58
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
SHAYBONIYLAR DAVRIGA OID MANBALAR TAHLILI
Panoyeva Dildora
Nurmamatova Mehribon
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya fakulteti Xorijiy til va
adabiyoti:ingliz tili talim yo’nalishi talabalari
Annotatsiya:
Maqolada Shayboniylar davriga oid yozma, arxeologik,
numizmatik va epigrafik manbalar tahlil qilingan. Tarixiy asarlar va moddiy
yodgorliklar asosida sulolaning siyosiy, madaniy va iqtisodiy hayoti yoritilgan.
Manbalar orqali Shayboniylar davrining tarixiy ahamiyati ochib berilgan.
Annotation:
The article analyzes written, archaeological, numismatic, and
epigraphic sources related to the Shaybanid era. Based on historical texts and
material monuments, the political, cultural, and economic life of the dynasty is
explored. The sources reveal the historical significance of the Shaybanid period.
Аннотация:
В статье проведён анализ письменных, археологических,
нумизматических и эпиграфических источников, относящихся к эпохе
Шайбани. На основе исторических трудов и материальных памятников
раскрываются политическая, культурная и экономическая жизнь династии.
Источники позволяют оценить историческое значение периода правления
Шайбанидов.
Kalit soʻzlar:
Shayboniylar, manbalar, arxeologiya, numizmatika, epigrafika,
Keywords:
Shaybanids, sources, archaeology, numismatics, epigraphyor
Ключевые слова:
Шайбани, источники, археология, нумизматика,
эпиграфика
XVI asrning boshlarida Movarounnahr va Xorazm hududlarida Shayboniylar
sulolasining siyosiy sahnaga chiqishi mintaqa tarixida muhim burilish yasadi. Bu
davrda nafaqat siyosiy barqarorlik o‘rnatildi, balki iqtisodiyot, madaniyat, din, ilm-
fan sohalarida ham muhim taraqqiyotlar yuz berdi. Shayboniylar davri manbalarining
tahlili orqali nafaqat ularning siyosiy faoliyati, balki o‘sha davrdagi jamiyatning
turmush tarzi, ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi munosabatlar, madaniy va dini qarashlar
haqida ham chuqur tasavvurga ega bo‘lish mumkin.
Tarixiy asarlar:
59
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
"Shayboniynoma" – Muhammad Solih tomonidan yozilgan bu asar Muhammad
Shayboniyxonning harbiy yurishlari, siyosiy faoliyati va g‘oyaviy qarashlarini o‘zida
aks ettiradi. Asarda Shayboniyxonning Eron, Xuroson va Hindistonga qilgan
yurishlari, uning Temuriylar bilan kurashlari batafsil tasvirlanadi.
"Tarixi Rashidiy" – Mirzo Haydar Dugo‘lat tomonidan yozilgan bu asarda
Shayboniylarning tarixiy faoliyati Markaziy Osiyo kontekstida yoritilgan. Unda
Shayboniylar va boshqa turkiy sulolalar o‘rtasidagi siyosiy muvozanat haqida
ma’lumotlar mavjud.
"Boburnoma" – Zahiriddin Muhammad Bobur Shayboniyxon bilan bo‘lgan
ziddiyatli munosabatlari haqida yozgan. Bu asar Shayboniylarning harbiy kuchi,
siyosiy strategiyalari va diplomatik faoliyatlarini boshqa nuqtai nazardan baholashga
yordam beradi.
Adabiy manbalar:
Muhammad Shayboniyxon o‘zi ham shoir bo‘lgan. U "Devon" tuzgan, unda
g‘azal, ruboiy, tuyuq kabi she’riy janrlar mavjud. Uning asarlarida diniy-tasavvufiy
fikrlar, axloqiy nasihatlar, hayotiy tajribalar ifodalanadi.
Shuningdek, Shayboniylar hukmronligi davrida Aliqush Shoh, Komil Xorazmiy,
Sakkokiy kabi adiblar ijod qilgan. Ularning asarlari ham o‘sha davr ijtimoiy-ruhiy
muhitini aks ettiruvchi muhim manbalardandir.
Arxeologik va me’moriy manbalar:
Arxeologik manbalar Shayboniylar davridagi shaharlashuv, ijtimoiy tuzilma,
me’moriy uslub va madaniy hayot haqida muhim ma’lumotlarni taqdim etadi.
Buxoro – Shayboniylar Buxoroni poytaxtga aylantirgach, bu yerda ko‘plab
me’moriy obidalar qurilgan: Ko‘kaldosh madrasasi, Abdullaxon madrasasi, Mir Arab
madrasasi.
Samarqand – Ulug‘bek madrasasi va boshqa me’moriy inshootlar Shayboniylar
davrida ta’mirlangan va qayta tiklangan.
Toshkent – Shayboniylar tomonidan Toshkentda ham madrasalar, hammomlar,
masjidlar barpo etilgan bo‘lib, ular arxeologik tadqiqotlar natijasida aniqlangan.
Bu obidalar orqali o‘sha davrdagi diniy-marifat ishlari, ta’lim tizimi va iqtisodiy
kuch to‘g‘risida xulosalar chiqarish mumkin
Numizmatik manbalar (Tangalar):
Shayboniylar davrida zarb etilgan tangalar ularning siyosiy mustaqilligi va
iqtisodiy siyosatini ifoda etadi. Muhammad Shayboniyxon 1507-yilda pul islohoti
o‘tkazib, o‘z nomi bilan tangalar chiqaradi.
Tangalar orqali quyidagilarni aniqlash mumkin:
60
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Hukmdorning ismi, unvoni, nasabnomasi
Davlat chegaralari va iqtisodiy markazlari
Diniy e’tiqod (tangalardagi "La ilaha illalloh" kabi iboralar)
Sanalar va hududiy nomlar
Tangalarning zarb joylari – Buxoro, Samarqand, Toshkent, Termiz, Balx kabi
shaharlar bo‘lgan.
Epigrafik manbalar:
Epigrafik manbalar – bu inshootlar devorlariga, qabrlarga, madrasalarga o‘yib
yozilgan matnlar bo‘lib, ular o‘sha davr ideologiyasi va siyosiy g‘oyalarini aks
ettiradi.
Ko‘p hollarda epigrafik yozuvlar:
Qur’on oyatlari
Hukmdorning nomi va unvonlari
Qachon va kim tomonidan qurilganligi haqida ma’lumot
Pand-nasihatlar
Misol: Mir Arab madrasasidagi epigrafik yozuvlar Shayboniylar sulolasining
diniy sohadagi siyosatini yoritib beradi.
Manbalar tahlilining tarixiy ahamiyati
Shayboniylar davri manbalarini tahlil qilish orqali:
Markaziy Osiyo siyosiy tarixida o‘zgarishlarni tushunish mumkin
Turk-islom sivilizatsiyasining taraqqiyot bosqichlarini o‘rganish mumkin
Davlat boshqaruvi, diniy qarashlar, madaniy hayot haqida mukammal tasavvur
hosil qiladi
Shayboniylar davriga oid manbalarni tahlil qilish O‘rta Osiyo tarixining muhim
bir sahifasini ochib beradi. Bu manbalar nafaqat tarixiy faktlarni, balki davr
ruhiyatini, xalqning dunyoqarashi va ijtimoiy tafakkurini ham o‘zida aks ettiradi.
Tarixiy, adabiy, arxeologik, numizmatik va epigrafik manbalarni birgalikda o‘rganish
orqali bu davrni chuqur va kompleks tarzda tushunish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Muhammad Solih. Shayboniynoma. Buxoro, 1875.
2. Mirzo Haydar Dugo‘lat. Tarixi Rashidiy. Toshkent, 1957.
3. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. Toshkent, 1991.
4.www.uz-archive.uz – O‘zbekiston arxivlari va tarixiy manbalar to‘plami.
5. osiyo.uz – O'rta Osiyo tarixiga bag'ishlangan umumiy sayt, unda
Shayboniylar va ularning merosi haqida batafsil ma'lumotlar topish mumkin.
