda:
mobil qurilmalar ko‘rish, eshitish yoki harakatlanish qobiliyati
cheklangan bolalar uchun maxsus ilovalar va funksiyalarni taqdim etadi, masalan,
matnni nutqqa aylantiruvchi dasturlar, ekran kattalashtiruvchi vositalar va boshqa
yordamchi texnologiyalar o‘quv jarayoniga kirish imkonini beradi;
autizm spektrining buzilishi bo‘lgan bolalar uchun maxsus o‘quv
o‘yinlari va ilovalar ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
4. O‘quv jarayonini qiziqarli va jozibador qilish, bunga:
mobil o‘yinlar, videolar va interaktiv mashqlar o‘quv jarayonini yanada
qiziqarli va jozibador qiladi;
o‘quvchilar o‘z bilimlarini amalda qo‘llash va ijodiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
5. Resurslarga kirishni osonlashtirish, bunda:
mobil qurilmalar internet orqali turli o‘quv resurslariga, jumladan,
elektron kitoblar, maqolalar, videolar va boshqa materiallarga kirish imkonini beradi;
bu ayniqsa chekka hududlarda yashovchi o‘quvchilar uchun juda muhim
ahamiyatga ega.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, mobil qurilmalar inklyuziv ta’limni rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi va barcha o‘quvchilar uchun sifatli va teng huquqli ta’lim olish
imkoniyatini yaratadi.
Buning uchun mobil qurilmalarida quyidagi ilovalar bo‘lishi maqsadga
muvofiqdir:
maxsus ehtiyojli bolalar uchun o‘quv ilovalari: Ko‘rish, eshitish yoki
harakatlanishda
qiyinchiliklarga
duch
keladigan
bolalar
uchun
maxsus
moslashtirilgan ilovalar. Bularga matnni nutqga aylantiruvchi ilovalar, ekrandagi
ma’lumotlarni o‘quvchi ilovalar, muqobil klaviaturalar va boshqalar kiradi;
aloqa va hamkorlikni qo‘llab-quvvatlovchi ilovalar: O‘quvchilar,
o‘qituvchilar va ota-onalar o‘rtasida aloqani osonlashtiradigan messenjerlar, video-
konferensiya platformalari va boshqa ilovalar;
o‘quv resurslariga kirishni ta’minlovchi ilovalar: Elektron kitoblar,
o‘quv video-fayllari, interaktiv mashqlar va boshqa o‘quv materiallarini taqdim
etuvchi platformalar.
167
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Рахматулина Э.Д. Использование информационных технологий в
инклюзивном образовании // Международный научный журнал “Образование и
воспитание”. – 2020. – № 3(29). – с. 82-84;
2. Z.Sh. Tulaganov. Masofaviy ta’limda qo‘llaniladigan mobil qurilmalar.
ARES, Volume 4, Issue 6, 2023, 129-133p.
3. Тулаганов З.Ш., Тиллаев А. Дарс жараёни самарадорлигини оширишда
ахборот технологияларидан фойдаланиш усуллари. “Математика, физика,
информатика, кимё ва биология фанларидан I илмий-ижодий конференция
материаллари”, Тошкент-2014, 20-22 c.
4. Нурумова А.Ю., Тулаганов З. Возможности применения интернет-
ресурсов на уроках. “Математика, физика, информатика ва кимё, биология
фанларидан IV илмий-ижодий конференция материаллари”, Тошкент-2017, c.
72-73
