11
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
МАРКАЗИЙ ОСИЁ МУТАФАККИРЛАРИ ҚАРАШЛАРИДА ДАВЛАТ ВА
ЖАМИЯТ БОШҚАРУВИ МАСАЛАЛАРИ
Фотима Ширинова
Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари
университети катта ўқитувчиси
Аннотация:
Шарқда қадимдан бошқарув соҳасига эътибор қаратиб
келинган. Сабаби, жамият ва давлат бошқаруви қадимдан шарқлик
мутафаккирларнинг эътиборини ўзига жалб қилиб келган. Кўплаб олимлар ва
уламолар жамият ва давлатни бошқаришда адолат ва тенглик ғояларини илгари
суришган. Ҳозирги даврга келиб, Ўзбекистонда фуқаролик жамияти қуриш
ислоҳотларининг чуқурлашиб бориши Шарқ мутафаккирлари илмий меросини
ўрганишга эҳтиёжни янада кучайтирган бир даврда мазкур мақола долзарблик
касб этади. Мақолада қадимги Шарқ мутафаккирларининг давлат ва жамият
бошқарувига оид қарашлари ҳақида фикрлар баён этилган.
Калит сўзлар:
Қадимги давр, Хаммурапи Қонунлари, Конфуций
таълимоти, Легизм мактаби, “Авесто”, ҳуқуқий онг ва ҳуқуқий маданият,
фуқаровий бурч, Уйғониш даври, фозил давлат раҳбари, адолатли жамият.
ВОПРОСЫ ГОСУДАРСТВЕННОГО И ОБЩЕСТВЕННОГО
УПРАВЛЕНИЯ В ВЗГЛЯДАХ МЫСЛИТЕЛЕЙ ДРЕВНЕГО ВОСТОКА
Фатима Ширинова
Старший преподаватель Ташкентского университета информационных
технологий имени Мухаммада ал-Хоразмий
Аннотация:
На Востоке внимание к сфере менеджмента приковано к
древним временам. Причина в том, что общество и государственное управление
издавна привлекали внимание восточных мыслителей. Многие ученые и
ученые выдвигали идеи справедливости и равноправия в управлении
обществом и государством. Данная статья становится актуальной в период,
когда углубление реформ гражданского общества в Узбекистане усилило
потребность в изучении научного наследия мыслителей Востока. В статье
12
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
описываются взгляды древневосточных мыслителей на государственное и
общественное управление.
Ключевые слова:
Античность, законы Хаммурапи, конфуцианство, школа
легизма, «Авеста», правосознание и правовая культура, гражданский долг,
Возрождение,
добродетельный
государственный
лидер,
справедливое
общество.
ISSUES OF STATE AND SOCIETY ADMINISTRATION FROM THE
VIEWPOINTS OF CENTRAL ASIAN THINKERS
Fatima Shirinova
Senior Lecturer, Tashkent University of Information Technologies named after
Muhammad al-Khwarizmi
Abstract:
In the East, attention has been paid to the field of management since
ancient times. The reason is that society and state management have long attracted
the attention of Eastern thinkers. Many scholars and scholars have put forward the
ideas of justice and equality in the management of society and the state. This article
becomes relevant at a time when the deepening of civil society reforms in Uzbekistan
has increased the need to study the scientific heritage of Eastern thinkers. The article
describes the views of ancient Eastern thinkers on state and community management.
Key words:
Antiquity, Laws of Hammurabi, Confucianism, School of Legism,
"Avesta", legal consciousness and legal culture, civic duty, Renaissance, virtuous
state leader, just society.
Долзарблиги:
Кишилик жамияти яшаши ва ривожланиши учун ҳамма вақт муайян
ижтимоий интизомга эҳтиёж катта бўлган. Ишлаб чиқарувчи кучларнинг
ривожланиш даражаси паст бўлган ибтидоий жамоа тузуми шароитида бу
интизом ахлоқий қоидалар, анъаналар, маросимлар, урф - одатлар асосида
таъминланар эди. Улар даставвал қабила ҳаётининг муҳим шарти бўлса ҳам,
мажбурийлик маъсулияти билан боғланмаган. Жамиятда яшаган инсонлар
ўртасидаги муносабатларни бурч ва маъсулият даражасига кўтарган қонунлар
бўлмаган даврларда ҳуқуқий онг ҳам бўлмаган. Ишлаб чиқариш усулининг
ўзгариши билан жамиятнинг ижтимоий ва маънавий ҳаёти ҳам ўзгариб, давлат
13
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
томонидан бошқариш ишларини тартибга солиб турувчи янги қоидалар – ҳуқуқ
меъёрларини мажбурият даражасига кўтарувчи қонунлар вужудга келган.
Уларнинг асосий жиҳатлари ёзма равишда аниқ ва қатъий белгиланган. Шу
даврдан бошлаб ҳуқуқий онг шаклланган.
Методлар ва ўрганилганлик даражаси:
Қадимги даврга хос қонунчилик манбаларидан бири Хаммурапи
Қонунлари жамиятни бир бутун мураккаб тузилма сифатида кўриб, унинг
ижтимоий таркибини мулкий, оилавий, жиноят ва жазо муносабатларини
қатъий белгиланиши асосида мустаҳкамлади. Гарчи унда ерга жамоавий эгалик
қилиш, жамоавий ижтимоий маъсуллик, аёлларга эрнинг шахсий мулки
сифатидаги муносабат каби ибтидоий жамиятнинг бирмунча қолоқ меъёрлари
ҳимоя қилинган бўлишига қарамай, ўз даври жамияти ҳар бир соҳасига
тегишли масалаларнинг ечимини ўзида қамраб олган одат ҳуқуқининг
жамиятни тартибга солувчи бошқа воситалар билан тенг равишда мувозанатни
таъминловчи куч сифатида амал қилганлигидан далолат беради.
Тадқиқот натижалари:
Бизнингча, дастлабки давлатларнинг қарор топиши, унинг сиёсий институт
даражасида мавжуд бўлиши муқаррар равишда жамиятни итоатда сақлашнинг
ҳуқуқий асосларини такомиллаштириб боришни тақозо этарди. Чунки
ижтимоий-иқтисодий муносабатлар ривожи жамият синфий таркиби
ўзгаришига ва у билан боғлиқ бўлган, турли сиёсий-ҳуқуқий тузилмалар
шаклланишига олиб келди.
Конфуций ўз фалсафий қарашларида ахлоқий қоидалар ва халқ
анъаналарига таяниш билан бирга жамиятни қонун ёрдамида бошқаришни
инкор этиб, ўтмишдаги урф-одатлар, бошқарув анъаналарини тиклаш
тарафдори бўлиб чиқди. Конфуций жамиятни бошқариш воситалари сифатида
дао (“осмон ҳукмини адо этишда олижаноб киши юрадиган йўл”) ва ли
(“жамиятда бошқарув, урф-одатлар ва нарсалар тартиби, эзгу хулқ-атвор
қоидалари, амалларни бажариш йўллари”) тартибларини тушунган. “Агар
тепадагилар жамиятни бошқаришда, урф-одатлар ва нарсалар тартибига амал
қилсалар халқ уларга ҳурматсизлик кўрсатишга журъат қилмайди”. “Агар
жамият қонунлар ёрдамида бошқарилса ва жазолар ёрдамида тартиб ўрнатилса,
халқ жазолардан қочишга интилади ва ўз қилмишларидан уялмайди. Агар халқ
эзгу амаллар ва ахлоқ ёрдамида бошқарилиб, тартиб ўрнатилса, халқ ўзининг
қилмишларидан
уялади
ва
тўғри
йўл
тутади”.
Инсонийлик
ва
инсонпарварликни улуғловчи, Конфуций таълимоти учун инсон эркинлигини
14
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ахлоқий меъёрлар воситасида унинг ўзи томонидан ихтиёрий равишда
жиловланиши аҳамиятлироқдир. Демак, Конфуций учун урф-одат, анъаналар
подшоҳ билан халқни боғловчи, кишилар ўртасида муроса ўрнатишнинг
воситаси сифатида тушунилган.
Қадимги Хитой шаклланган Легизм мактаби вакили Шан Ян қарашларига
кўра, “давлат (армия ва мансабдорлар тимсолида) қонунга амал қилувчи
фуқароларни рағбатлантириши ва айбдорларни қаттиқ жазолаши керак. Давлат
жамиятни тартибга солувчи асосий механизм, шу боисдан ҳам у ижтимоий
муносабатларга, иқтисодиёт масалаларига, фуқароларнинг шахсий ҳаётларига
аралашишга ҳақлидир”. “Қонун ҳамма учун, оддий халққа ҳам, катта
мансабдорга ҳам бирдай тенг бўлиши керак”.
Марказий Осиё, Эрон ва Кавказ орти ҳудудларининг мил.авв.YIII-YII
асрлардаги
жамиятни
тартибга
солиш
воситалари
ҳақида
муҳим
маълумотларни берувчи манба зардуштийликнинг муқаддас китоби
“Авесто”дир. Зардуштийлик таълимотида инсон ҳуқуқларига оид қарашлар
заминида ростгўйлик ва адолат ғоялари - учликка асосланади. Инсонда дил
софлиги, сўз софлиги, амал софлигининг ўзаро мувозанати (“Мен яхши фикр,
яхши сўз, яхши ишга шон-шавкат бахш этамен”)(“Ясна”,14) унинг умумий
хулқ-атвори каби ҳуқуқий хатти-ҳаракатининг намоён бўлишини ҳам
белгилайди. “Забардаст ва тушунарли бўлиш учун, - дейди Зардушт,- ҳамиша
ҳақиқат ва ростликка амал қилсанг, забардаст ва қудратли бўлгайсан. Ҳақ
сўздан ўзга ҳеч нарса тўғрисида ўйлама, ҳақ сўздан ўзга ҳеч нарса тўғрисида
суҳбатлашма, ҳаққоний амалдан ўзга ҳеч нарса билан шуғулланма... Дунёни
тараққиёт ва камолот сари йўналтиргувчи кишилар бўлмоғи лозим”.
Демак, зардуштийлик таълимотида инсон жараёнларнинг шунчаки
кузатувчиси бўлиб эмас, балки бевосита иштирокчиси сифатида намоён бўлади.
Жамиятда тинчлик, ҳақиқат, адолатнинг қарор топиши ҳар бир одамнинг хулқ-
атвори, меҳнат фаолиятига боғлиқ деб кўрсатилади. Ахура-Мазда кўрсатмасига
биноан “ерга яхши кучли уруғ сепмоқ” дунёдаги энг зарур қонун ҳисобланади.
Юқоридаги қарашлардан одам ташқаридан мадад кутмай, фақат ўз меҳнати
билангина “адолатсизлик, зулмат, ҳуқуқсизликка қарши курашиб”, жамиятда
эзгуликнинг тантанасига хизмат қилмоғи мумкинлигига даъватни кўришимиз
мумкин. Демак, зардуштийлик таълимотига биноан ҳуқуқий онг ва ҳуқуқий
маданият мулкий муносабатларни тартибга солиш билан бир қаторда, жамоа,
ҳар бир аъзосининг инсоний (табиатни асраш, ерга ишлов бериш…) ва оилавий
(эр-хотинлик, оталик…) бурч, мажбуриятларини қай даражада бажариши,
15
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
унинг масъуллиги, инсон ҳаёти учун зарар келтирувчи одатлардан ўзини тия
олишида намоён бўлади. Жамиятни ҳуқуқий тартибга солишга оид қарашлар
ўрта асрлар Марказий Осиё мутафаккирлари таълимотларида ҳам
ривожлантирилди.
“…Камолотга эришув,- деб ёзади Форобий, - қуруқ интилиш билангина
чекланиб қолмасдан, балки табиий мавжудотдаги жуда кўп буюмлардан
фойдаланиш йўли билан ёки шу табиатда бўлган жуда кўп ишларни амалга
ошириш билан қўлга киритилади... Бир кишининг ўзи ёлғиз, бировнинг ёки
кўпчиликнинг ёрдамисиз камолотга эришуви мумкин эмас, - деб давом этади
олим, - ҳар бир инсоннинг туғма табиатида ва унга лозим бўлган ҳар қандай
иш-ҳаракат жараёнида бошқа бир инсон ёки кўпчилик билан муносабатда
бўлиш, ўзаро алоқа қилиш хусусияти бор, одамзод жинсидан бўлган ҳар қандай
инсоннинг аҳволи шу, у ҳар қандай камолотга эришувида бошқаларнинг
кўмаклашувларига ва улар билан бирлашишга муҳтож ёки мажбурдир”.
Ибн-Сино фикрича “Инсон...алоҳида ажралган мавжудот эмас, чунки у ўз
эҳтиёжларини инсониятнинг бошқа вакиллари билан мулоқотда бўлмай туриб
қониқтира олмайди”.
Беруний эса, одамлар ташқи таъсирлардан ҳимояланиш ва ўзларининг
зарурий эҳтиёжларини қондириш учун уюшган ҳолда ишлаш ва яшашга
мажбурдирлар, деб ҳисоблаган. “Одамлар ижтимоий адолатли тартиб-қоида
ўрнатиш учун, яъни шартномага асосланиб давлатга бирлашадилар”. Беруний
таълимотидаги шартномага асосланиб давлатга бирлашиш ғояси биринчидан,
давлат ва унинг раҳбарининг ҳар бир фуқаро ҳаёти учун масъуллигини,
иккинчидан эса, ҳар бир фуқаронинг давлат олдидаги бурч ва
мажбуриятларини ва ўзига хос ҳуқуқларини келтириб чиқаради. Кўриниб
турибдики, Ўрта Осиё Уйғониш даврининг файласуфлари давлат келиб
чиқишини табиий жараёнлардан қидирадилар. Форобий ҳатто географик
омилни кишилар руҳияти(яъни хулқ-атвори, характери)га таъсир ўтказиш
орқали жамият ташкил топишида муҳимдир, деб кўрсатади.
Форобий жамиятни “алмадина” деб атаб, уни икки турга, яъни
“алмадийнатул-фозила” ва “алмадийнатун-нозила”га ёки “алмадийнатул-
жоҳила”га(тубан ёки билимсиз жамиятга) бўлади. Унингча “Мадийнаи
фозила”да адолат ва ҳақиқий саодат ҳукмрон бўлиб, у ҳакийм ва билимдон
ҳукмрон томонидан бошқарилади. Унинг раҳбари кучли жисму-руҳ эгаси
бўлиб, юксак онгли ва яхши ифода этиш истеъдодига эга бўлиши
лозим....Бундай раҳбар томонидан бошқариладиган жамиятда тартиб-қоида
16
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ўрнатилган бўлиб, жамият аъзолари орасида бир-бирлари билан ёрдамлашиш
руҳи кучли бўлади. Натижада одамларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари таъмин
қилиниб, зарарли ишлардан узоқда турилади.
Форобий томонидан фозил давлат раҳбарига қўйилган ўн иккита талаб
ичида донишмандлик билан бир қаторда қонунларни ва давлат бошқаруви
қоидаларини билиш, қонунлардан ижодий фойдалана олиш, адолатпарварлик,
одиллик каби фазилатлар ҳам мавжуд. Форобий орзу қилган давлат ўзгармас
одатлар билан эмас, балки ўзида ижтимоий муҳит руҳини акс эттирган
қонунлар воситасида бошқарилади. “... Шаҳар аҳолиси шаҳар бошқарувига
ихтиёрий бўйсунади, чунки бундай бошқарув аҳолини ўзи қабул қилган
қонунлар воситасида маъқул йўлга, бахт-саодатга бошлайди”. “Барча
хислатларнинг (яъни 12 сифатнинг) бир одамда жамланиши амри маҳол, зеро
бундай туғма фазилатлар соҳиби бўлган одамлар жуда кам учрайди ва улар
нодир инсонлардир”, - дейди Форобий. Шунинг учун ҳам зарурий
ҳоллардагина икки ёки бир гуруҳ кишилар томонидан давлат бошқарилиши
мумкинлигини Форобий ёқлайди. Ушбу фикрларда демократик бошқарувнинг
аломатларини кузатиш мумкин.
Форобий фикрича, жамиятда адолатнинг ҳукм суриши, халқни маърифат
сари йўллаш, борлиқ ҳақидаги асосий фанлардан таълим бериш аҳолининг
бахт-саодатга эришувида асосий воситадир. Буларни амалга ошириш
давлатнинг ички вазифасидир. Демак, Форобий фуқароларнинг камолотга
эришувига жавобгарликни давлат зиммасига юклайди. Берунийнинг қуйидаги
нуқтаи назари ҳам юқоридаги фикрларнинг мантиқий давомидир: “Бошқариш
ва бошчилик қилиш бу зўравонлар томонидан жабрланган кишиларнинг ҳақ-
ҳуқуқларини тиклаш йўли билан фуқаро ҳаловатини таъминлаш ниятида ўз
ҳаловатидан маҳрум бўлиш демакдир. Бу фуқаро оиласини, мол-мулкини,
ҳаётини муҳофаза ва ҳимоя қиламан деб ўз вужудини толиқтириш, фуқаро учун
жанг-жадал олиб бориш ва уни мудофаа қилиш учун зарур воситаларни
ҳозирлаш ниятида жон койитиш демакдир....Ҳар бир даврнинг ўзига хос урф-
одатлари бўлиб, кишилар уларга риоя қилишлари лозим бўлади, аксинча, яъни
бир хиллик ва ўзаро келишганлик бўлмаган тақдирда тартибот ҳам йўқолади”.
Ибн Сино ўз замондоши фикрларини қўллаб-қувватлаганлигини унинг
қуйидаги қарашларидан кўриш мумкин: “Аъзолари учун умумий қонунлар
қарор топган мамлакатда адолатсизлик бўлиши мумкин эмас. Жамият
аъзосининг адолатсизлиги жазоланиши керак. Агар ҳукмдорнинг ўзи адолатсиз
бўлса, унга қарши ғалаён жамият томонидан маъқулланиши ва қўллаб-
17
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
қувватланиши керак. Қонунларни ижро этиш учун халқ уларга ишониши керак.
Бунинг учун эса қонунда йиллар давомида халққа сингиб кетган одат ва
анъаналар ифодаланган бўлиши керак”.
Хулоса:
Демак, давлат раҳбари ва фуқаро ўртасидаги муносабатга ўзига хос тарзда
ёндашиш масаласи бўйича ҳам Ўрта Осиё мутафаккирлари бири бирини
истисно этмайдилар. Улар наздида давлат бошқарувининг қайси шакли амал
қилишидан қатъи назар давлат раҳбари ҳар қандай шароитда ўз фуқаролари
олдидаги бурчи ва мажбуриятини бажаришга мажбурдирлар, улар халқни бир
мақсад асосида бирлаштириб олға қараб ҳаракатлантирувчи кучга эга
бўлишлари керак. Айнан шу сиёсий қарашларданоқ мутафаккирларнинг
ҳуқуқий онги намоён бўлади. Чунки бунда раҳбар муайян ҳуқуқларнинг
субъекти сифатида жамият олдидаги вазифасини бажариш жараёнида
фуқаровий бурч ва мажбуриятларнинг бажарилишини ҳам талаб қилади.
Беруний жамият тараққиётини диалектик тарзда тушунган, ҳар бир даврда
жамият бошқаруви барча учун баробар бўлган қонун-қоидалар воситасида
амалга оширилиши зарурлигини таъкидлаган. Бу эса ҳуқуқий давлатчиликнинг
асосий тамойили – қонун устуворлигини ўз даврида ёқлаб чиққанлигидан
далолат беради.
Иқтибослар/ Сноски/References:
[1] Shavkat Mirziyoev. "New Development Strategy of Uzbekistan". T.:
"Uzbekistan", 2022.
[2] Akramov Sh. and others. Cultural monuments of Uzbekistan. -Tashkent.:
"Uzbekistan", 1993.
[3] Problems of culture and spirituality.-Tashkent.: "Heritage", 1994.
[4] Khairullaev M. From the history of social philosophical thoughts in
Uzbekistan.-Tashkent.: "Uzbekistan", 1995.
[5] Architectural masterpiece of Timur period. "Sharq" concert editor-in-chief,
T., 1996.
[6] Tulenov J. Philosophy of values. - Tashkent.: "Uzbekistan", 1998.
[7] Alimova Sh.Kh. Basics of cultural and educational activity. Study guide. T.:
"Responsible printing" publishing house, 2007.
[8] Ochildiev A. Philosophy of culture. "Muharrir" publishing house. Tashkent.:
2010
18
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
[9] Abdurakhmanov M., Rakhmanov N. Cultural studies. "University",
Tashkent.: -2011y.
[10].Амонов, Б., Алимова, Ш., & Санакулов, А. (2018). Процесс
глобализации и модернизации в Республике Узбекистан. Theoretical & Applied
Science, (5), 431-435.
[11].Bakiyevna, V. Z., Khamidovna, S. A., Nazarovich, A. S., &
Abdukarimovna, G. K. (2021). The Role of the Spiritual Heritage of Mahmudhodja
Behbudi in the Education of the Heirs of the Third Renaissance. Design Engineering,
14650-14671.
[12]. Alimova, S. X., & Karimova, G. A. (2019). INFLUENING
INCOLULOUS EDUCATION IN UZBEKISTAN AND DEVELOPMENT OF
UNIQUE TENDENCIES. European Science Review, (5-6), 80-83.
