48
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
MILLIY KOLORITGA OID SO‘ZLARNING SINXRON TARJIMA
JARAYONIDA QAYTA IFODALASH MUAMMOLARI
Sultonmurodova Mahbuba Sadriddin qizi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti Tarjimonlik fakulteti 23/30-guruh
magistranti
Ilmiy rahbar:
S.S.Xodjayeva
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti Tarjimonlik fakulteti Ingliz tili amaliy
tarjima kafedrasi katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Sinxron tarjima tilshunoslik va madaniyatshunoslik chorrahasida
joylashgan murakkab jarayondir. Uning asosiy vazifasi nafaqat matn mazmunini,
balki uning semantik, pragmatik va madaniy xususiyatlarini ham to‘g‘ri ifodalashdan
iborat. Ayniqsa, milliy koloritga ega so‘zlarning sinxron tarjimasida tarjimonlar katta
qiyinchiliklarga duch keladilar. Chunki bu so‘zlar milliy mentalitet, urf-odat, tarixiy
yoki diniy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularni boshqa tilga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘girish ko‘pincha ma’no yo‘qolishiga yoki noaniqlikka olib keladi.
Ushbu maqolada milliy koloritga oid so‘zlarni sinxron tarjima qilish jarayonidagi
asosiy muammolar va ularni hal etish usullari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
sinxron tarjima, milliy kolorit, madaniy tafovutlar, ekspolikativ
tarjima, transliteratsiya.
Abstract:
Simultaneous translation is a complex process located at the
intersection of linguistics and cultural studies. Its main task is to correctly express not
only the content of the text, but also its semantic, pragmatic and cultural features.
Translators experience especially great difficulties when simultaneously translating
words with a national flavor. Because these words are closely related to national
mentality, traditions, historical or religious values, and their direct translation into
another language often leads to loss of meaning or ambiguity. This article will
analyze the main problems in the process of simultaneous translation of words of
national color and methods of their solution.
Keywords:
simultaneous translation, national flavor, cultural differences,
explicative translation, transliteration.
Аннотация:
Синхронный перевод - сложный процесс, находящийся на
стыке лингвистики и культурологии. Его основная задача - правильно передать
не только содержание текста, но и его семантические, прагматические и
культурные особенности. Особенно большие трудности переводчики
49
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
испытывают при синхронном переводе слов с национальным колоритом.
Потому что эти слова тесно связаны с национальным менталитетом,
традициями, историческими или религиозными ценностями, и их прямой
перевод на другой язык часто приводит к потере смысла или двусмысленности.
В данной статье будут проанализированы основные проблемы в процессе
синхронного перевода слов с национальным колоритом и методы их решения.
Ключевые слова:
синхронный перевод, национальный колорит,
культурные различия, экспликативный перевод, транслитерация.
1. Milliy koloritga oid so‘zlarning xususiyatlari
Milliy koloritga oid so‘zlar turli tillarda har xil shakllanishi va qo‘llanilishi
mumkin. Bular odatda:
- Madaniy va milliy urf-odatlarga oid so‘zlar (sumalak, do‘ppi, atlas);
- An’anaviy taom va ichimliklar nomlari (osh, norin, shurva);
- Folklor va mifologik tushunchalar (Alpomish, dev, pari);
- Ijodiy va san’atga oid tushunchalar (maqom, baxshichilik);
- Diniy va marosimlarga bog‘liq atamalar (iftor, sadaqa, hatmi Qur’on).
Ushbu so‘zlarni sinxron tarjima qilishda ularning kontekstdagi ma’nosi,
funktsional vazifasi va tinglovchilarning madaniy xabardorligi hisobga olinishi
lozim.
2. Sinxron tarjimada milliy koloritga oid so‘zlarni ifodalashdagi asosiy
muammolar
2.1. Leksematik ekvivalentning yo‘qligi
Ko‘p milliy koloritga ega so‘zlar boshqa tillarda to‘liq ekvivalentga ega emas.
Masalan:
Do‘ppi → (English: traditional Uzbek cap), lekin bu ifoda asl madaniy
mazmunni to‘liq aks ettirmaydi.
Baxshi → (English: folk epic singer), bu tarjima baxshichilik san’atining barcha
jihatlarini tushuntira olmaydi.
2.2. Kontekstga bog‘liq ko‘p ma’nolilik (polysemiya)
Navro‘z – ba’zi tillarda faqat Yangi yil bayrami deb tarjima qilinadi, lekin bu
tushuncha bayramning falsafiy, madaniy va tarixiy mazmunini to‘liq ifodalamaydi.
Choy – ingliz tilida tea deb berilishi mumkin, lekin O‘zbekistonda choy faqat
ichimlik emas, balki mehmondo‘stlik ramzi ekanini ham anglatadi.
2.3. Idiomatik va metaforik ifodalarning tarjima qiyinchiliklari
50
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Oq yo‘l! → Ingliz tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri White road! deb tarjima qilib
bo‘lmaydi. Uni Good luck! yoki Safe journey! shaklida ifodalash mumkin.
Suv kelsa – zo‘r kelar → When water comes, it comes abundantly, lekin bu
ifoda ingliz tilida tabiiy eshitilmaydi.
2.4. Tarjima paytida tinglovchilarning madaniy tushunchalari
Sinxron tarjima davomida tinglovchilar milliy so‘zlarning ma’nosini
tushunmasligi mumkin. Masalan, amerikalik yoki britaniyalik tinglovchi sumalak
yoki hatmi Qur’on tushunchalarini bilmasligi mumkin.
3. Milliy koloritga oid so‘zlarni sinxron tarjima qilish strategiyalari
3.1. Ekspolikativ (izohli) tarjima
Bu usulda tushunarsiz yoki ekvivalentga ega bo‘lmagan so‘zlarning ma’nosi
qo‘shimcha tushuntirish orqali beriladi. Masalan:
Navro‘z → The Persian New Year celebration, widely observed in Central Asia
Plov → A traditional Uzbek rice dish made with meat, carrots, and spices
3.2. Transliteratsiya va transkripsiya
Ba’zan so‘zlar asl talaffuziga yaqin shaklda tarjima qilinadi:
Baxshi → Bakhshi
Lag‘mon → Lagman
Do‘ppi → Doppi
Bu usul orqali tinglovchilarga yangi tushuncha bilan tanishish imkoniyati
yaratiladi.
3.3. Funksional ekvivalent yaratish
Ba’zan tarjimonlar asl tushunchani ma’nodosh yoki yaqin funksiyaga ega so‘z
bilan almashtiradi:
Sumalak → A festive wheat-based dish prepared in Central Asia for the arrival
of spring
3.4. Madaniy moslashtirish (adaptatsiya)
Ba’zi hollarda, milliy koloritga ega so‘zlar umuman boshqa madaniyatga mos
variant bilan almashtirilishi mumkin:
Osh yeyish → Ingliz tilida having a feast deb aytilishi mumkin.
3.5. Kode-almashuv (code-switching)
Agar tarjima paytida vaqt cheklangan bo‘lsa, ba’zi so‘zlar asl tilda saqlanib,
keyin qisqacha izoh berilishi mumkin.
Navro‘z – Persian New Year
Sadaqa – voluntary charity in Islam
4. Sinxron tarjimonlar uchun tavsiyalar
51
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
1. Oldindan tayyorgarlik ko‘rish – Konferensiya yoki nutq mavzusi bo‘yicha
milliy koloritga ega so‘zlar ro‘yxatini tuzish va ularning tarjima variantlarini
oldindan belgilash.
2. Kontekstga asoslanish – Tarjima jarayonida so‘zning faqat lug‘aviy
ma’nosiga emas, balki uning kontekstdagi funksional yuklamasiga ham e’tibor
qaratish.
3. Madaniy tafovutlarni hisobga olish – Tinglovchilar madaniy xabardorligini
inobatga olib, kerak bo‘lsa qo‘shimcha tushuntirish kiritish.
4. Qisqa va aniq ifodalardan foydalanish – Sinxron tarjimada vaqt
cheklanganligi sababli ortiqcha izoh berishdan qochish.
Milliy koloritga oid so‘zlarning sinxron tarjimasida lingvistik, madaniy va
pragmatik muammolar mavjud. Tarjimonlar bu so‘zlarni izohlash, mos ekvivalent
topish yoki funksional almashtirish orqali tarjima qilishlari lozim. Sinxron
tarjimaning muvaffaqiyati tarjimonning tayyorgarligi, madaniy bilimlari va
moslashuvchanligiga bog‘liq.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Baker, M. (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
2. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
3. Pöchhacker, F. (2016). Introducing Interpreting Studies. Routledge.
4. Saidov, A. (2021). “Tarjimada madaniy xususiyatlarning ifodalanishi.”
Tilshunoslik jurnali, №4, 67-78.
5. Hatim, B., & Mason, I. (1997). The Translator as Communicator. Routledge.
