52
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
SURXONDARYO VOHASI SHOLI AGROSENOZLARIDA UCHROVCHI
NEMATODALARNING EKOLOGIK TAHLILI
ECOLOGICAL ANALYSIS OF NEMATODES OCCURRING IN RICE
AGROCENOSES OF THE SURKHANDARYA VALLEY
Qarshiyeva Mahbuba
Termiz davlat universiteti magistranti
mahbubaqarshiyeva355@gmail.com
Annotatsiya:
Maqolada O’zbekistonning Surxondaryo viloyati sharoitida sholi
o’simligi ildiz sistemasi va ildizi atrofidagi tuproqda uchrovchi fitonematodalar
ekologik tahlil qilingan. Tadqiqotlar natijasida sholi o’simligi ildiz sistemasi va ildiz
atrofidagi tuproqda 2 ta kenja sinf, 9 ta turkum, 10 ta kenja turkum, 13 ta katta oila,
23 ta oila, 26 ta kenja oila, 33 ta avlodga mansub bo'lgan 57 tur fitonematodalar
aniqlandi. Shundan 2 ta eusaprobiont, 19 ta deusaprobiont, 26 ta pararizobiont, 6 ta
kasallik keltirib chiqarmaydigan va 4 ta maxsus kasallik keltirib chiqaruvchi turlar
qayd qilindi.
Kalit so'zlar:
fitonematodalar, sholi, parazitlar, sistematika, fauna, ildiz, ildiz
atrofidagi tuproq, Aphelenchoides besseyi, spetsifik parazit.
Abstract.
This article presents an ecological analysis of phytoparasitic
nematodes found in the root system and rhizosphere soil of rice plants under the
conditions of Surkhandarya region, Uzbekistan. As a result of the research, 57
species of phytoparasitic nematodes were identified in the rice root system and
surrounding soil. These nematodes belong to 2 subclasses, 9 orders, 10 suborders, 13
superfamilies, 23 families, 26 subfamilies, and 33 genera. Among them, 2 species
were classified as eusaprobionts, 19 as deusaprobionts, 26 as pararhizobionts, 6 as
non-pathogenic, and 4 as specific pathogenic species.
Keywords:
phytoparasitic nematodes, rice, parasites, systematics, fauna, root,
rhizosphere soil, Aphelenchoides besseyi, specific parasite.
Kirish:
Qishloq xo'jaligi ekinlari orasida sholi o'simligi salmoqli ahamiyat kasb
etadi. Sholi doni ozuqabop to'yimli mahsulot hisoblanib, tarkibida bir qancha
vitaminlarni saqlaydi. Undan nafaqat oziq-ovqat sanoati, balki yengil sanoat, tibbiyot,
parfumeriya sohasida, yem-xashak sifatida ham foydalaniladi. Ammo keyingi
yillarda sholi ekinlaridagi turli zararkunandalarning davlatlar iqtisodiyotiga sezilarli
53
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ta'sir ko'rsatayotganligi yaqqol namoyon bo'lmoqda.Hozirda sholi hosildorligi
kamayib ketishining 10% i fitoparazit nematodalar ta'siriga to'g'ri keladi. [1]
Tadqiqot materiali va metodlari.
Sholi o’simligi namunalari Muzrabot tumani
Dehqonobod MFY "Qosimov Isoxon" fermer xo'jaligi; Fidokor mahallasi
"Tursahatov Abdulla" fermer xo'jaligi; Jarqo'rg'on tumani Hamid MFY, Tegirmon
MFY Tojiyev Bobomurod yer maydoni; Qumqo’rg’on tumani Gultepa mahallasi
Pardayev Bahriddin yer maydoni; Sho'rchi tumani Zarbdor mahallasi Ibragimov
Kenja yer maydonidan jami 250 ta tuproq va 250 ta o’simlik ildizidan yig’ildi.
Fitogelmintologik tadqiqotlar 2023-2025-yillar davomida marshrut va konvert
metodlaridan foydalangan holda sholi o’simligi ildiz va ildiz atrofi tuproqlaridan
namunalar yig’ildi. Yig’ilgan namunalar Termiz davlat universiteti Zoologiya
kafedrasi qoshidagi fitogelmintologiya laboratoriyasida tahlil qilindi. O’simlik ildizi
va ildiz atrofidagi tuproqdan fitonematodalarni ajaratib olish uchun Bermanning
voronkali metodidan; doimiy preparat tayyorlash uchun Saynxorst metodidan [1];
fitonematodalarning turlarini, jinsini aniqlashda N-300M Trinokulyar mikroskopidan,
shuningdek, nematodalar aniqlagichlari va atlaslardan foydalanildi. Preparatlardagi
nematodalarning o’lchamini o’lchashda ko’pchilik tadqiqotchilar tomonidan qabul
qilingan, Mikoletskiy tomonidan qayta ishlangan De Man [2] formulasidan
foydalanildi. Ekologik tahlil qilishda esa Paramonov sistematikasidan foydalandik.
Tadqiqot tahlili va natijalari.
Surxondaryo viloyati sholi agrosenozlarida 2 ta
kenja sinf, 9 ta turkum, 10 ta kenja turkum, 13 ta katta oila, 23 ta oila, 26 ta kenja
oila, 33 ta avlodga mansub bo'lgan 57 tur fitonematodalar aniqlandi. Aniqlangan
fitonematodalar quyidagicha ekologik klassifikatsiyalandi:
1. Microlaimus globiceps de Man, 1880.
Ushbu turga mansub 2 nusxa
fitonematoda sholi ildiz atrofidagi tuproqda uchradi. Pararizobiont.
2. Achromadora tenax ( de Man, 1876) Micoletzky, 1925.
Ushbu turga
tegishli 9 ta individ sholi ildiz atrofidagi tuproqda qayd qilindi. Pararizobiont.
3. Achromadora terricola ( de Man, 1880 ) Micoletzky, 1925.
Ushbu turga
tegishli 11 ta individ sholi ildiz atrofidagi tuproqda qayd qilindi. Pararizobiont.
4. Macrolaimus taurus Thorne, 1937.
Jami 28 ta tur ( ildiz atrofida 11 ta, ildiz
sistemasida 17 ta) uchradi. Deusaprobiont.
5.Mesorhabditis monhystera (Butschlii, 1873) Dougherty, 1955.
Ushbu tur
ildiz atrofida 3 ta, ildiz sistemasida 11 ta uchradi. Eusaprobiont.
6.Rhabditis filiformis Bütschli, 1873 (Osche, 1952).
Ushbu tur ildiz atrofida 2
ta, ildiz sistemasida 9 ta (jami 11 ta) qayd qilindi. Eusaprobiont.
54
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
7. Panagrolaimus hygrophilus Bassen, 1940.
Ushbu tur ildiz atrofida 13 ta,
ildiz sistemasida 20 ta uchradi. Deusaprobiont.
8.Panagrolaimus longicaudatus Sumenkova, 1965.
Jami 54 nusxa ( ildiz
atrofida 23, ildizda 31 ) qayd qilindi. Deusaprobiont.
9.Panagrolaimus rigidus (Schneider, 1866) Thorne, 1937
. Ildiz atrofida 24,
ildiz sistemasida 41 individ.Deusaprobiont.
10.Panagrolaimus spondyli Körner, 1954.
Umumiy hisobda 4 ta individ (ildiz
atrofida 1 ta, ildiz sistemasida 3 ta) uchradi. Deusaprobiont.
11. Panagrolaimus subelongatus (Cobb, 1914) Thorne, 1937.
Jami 51 ta
individ qayd qilingan ( 23 ta ildiz rizosferasida, 28 ta ildizda) Deusaprobiont.
12.Heterocephalobus elongatus (de Mann, 1880) Andrassy, 1967.
Ildiz
atrofida 33 ta, ildizda 106 ta individ uchradi. Deusaprobiont.
13. Heterocephalobus longicaudatus (Bütschli, 1873) Andrassy, 1967.
Jami
46 ta individ bo'lib, 11 ta ildiz atrofida, 35 ta ildiz sistemasida topildi.Deusaprobiont.
14.Eucephalobus striatus (Bastian, 1865) Thorne, 1937.
Umumiy 42 ta nusxa
( ildiz atrofida 19 ta, ildiz sistemasida 23 ta). Deusaprobiont.
15. Аcrobeloides nanus (de Mann, 1880) Anderson, 1968.
Jami 7 ta individ
bo'lib, 3 ta ildiz atrofida, 4 ta ildiz sistemasida qayd qilindi. Deusaprobiont.
16.Chiloplacus lentus (Maupas, 1900) Thorne, 1937.
Umumiy 56 ta individ
(24 ta ildiz rizosferasida, 32 ta ildizda) qayd qilindi.Deusaprobiont.
17. Chiloplacus denticulatus ( Thorne, 1925 ) Thorne, 1937.
Jami 124 ta
individ bo'lib, shundan 93 tasi ildiz atrofida, 31 tasi esa ildiz sistemasida
topildi.Deusaprobiont.
18. Plectus geophilus de Man, 1880.
Ildiz atrofida 33 ta individ qayd qilindi.
Deusaprobiont.
19. Plectus parietinus Bastian, 1865.
42 ta individ ildiz atrofida qayd qilindi.
Deusaprobiont.
20. Proteroplectus inquirendus (Andrassy, 1958) Paramonov, 1964.
Umumiy 17 ta individ ildiz atrofida topildi. Deusaprobiont.
21. Proteroplectus longicaudatus (Bütschli, 1873) Paramonov, 1964.
Ildiz
atrofida 31 ta individ qayd qilindi. Deusaprobiont.
22.Proteroplectus parvus (Bastian, 1865) Paramonov, 1964.
Ildiz atrofida 12
ta individ qayd qilindi. Deusaprobiont.
23. Proteroplectus tenuis (Bastian, 1865) Paramonov, 1964.
Ildiz atrofida 11
ta individ qayd qilindi. Deusaprobiont.
55
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
24. Proteroplectus varians ( Maggenti, 1961) Paramonov, 1964.
Ildiz atrofida
14 ta individ qayd qilindi. Deusaprobiont.
25. Rhabdolaimus aquaticus de Man, 1880.
Umumiy 11 ta individ ( 8 ta ildiz
atrofida, 3 ta ildiz sistemasida) qayd etildi. Pararizobiont.
26. Prismatolaimus intermedius (Bűtschli, 1873) de Man, 1880.
Ildiz atrofida
5 ta individ qayd qilindi. Pararizobiont.
27. Tobrilus gracilis ( Bastian, 1865 ) Andrassy, 1959.
Ildiz atrofida 18 ta
individ qayd qilindi. Pararizobiont.
28. Tobrilus medius ( G.Schneider, 1916 ) Andrassy, 1959.
15 ta individ ildiz
rizosferasida qayd qilindi.Pararizobiont.
29. Tobrilus stefanskii ( Micoletzky, 1925 ) Andrassy, 1959.
Ushbu tur ildiz
atrofida 12 ta nusxada qayd qilindi.Pararizobiont.
30. Tripyla filicaudata de Man, 1880.
Turga oid 3 ta individ ildiz rizosferasida
uchradi. Pararizobiont.
31. Mononchus truncatus Bastian, 1865.
Ushbu tur ildiz atrofida 21 nusxada
qayd qilindi. Pararizobiont.
32. Dorylaimus stagnalis Dujardin, 1845.
Ildiz atrofida 163 ta individ qayd
qilindi. Pararizobiont.
33. Dorylaimus crassus de Man, 1884.
Ildiz atrofida 110 ta individ qayd
qilindi. Pararizobiont.
34. Paradorylaimus filiformis (Bastian, 1865) Andrassy, 1969.
Ushbu turga
oid 21 ta individ ildiz rizosferasida uchradi. Pararizobiont.
35. Laimydorus agilis ( de Man ) Siddiqi, 1969.
Ildiz atrofidagi tuproqda
ushbu tur 14 nusxada aniqlandi. Pararizobiont.
36.
Laimydorus
dadayi
(Thorne
&
Swanger, 1936)
Andrassy,
1969.Pararizobiont.
37. Mesodorylaimus attenuatus (de Man, 1880) Andrassy, 1959.
Ushbu turga
oid 35 ta individ ildiz rizosferasida uchradi. Pararizobiont.
38. Mesodorylaimus meyli (Andrassy, 1958) Andrassy, 1959.
Turga oid 18 ta
individ ildiz atrofidagi tuproqda qayd qilindi.Pararizobiont.
39. Prodorylaimus longicaudatus (Bütschli, 1874) Andrassy, 1959.
Ushbu
turga oid 41 ta individ ildiz rizosferasida uchradi.Pararizobiont.
40. Enchodorella microdorus (de Man, 1880) Siddiqi, 1964.
Ildiz atrofidagi
tuproqda ushbu tur 4 nusxada aniqlandi. Pararizobiont.
41.Aporcelaimus regius (de Man, 1876) Thorne & Swanger, 1936.
Turga oid
3 ta individ ildiz atrofidagi tuproqda qayd qilindi.Pararizobiont.
56
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
42. Aporcelaimellus obtusicaudatus (Bastian, 1865) Altherr, 1968.
Ushbu
turga oid 5 ta individ ildiz rizosferasida uchradi. Pararizobiont.
43. Eudorylaimus bombilectus Andrassy, 1962.
Ildiz atrofida 7 ta individ
qayd qilindi. Pararizobiont.
44. Eudorylaimus labiatus (de Man, 1880) Andrassy, 1959.
Turga oid 13 ta
individ ildiz atrofidagi tuproqda qayd qilindi.Pararizobiont.
45. Nygolaimus brachyuris (de Man, 1880) Thorne, 1930.
Ushbu turga oid 9
ta individ ildiz rizosferasida uchradi. Pararizobiont.
46. Nygolaimus intermedius (de Man, 1880) Loof, 1961.
Turga oid 14 ta
individ ildiz atrofidagi tuproqda qayd qilindi.Pararizobiont.
47.Helicotyenchus multicinctus (Cobb, 1893) Golden, 1956.
Maxsus kasallik
keltirib chiqaruvchi fitogelmintlar guruhiga kirib, turga oid 4 ta individ ildiz
sistemasida qayd qilindi.
48. Helicotylenchus erythrinae (Zimmermann, 1904) Golden, 1956.
Ildiz
atrofi rizosferasida 2 ta nusxada aniqlandi. Maxsus kasallik keltirib chiqarmaydigan
fitoparazit.
49. Pratylenchus pratensis (de Man, 1880) Filipjev, 1936.
Maxsus kasallik
keltirib chiqaruvchi fitogelmintlar guruhiga kirib, jami turga oid 20 ta individ (ildiz
rizoserferasida 6 ta, ildiz sistemasida 14 ta) qayd qilindi.
50. Tylenchus davainei Bastian, 1865.
Pararizobiont. Ildiz atrofida 2 ta individ
aniqlandi
51. Tylenchus obtusicaudatus Erzhanova, 1964.
Ildiz tizimida 3 ta qayd
qilindi. Maxsus kasallik keltirib chiqarmaydigan fitoparazit.
52. Ditylenchus dipsaci (Kühn, 1857) Filipjev, 1936.
Maxsus kasallik keltirib
chiqaruvchi fitogelmintlar guruhiga kirib, turga oid jami 8 ta individ (ildiz atrofida 2
ta, ildiz sistemasida 6 ta) qayd qilindi.
53. Aphelenchus avenae Bastian, 1865.
Jami 9 ta individ, ya'ni ildiz atrofida 2
ta, ildiz tizimida 7 ta qayd qilindi. Maxsus kasallik keltirib chiqarmaydigan
fitoparazit.
54. Aphelenchoides besseyi Christie, 1942.
Umumiy hisobda 55 ta individ
aniqlangan bo'lib, 18 tasi ildiz rizosferasida, 37 tasi ildiz tizimida uchradi. Maxsus
kasallik keltirib chiqaruvchi fitogelmint.
55.Aphelenchoides helophilus (De Man, 1880) Goodey, 1933.
Jami 15 ta
individ, ya'ni ildiz atrofida 4 ta, ildiz tizimida 11 ta qayd qilindi. Maxsus kasallik
keltirib chiqarmaydigan fitoparazit.
57
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
56. Aphelenchoides lagenoferrus Baranowskaja, 1963.
Maxsus kasallik
keltirib chiqarmaydigan fitoparazit tur bo'lib, ildiz tizimida 3 nusxada topildi.
57.Aphelenchoides parietinus (Bastian, 1865) Steiner, 1932.
Jami 6 ta
individ, ya'ni ildiz atrofida 1 ta, ildiz tizimida 5 ta qayd qilindi. Maxsus kasallik
keltirib chiqarmaydigan fitoparazit.
Xulosa.
Tadqiqotlarimiz davomida aniqlangan 57 tur fitonematodalar ichida 2 ta
tur eusaprobiont, 19 ta tur deusaprobiont, 26 ta tur pararizobiont, 6 ta tur maxsus
kasallik keltirib chiqarmaydigan fitoparazit hamda 4 ta tur maxsus kasallik keltirib
chiqaruvchi fitogelmint sifatida qayd qilindi. Umuman olganda, eng ko'p uchragan
ekologik guruh bu pararizobiontlar, eng kami esa eusaprobiontlar ekanligi ma'lum
bo'ldi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.Coyne D.L., Plowright R.A., Nematodes of rice // Warda and IRRI, 2004, 1-3
2.Seinhorst J.W. A rapid method for the transfer of nematodes from fixative to
anhydrous glycerin // Nematologica. 1959. V.
3. № 1. – P. 67-69. 4. De Man J.G. Dior einheimischen, frei in der reinen erde
und im siissen wasser Lebenden Nematoden.
