206
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
VITAMINLARNING INSON ORGANIZMI UCHUN AHAMIYATI
Abdurazzoqova X.M
Farmatsevtka instituti akademik litseyi Biologiya o’qtuvchisi
abdurazzokovahursida91@gmail.com
Annotatsiya
: Ushbu maqolada inson organizmi uchun eng muhim omillardan
biri bo’lgan vitaminlar haqida, ularning organizmga foyda va zararlari haqida,
ularning to’g’ri iste’moli va organizmdagi yetishmovchilgi oqibatlari haqida bayon
etilgan.
Kalit so’zlar
: vitaminlar, organizm,multivitaminoz, gipervitaminoz, kasalliklar.
Abstract:
This article describes vitamins, which are one of the most important
factors for the human div, their benefits and harm to the div, their proper use, as
well as the consequences of deficiency in the div.
Key words
: vitamins, organism, multivitaminosis, hypervitaminosis, diseases.
Аннотация:
В данной статье описаны витамины, являющиеся одним из
важнейших факторов для организма человека, их польза и вред для организма,
их правильное употребление, а также последствия дефицита в организме.
Ключевые
слова
:
витамины,
организм,
поливитаминозы,
гипервитаминозы, заболевания.
Inson organizmi uchun eng muhim omillardan biri vitamin va minerallardir.
Vitaminlar- "Darmon dori" (yoki "dori-darmon") – bu tirik organizmning hayot
faoliyati va normal moddalar almashinuvi uchun zarur boʻlgan organik birikmalardir.
Ular organizmdagi turli biologik jarayonlarni qo‘llab-quvvatlash, metabolizmni
yaxshilash va sog‘likni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu birikmalar nafaqat
vitaminlar balki: aminokislotalar, minerallar va boshqa biokimyoviy moddalardan
iborat bo‘lishi mumkin. Vitaminlar, shuningdek, maqsadli terapevtik ta’sir ko‘rsatib,
turli kasalliklarni davolash yoki ularning oldini olish uchun ishlatiladi.
Xo’sh, o’zi vitamin atamasi qanday qilib fanga kirib kelgan?
Bundan 130 yil ilgari, odamlar va hayvonlarning organizmlarining me’yoriy
chegarada hayot kechirishi uchun faqat karbonsuvlar, yog'lar, oqsillar, mineral
moddalar va suv kirib kelsa kifoya degan fikr hukm surardi. Biroq, biroz keyinroq, bu
moddalardan tashqari, juda kam miqdorda bo‘lsa-da, organizm uchun zarur bo‘lgan
boshqa moddalar ham kerakligi aniqlandi. Bu kashfiyot, ayniqsa, vitaminlar va
mikroelementlar kabi moddalarning ahamiyatini tushunishga olib keldi. Ushbu
207
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
moddalarning yetishmasligi turli kasalliklar va salomatlik muammolariga olib kelishi
mumkinligi o‘rganildi, bu esa ilm-fan va tibbiyotda yangi yondashuvlar va davolash
metodlarini rivojlantirishga turtki bo‘ldi.
O'rta asrlarning buyuk mutafakkiri Abu Ali ibn Sino tibbiyot fanida burulish
yasagan siymo hisoblanadi. U o‘zining asarlarida har xil kasalliklarni davolash yo‘l-
yo‘riqlarini batafsil bayon qilgan va tibbiyot ilmining rivojiga katta hissa qo‘shgan.
Ibn Sino, ayniqsa, to‘g‘ri ovqatlanishning ko‘p kasalliklarning oldini olishdagi
ahamiyatini ta'kidlagan. U o‘z asarlarida organizmga zarur bo‘lgan oziqa
moddalarining roli haqida fikrlarni keltirgan, bu fikrlar esa vitaminlarning kashf
etilishidan to‘qqiz asr oldin bashorat qilingan edi. Ibn Sino o‘z vaqtida ilm-fan va
tibbiyot sohasida juda ilg‘or fikrlar bildirgan va uning bilimlari ko‘plab keyingi
avlodlar uchun yo‘l-yo‘riq bo‘lgan. Vitaminlar to‘g‘risidagi ta’limotning
rivojlanishida N.I. Luninning (1880-y.) xizmati katta. U kishi hayvon organiznri
oziqa tarkibida oqsil, karbonsuv, yog‘, mineral moddalar va suvdan tashqari
hozirgacha ma’lum bo‘lmagan, lekin ulaming o ‘mini bosa olmaydigan qandaydir
moddalar boTishini talab qilinishini isbotladi.
Bu ilmiy xulosa F.Xopkins va K.Funk (1912-y.)lar tomonidan keyinchalik
yanada to‘liqroq isbotlandi. Ayniqsa, shu yili K.Funk guruch kepagi ekstraktidan
«beri-beri» kasalligining oldini oladigan kristall moddani ajratib oldi. Bu modda
tarkibida amin guruh bo‘lganligi sababli, u «hayot amini» (Vita-hayot) deb nomlandi.
Bu kashfiyot vitaminlar haqidagi ilmiy tushunchalarni rivojlantirishda muhim qadam
bo‘ldi.
Keyinchalik, vitaminlar tarkibida amin guruhi bo‘lmasligi mumkinligini
aniqlashdi, lekin bu davrda «vitaminlar» atamasi ilmiy adabiyotda mustahkam
o‘rnashib qoldi. Funkning bu kashfiyoti vitaminlar va ularning organizmdagi
ahamiyatini tushunishga katta hissa qo‘shdi. Vitaminlar, ular turli kasalliklarni oldini
olish va organizmning normal faoliyatini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan
moddalardir. Vitaminlar — bu ovqat tarkibida uchraydigan oziqa omillari bo‘lib,
butun organizmda moddalar almashinuvining boshqarilishida ishtirok etadigan,
biokimyoviy va fiziologik jarayonlarning normal kechishini ta’minlaydigan
moddalar. Ular organizmdagi turli jarayonlar, masalan, metabolizm, hujayra faoliyati
va immun tizimi ishida muhim rol o‘ynaydi.
Vitaminologiya fani vitaminlarning tuzilishi, funksiyasi va miqdoriy
o‘zgarishlarini o‘rganadi. Bu soha, vitaminlar organizmdagi ahamiyatini va ularning
yetishmasligi yoki ortiqcha bo‘lishi natijasida yuzaga keladigan kasalliklarni
tushunishga yordam beradi.
208
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Moddalar va energiya almashinuvi jarayonining me’yor darajada kechishining
izdan chiqishi ko‘pincha organizmga vitaminlar kirib kelishining yetarli bo‘lmasligi
yoki umuman oziqa tarkibida bo‘lmasligi bilan bog‘liq. Vitaminlarning organizmga
yetarlicha kirib kelmasligi gipovitaminoz, ya’ni vitaminlar yetishmovchiligi, yoki
vitaminlarning to‘liq yetishmasligi avitaminoz kasalligiga olib keladi.
Amaliy jihatdan, odamda vitaminlar yetishmovchiligi natijasida ikkita asosiy
kasallik shakli yuzaga keladi: “avitaminoz” (vitaminlarning umuman yetishmasligi)
va “gipovitaminoz” (vitaminlarning yetarlicha bo‘lmasligi). Har ikkala holat ham
organizmning normal faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Har bir vitaminning o’ziga xos funksiyalari va sog’liq uchun foydalari bor va
inson tanasi uchun muhimdir. Balansli va sog’lom ovqatlanish ko’pchilikni kerakli
vitaminlar bilan ta’minlashga yordam beradi.Vitaminlar-organizm normal faoliyati
uchun zarur bo’lgan organic birikma:
Vitaminlarning nomlari va tabiatda uchrashini ko‘rsatuvchi jadval:
Vitamin
Nomlanishi
Tabiatda uchrashadigan manbalar
Vitamin A
Retinol
Jigarda, tuxum sarig‘i, sut, sabzavotlar (ayniqsa,
karam, ismaloq, sabzi)
Vitamin B1
Tiamin
Donli mahsulotlar (bug'doy, guruch), jo'xori,
yong'oqlar, dukkaklilar, go'sht, baliq
Vitamin B2
Riboflavin
Sutsiz mahsulotlar (sut, pishloq), go'sht, tuxum,
yashil bargli sabzavotlar (ismaloq, brokkoli)
Vitamin B3
Nikotinamid
(Nikotinik kislota)
Go'sht, baliq, dukkaklilar, yormalar, yong'oqlar,
yashil sabzavotlar
Vitamin B5
Pantotenik kislota
Sut, tuxum, go'sht, baliq, yashil sabzavotlar,
dukkaklilar, yormalar
Vitamin B6
Piridoksin
Go'sht, baliq, kartoshka, banan, yong'oqlar,
donlar, yashil sabzavotlar
Vitamin B7
Biotin
Yashil bargli sabzavotlar, tuxum, yong'oqlar,
baliq, go'sht, sut
Vitamin B9
Folat (Foly kislotasi)
Yashil sabzavotlar (ismaloq, brokkoli), mevalar
(apelsin, banan), yormalar, dukkaklilar
Vitamin
B12
Kobalamin
Go'sht, baliq, sut, tuxum, pishloq
209
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Vitamin
Nomlanishi
Tabiatda uchrashadigan manbalar
Vitamin C
Askorbin kislota
Tsitrus mevalari (apelsin, limon), qulupnay, kivi,
karam, brokkoli, pomidor
Vitamin D
Kasiferol
Quyosh nuri, baliq yog'lari, tuxum, sut, pishloq
Vitamin E
Tokoferol
Yashil sabzavotlar, yong'oqlar, oq non, donlar,
kartoshka, o'simlik moylari
Vitamin K
Filokinon
Yashil bargli sabzavotlar (ismaloq, brokkoli),
kohlrabi, qalampir, o'simlik moylari
Bu jadvalda vitaminlarning nomlari, ularning asosiy manbalari va tabiatda
uchrashi haqida umumiy ma'lumot berilgan. Vitaminlar turli oziq-ovqatlar bilan
qabul qilinadi, K vitamin yo’g’on ichakda hosil bo’ladi,D vitamin quyoshning
ultrabinafsha nuri ta’sirida terida sintezlanadi.
Xulosa: Yog'lar, oqsillar, uglevodlar va mineral tuzlar bilan bir qatorda, inson
hayotini saqlab qolish uchun zarur bo‘lgan kompleks teng ahamiyatga ega beshinchi
komponent – vitaminlar o‘z ichiga oladi. Vitaminlar organizmdagi barcha metabolik
jarayonlarda, ya’ni moddalar almashinuvining boshqarilishida, eng to‘g‘ridan-to‘g‘ri
va faol ishtirok etadi. Shuningdek, ular katalizator sifatida ishlaydigan ko‘plab
fermentlarning bir qismidir. Inson tanasi uchun vitaminlarning qiymati juda yuqori,
chunki bu oziq moddalar mutlaqo barcha organlarning va umuman butun
organizmning ishini qo‘llab-quvvatlaydi. Vitaminlar organizmda zarur bo‘lgan
biologik jarayonlarning to‘g‘ri kechishiga yordam beradi, shu bilan birga immun
tizimini kuchaytirish, energiya ishlab chiqarish, to‘qimalarni tiklash kabi muhim
funktsiyalarni bajaradi. Vitaminlarning organizmga doimiy kirib kelishi salomatlikni
saqlashda va kasalliklarning oldini olishda katta ahamiyatga ega.
Shunday qilib, vitaminlar nafaqat organizmning turli tizimlari va organlarining
faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, balki ularning o‘zaro hamkorligini ham ta'minlaydi.
Vitaminlar yetishmovchiligi esa umumiy sog‘liqni yomonlashtiradi va jiddiy sog‘liq
muammolariga olib kelishi mumkin. Shuning uchun, vitaminlar organizm uchun
hayotiy ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
210
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
1.
Aminjonova Ch .“VITAMINLARNING INSON HAYOTIDA
TUTGAN O’RNI” file:///C:/Users/user/Downloads/vitaminlarning-inson-hayotida-
tutgan-o-rni%20(1).pdf
2. https://uz.wikipedia.org/wiki/Vitaminlar
3.https://avitsenna.uz/vitaminlarning-ahamiyati
4.
Qurbonova
G.,
Aminova
M.:“VITAMINLARNING
INSON
ORGANIZMIDA TUTGAN O‘RNI, VAZIFASI, BIOKIMYOVIY TURLARI,
ORGANIZMGA TASIR DARAJALARINING FIZIOLOGIK JIHATLARI”
5.
https://arxiv.uz/uz/documents/darsliklar/odam-va-uning-
salomatligi/vitaminlar-8-sinf
