45
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
TAJVID ILMINING PAYDO BO‘LISH TARIXI VA TARAQQIYOTI
Habibullaev Ubaydulloh Ulug’bek o’g’li
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent Islom institute talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola Qur’on tilovati qoidalarini o‘rganuvchi tajvid
ilmining paydo bo‘lish tarixi va uning rivojlanish bosqichlarini tahlil qiladi.
Maqolada islom tarixidagi ilk tajvid asarlari, bu ilmning rivojlanishiga hissasi
qo‘shgan olimlar va hozirgi kunda tajvid ilmining ahamiyati hamda zamonaviy
texnologiyalar yordamida tajvidni o‘rgatish usullari ko‘rib chiqiladi.
Xususan, Qur’on tilovati sifatini saqlab qolish va uni yanada keng targ‘ib
qilishdagi sa’y- harakatlar tahlil qilinadi..
Kalit so’z:
Tajvid, Qur’on tilovati, tajvid qoidalari, Qur’on ilmi, Islom olimlari,
zamonaviy tajvid, texnologiya va tajvid, Qur’on tilovati tarixi.
Tajvid ilmi Qur’on tilovatini to‘g‘ri bajarish uchun ishlab chiqilgan qoidalar
to‘plami bo‘lib, Islom dini paydo bo‘lishi bilan hamohang rivojlangan. Qur’onning
asli tilovatini to‘g‘ri saqlash va tilni buzmaslik asosiy maqsad bo‘lib, bu ilm asosan
Rasululloh sallallahu alayhi va sallam davrida paydo bo‘lgan. Rasulullohning
sahobalari Qur’onni o‘qish usullarini qattiq rioya qilgan holda, og‘zaki o‘rgatganlar.
O‘sha paytda Qur’onni to‘g‘ri talaffuz qilish eng muhim masalalardan biri edi,
chunki tilovatdagi xatoliklar Qur’on ma’nosini noto‘g‘ri talqin qilishga olib kelishi
mumkin edi.
Tajvid so‘zining ma’nosi “yaxshilash, chiroyli qilish” bo‘lib, Qur’on tilovatini
eng yuqori darajada go‘zal va to‘g‘ri o‘qish san’ati sifatida rivojlangan. Tajvid
ilmining asosiy maqsadi Qur’onni Rasululloh sallallahu alayhi va sallam va
sahobalardan o‘rgangan holda xatolardan xoli o‘qishni ta’minlashdir.
4
Qur’onni o‘rganish zarurati va ilk asoslar Islom dini Qur’onning tilovati va uni
to‘g‘ri tushunishga katta e’tibor qaratgan. Shuning uchun sahobalar Qur’onning
so‘zlarini to‘liq to‘g‘ri va chiroyli o‘qishga alohida e’tibor bergan.
Ularning o‘rganish usullari ham o‘ziga xos bo‘lib, og‘zaki ravishda Qur’onni
bir-birlariga o‘rgatish orqali saqlab qolingan. Rasulullohning sahobalari o‘zlaridan
keyingi avlodlarga Qur’onni xatolardan xoli holda yetkazishlari uchun katta hissa
qo‘shganlar.
5
4
Al-Jazariy, I. (1995). Al-Nashr fi Qiraat al-Ashr. Dar Al-Kutub Al-Ilmiyyah.
5
Abdul Fattah, M. (2011). Tajweed Rules of the Qur'an. Dar Al-Ma'arifah.
46
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ilk tajvid asarlari va olimalar Tajvid ilmining yozma ko‘rinishda rivojlanishi
VIII asrda boshlangan. Eng birinchi ilmiy asarlar orasida Xolid ibn Ahmadning tajvid
qoidalarini o‘z ichiga olgan asarlari bor. Tajvid qoidalari sistematik tarzda ishlab
chiqilgan bo‘lib, har bir harfning talaffuzi va harakatlarini o‘rganuvchi ilmiy
yondashuv sifatida shakllangan.
Tajvid ilmining taraqqiyotida katta hissa qo‘shgan olimlardan biri Imom Abu
Ubayd al- Qosim ibn Sallom bo‘lib, u “Kitab al-Qiroat” asari bilan tanilgan. Bu
asarda Qur’onni to‘g‘ri o‘qish, uning talaffuz qoidalari va qiroatlar xilma-xilligi
haqida ma’lumotlar berilgan.
Imom al-Jazariy tajvid ilmining eng yetuk vakillaridan biri bo‘lib, uning “Al-
Nashr fi al-Qiraat al-Ashr” va “Muqaddima fi 'Ilm al-Tajweed” asarlari tajvid
qoidalari va qiroat ilmi bo‘yicha hali ham asosiy manba sifatida qo‘llaniladi. Bu
asarlar tajvid qoidalarining sistematik va tafsilotli tushuntirishini beradi hamda
Qur’onni o‘qish san’atini to‘liq bayon etadi.
Islom olamida tajvid ilmining rivojlanishi davomida, har bir musulmon
Qur’onni to‘g‘ri o‘qishni o‘rganishi lozimligi ta’kidlangan. O‘rta asrlarda tajvid
bo‘yicha ko‘plab asarlar yozilgan va bu ilm diniy ta’limning muhim qismiga
aylangan. Masjidlar, madrasalar va Islomiy o‘quv yurtlarida tajvidni o‘qitish muhim
darslardan biri hisoblangan.
Olimlar Qur’on tilovati xatolarini oldini olish maqsadida talaffuzdagi nozik
jihatlarni chuqur o‘rganishgan va talabalarga o‘rgatishgan. Xususan, “tajvid ilmi”
Qur’onni to‘g‘ri o‘qishdan tashqari, ovoz ohangini, harflar orasidagi tafovutni va
so‘zlarni bir-biriga bog‘lash qoidalarini ham o‘rgatadi.
Hozirgi zamonda tajvid ilmiga e’tibor Bugungi kunda tajvid ilmiga e’tibor
hanuz yuqori darajada. Zamonaviy texnologiyalar tajvidni o‘rganishni yangi darajaga
olib chiqmoqda. Ko‘plab onlayn platformalar va ilovalar Qur’onni to‘g‘ri o‘qitishni
interaktiv usullarda taklif qilmoqda. Bu o‘quvchilar va talabalar uchun qulaylik
yaratib, tajvid qoidalarini samarali o‘rganish imkonini beradi.
Masalan, tajvid bo‘yicha onlayn darslar va mobil ilovalar orqali Qur’on tilovati
to‘g‘ri o‘rgatilmoqda. Bu jarayon o‘quvchilarning har bir harfni to‘g‘ri talaffuz
qilishini nazorat qilishga yordam beradi. Texnologiya yordamida hatto tajvid
o‘qituvchilari talabalarga masofaviy tarzda, dunyoning istalgan burchagidan dars
bera oladi.
O‘zbekiston va boshqa musulmon davlatlarida tajvid ilmiga bo‘lgan qiziqish
ortib bormoqda. Bu ilm masjidlar, diniy ta’lim markazlari va onlayn platformalar
orqali keng targ‘ib qilinmoqda. Shu bilan birga, xalqaro musobaqalar va tadbirlar
47
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
orqali Qur’on tilovatining tajvid qoidalariga to‘liq mos kelishi qat’iy nazorat qilinadi.
Musulmonlar orasida Qur’onni to‘g‘ri o‘qishni chuqur biladigan insonlarning e’tibori
ortib, tajvid ilmi kelajak avlodlarga ham to‘g‘ri yetkazilmoqda.
6
Xulosa qilib aytganda, tajvid ilmi Qur’onning to‘g‘ri talaffuzi va tilovatini
ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Islom dini rivojlanganidan buyon bu ilm
musulmonlar orasida muhim ahamiyat kasb etib kelmoqda.
Hozirgi zamonaviy texnologiyalar tajvid ilmini o‘rganishni yanada oson va keng
imkoniyatli qilishda muhim rol o‘ynamoqda. Qur’onni to‘g‘ri o‘qish va bu ilmni
kelajak avlodlarga yetkazish orqali, musulmon jamoasi Qur’onning asl ohangini
saqlab qolishga intiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Al-Jazariy, I. (1995). Al-Nashr fi Qiraat al-Ashr. Dar Al-Kutub Al-
Ilmiyyah.
2.
Abdul Fattah, M. (2011). Tajweed Rules of the Qur'an. Dar Al-
Ma'arifah.
3.
Ali, M. (2010). The Art of Reciting the Qur'an. Oxford University Press.
4.
Ahmad, S. (2016). The Science of Tajweed: Its Role and Relevance.
International Journal of Islamic Studies, 5(3), 75-90.
5.
Nasir, H. (2020). Tajweed and Modern Technology: Enhancing Qur'anic
Recitation. Muslim Scholars Journal, 8(4), 42-59.
6.
Ibn al-Jazari, M. (2006). Muqaddimah fi ‘Ilm al-Tajweed. Maktabah al-
Rushd.
6
Ahmad, S. (2016). The Science of Tajweed: Its Role and Relevance. International Journal of Islamic Studies, 5(3), 75-
90.
