215
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ARABCHA O‘ZLASHMALAR SEMANTIKASI
Zikiryayeva Xurshidaxon Toxirjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti, magistranti
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek tiliga arab tilidan kirib kelgan
o‘zlashmalar, ularning semantik xususiyatlari, o‘z qatlam hamda o‘zlashgan
qatlamning o‘ziga xos xususiyatlari, o‘zlashma va kalkalash o‘rtasidagi asosiy farqlar
hamda o‘zlashmalar turlari tadqiq etiladi, ularning leksik-semantik xususiyatlari
misollar orqali tahlilga olinadi.
Kalit so‘zlar
: o‘z qatlam, o‘zlashgan qatlam, semantik o‘zgarish, kalkalash,
o‘zlashmalar turlari.
Аннотатция:
В статье рассматриваются заимствования, вошедшие в
узбекский язык из арабского языка, их семантические свойства, специфика
исконных и ассимилированных пластов, основные отличия ассимиляции от
калькации, виды заимствований. Их лексические и семантические свойства
анализируются на примерах.
Ключевые слова
: аборигенный слой, ассимилированный слой,
семантическое изменение, адаптация, типы ассимиляции.
Abstract:
This article examines the borrowings that have entered the Uzbek
language from Arabic, their semantic features, the specific features of the native and
assimilated layers, the main differences between assimilation and borrowing, and the
types of borrowings. Their lexical and semantic features are analyzed through
examples.
Keywords
: native layer, assimilated layer, semantic change, borrowing, types of
borrowings.
Kirish
Dunyodagi har til o‘z lug‘at tarkibiga, shu bilan birgalikda grammatik
qurilishiga ega va ushbu lug‘at tarkibi va grammatik qurilish asosida taraqqiy etadi,
o‘sadi, takomillashib boradi. Millat va xalqlar orasidagi o‘zaro iqtisodiy,
siyosiy,madaniy aloqalar har bir tilning lug‘at tarkibiga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Ya’ni
o‘zlashmalar paydo bo‘ladi. O‘zlashmalar tilshunoslikda doimiy o‘rganib
kelinayotgan murakkab hodisalardan biri hisoblanadi. Ular boshqa tillardan lug‘at
boyligiga kirib kelgan so‘zlardir. O‘zbek xalqi ham tarixiy rivojlanish bosqichida
216
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
turli xalqlar bilam muntazam aloqa almashinuvida bo‘lgan. Bu esa o‘zbek tilida
o‘zlashgan qatlam paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Maqolada lingvistik-taqqoslov usul, semantik tahlil va tarixiy-lug‘aviy
yondashuv asosida arabcha o‘zlashmalarning o‘zbek tilidagi semantik o‘zgarishlari
o‘rganildi. Sababi xalqaro munosabatlar, iqtisodiy, siyosiy, madaniy aloqalar
taraqqiyoti va ularning samaralari har bir tilning leksikasida o‘z aksini topgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O‘zbek tili taraqqiyotida boshqa xalqlarning lisoniy ta’siri, xususan leksik
qatlamda yaqqol ko’zga tashlanadi. Hozirgi o‘zbek adabiy tiliga arab, fors, rus,
mo‘g‘ul, lotin va boshqa tillardan tarix davomida minglab so‘zlar o‘zlashgan, tilimiz
tashqi manba orqali boyigan.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili leksikasining taxminan 20 foizi arabcha, 10-12 foizi
fors-tojikcha so‘zlardir. Albatta janr xususiyatlaridan kelib chiqib, ma’lum bir
uslubda arabcha, fors-tojikcha o‘zlashmalar ko‘proq, boshqa birida ozroq uchrashi
mumkin. XV asr yozma adabiy tilida arab va fors-tojik tillaridan olingan leksik
qatlamning miqdoriy nisbati 60% ga borar edi. O‘zbek tili leksikasining ma’lum
qismini arabchadan o‘zlashgan so‘zlar tashkil qiladi. Tilshunoslarning fikricha, bir
tildan ikkinchi tilga biror tushuncha yoki predmetning nomi sifatida asosan so‘z
o‘zlashadi. Arabcha o‘zlashmalar o‘zbek tilida hammasi ham o‘z ma’nosida
qo‘llanmaydi, ayrimlarining ma’nosi o‘zbek tiliga o‘zlashganda arab tilidagi
ma’nosiga nisbatan kengaygan bo‘lsa, boshqalarining ma’nosi aksincha toraygan,
ba’zi o‘zlashmalar asliyatdagi ma’nosiga nisbatan zid ma’nosini anglatsa, boshqalari
asl ma’nosidan uzoqlashgan.
Arabcha
o‘zlashmalar
semantik
jihatdan
quyidagicha
o‘zgargan:
a) Semantik torayish
b) semantik kengayish
c) neytrallashuv
Semantik kengayish — so‘zning dastlabki ma’nosi kengayib, qo‘shimcha
ma’nolar hosil qilish jarayoni. Arabcha o‘zlashmalarda bu jarayon ko‘p kuzatiladi.
Masalan: Kitob (باتك) – Arab tilida dastlab faqat qo‘lyozma yoki yozuvlarni
anglatgan. O‘zbek tilida esa ma’nosi kengayib, har qanday nashr qilingan asar yoki
bosma materiallarga ham nisbatan ishlatilmoqda (masalan, “darslik kitob”, “badiiy
kitob”).
217
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Maktab (بتكم) – Arab tilida “yozish joyi” yoki “idora” ma’nosida qo‘llangan.
O‘zbek tilida esa “ta’lim muassasasi” ma’nosini olgan (maktabga borish, maktab
darsi).
Savod (داوس) – Arab tilida “qora rang”, “soya” degan ma’noni bildirgan. O‘zbek
tilida esa “yozuvni tushunish va o‘qish qobiliyati” ma’nosida qo‘llanila boshlagan
(savod chiqarish, savodli odam).
Fikr(ركف) – Arab tilida “o‘ylash”, “tafakkur qilish” degan torroq ma’noga ega
bo‘lgan. O‘zbek tilida esa “g‘oya”, “qarash”, “mulohaza” ma’nosini ham olgan
(yangi fikr bildirish, fikr almashish).
Ilm (ملع) – Arab tilida “bilim” ma’nosida bo‘lsa, o‘zbek tilida ma’nosi kengayib,
“akademik ta’lim”kabi tushunchalarni ham qamrab olgan (ilm o‘rganish, ilm
dargohi).
Ushbu misollar arabcha o‘zlashmalar o‘zbek tilida semantik kengayish orqali
qanday rivojlanganini ko‘rsatadi
.
Arabcha o‘zlashmalar o‘zbek tilining leksik boyligini shakllantirishda muhim
omillardan biri hisoblanadi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, arab tili bilan til aloqalari
Islom dini qabul qilinganidan so‘ng yanada faollashgan va natijada yuzlab so‘zlar
turli bosqichlarda o‘zbek tiliga kirib kelgan. Bu so‘zlarning aksariyati diniy, ilmiy,
ma’muriy, huquqiy va madaniy kontekstlarda qo‘llanilgan bo‘lib, ular semantik
jihatdan sezilarli o‘zgarishlarga uchragan. Ushbu o‘zgarishlar tilning tabiiy
taraqqiyoti, ijtimoiy-siyosiy omillar, diniy ta’sirlar va madaniy muhit bilan
chambarchas bog‘liq. Shuningdek, semantik o‘zgarishlar leksik birliklarning
kommunikativ ehtiyojga moslashuvi natijasidir.
Tahlil davomida aniqlanishicha, arabcha o‘zlashmalarning aksariyati fonetik va
morfologik jihatdan o‘zlashtirilgan bo‘lsa-da, semantik jihatdan ular yangi kontekstga
moslashtirilgan, ko‘p hollarda esa sinonimlar tarmog‘ida o‘z o‘rnini topgan. Bu esa
tilimizda arabcha o‘zlashmalarning faqat passiv qatlam emas, balki faol ishlatiluvchi
qatlamga aylanganini ko‘rsatadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Ushbu tadqiqot orqali o‘zbek tilidagi arabcha o‘zlashmalar ko‘p asrlik tarixiy,
madaniy va diniy aloqalar natijasida shakllanganligi, ularning nafaqat fonetik va
morfologik, balki semantik jihatdan ham chuqur o‘zgarishlarga uchraganligi
aniqlandi. Tadqiqotda aniqlanganidek, arabcha so‘zlar o‘zbek tiliga kirib kelgach, o‘z
ma’nolarini butunlay saqlab qolmagan, balki torayish, kengayish, salbiylashuv,
ijobiylashuv, neytrallashuv kabi semantik o‘zgarishlarga duch kelgan. Bu jarayon til
taraqqiyotining tabiiy qonuniyatlariga asoslanadi va leksik birliklarning yangi
218
Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ijtimoiy-madaniy
kontekstlarga
moslashuvi
bilan
bog‘liqdir.
Arabcha
o‘zlashmalarning hozirgi o‘zbek tilidagi faol qatlamga aylanishi ularning semantik
rivojlanishini doimiy jarayon sifatida ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
arabcha o‘zlashmalar tilimizda nafaqat tarixiy yodgorlik sifatida, balki amaldagi
lingvistik vosita sifatida ham muhim o‘rin egallaydi. Shu sababli, bunday leksik
birliklarning o‘zgarishlarini chuqur ilmiy asosda o‘rganish, ularni zamonaviy til
tizimida to‘g‘ri talqin qilish va tahlil etish bugungi tilshunoslik uchun dolzarb
masaladir. Kelgusida bu yo‘nalishda yanada kengroq korpusga asoslangan tadqiqotlar
olib borish, ayniqsa, matn lingvistikasi va kognitiv lingvistika nuqtayi nazaridan
yondashuvlar orqali arabcha o‘zlashmalarning semantik evolyutsiyasini chuqurroq
ochib berish mumkin. Biz yuqorida semantik jihatdan o‘zgarishga yuz tutgan ayrim
arabcha o‘zlashmalarga to‘xtaldik xolos, o‘zbek tilida bunday arabcha o‘zlashmalar
ko‘plab uchraydi
.
Foydalanilgan adabiyotlar ( references):
1. Абдурахмонов Ғ. Ўзбек тилида арабча сўзлар. – Тошкент: Фан, 1995.
2. Абдуллаева М. Ўзбек тилида ўзлашмаларнинг семантик ўзгариши. –
Тошкент: Фан, 2014.
3. Қаюмов А. Луғавий сўзлар тарихи. – Тошкент: Ўқитувчи, 1983.
4. Мирзаева Д. Ўзбек тилидаги нейтраллашган ўзлашмалар. – Тошкент:
Фан, 2019.
5. Маҳмудов Н. ва бошқалар. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент:
Ўқитувчи, 2006.
6. Хидоятов А. Ўзбек тилидаги ўзлашма сўзларнинг шаклланиш
жараёнлари. – Самарқанд, 2009.
7. ЛЭС – Лингвистик Энциклопедик сўзлик. – Москва: Советская
энциклопедия, 1990.
8. Versteegh, K. The Arabic Language. – Edinburgh: Edinburgh University
Press, 2001.
9. Kaye, A. S. (Ed.). Semitic Studies in Honor of Wolf Leslau. – Wiesbaden:
Otto Harrassowitz, 1987.
10. Ali, A.Y. Arabic Loanwords in Central Asian Languages. – Cairo: Al-Azhar
University Press, 1991.
