91
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
MIRZO ULUG‘BEK – IKKINCHI RENESSANS G‘OYALAR
Shuhratova Nigora
Qudratova Nasiba
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya fakulteti Xorijiy til va
adabiyoti: ingliz tili talim yo’nalishi talabalari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Mirzo Ulug‘bekning ilmiy-ma’naviy merosi,
Temuriylar davridagi Ikkinchi Renessansdagi o‘rni va “Ziji Jadidi Ko‘ragoniy”
asarining ilm-fanga qo‘shgan hissasi yoritilgan. Shuningdek, uning ilmiy an’analari
Yangi O‘zbekistonda qanday davom etayotgani haqida so‘z yuritilgan.
Abstract:
This article discusses the scientific and spiritual legacy of Mirzo
Ulugbek, his role in the Second Renaissance during the Timurid era, and the
contribution of his work "Zizhi Jadidi Kuragoniy" to science. It also discusses how
his scientific traditions continue in New Uzbekistan.
Абстракт:
В данной статье рассматривается научное и духовное наследие
Мирзо Улугбека, его роль во Втором Возрождении в эпоху Тимуридов, а также
вклад его труда «Зижи Джадиди Корагоний» в науку. В статье также
обсуждается, как научные традиции продолжаются в Новом Узбекистане
Kalit so‘zlar:
Mirzo Ulug‘bek, Ikkinchi Renessans, Ziji Jadidi Ko‘ragoniy,
Samarqand rasadxonasi, tafakkur, Yangi O‘zbekiston, tarixiy merost, Uchinchi
Renessans.
Key words:
Mirzo Ulugbek,Second Renaissance, Zizhi Jadidi Ko'ragoni.
Samarkand Observatory, thought. New Uzbekistan, historical heritage. Third
Renaissance.
Ключевые слова:
Мирзо Улугбек, Второе Возрождение, Зижи Джадиди
Корагони. Самаркандская обсерватория, размышление. Новый Узбекистан,
историческое наследие. Третье Возрождение.
Insoniyat tarixida fan va ma’rifat taraqqiyoti bilan bog‘liq bosqichlar orasida
Renessans davrlari alohida o‘rin tutadi. G‘arb tarixida XV–XVI asrlarda boshlangan
Uyg‘onish davri qanday ahamiyatli bo‘lsa, Sharqda — ayniqsa Temuriylar saltanati
davrida yuzaga kelgan Ikkinchi Renessans ham shunchalik tarixiy ahamiyatga ega.
Bu uyg‘onish harakatining markazida esa — buyuk alloma, astronom, matematik va
92
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
davlat arbobi Mirzo Ulug‘bek turadi. U o‘zining ilmiy va ma’naviy merosi bilan ilm-
fan, madaniyat va tafakkur yuksalishiga ulkan hissa qo‘shgan.
Mirzo Ulug‘bek shaxsi va tarixiy sharoit:Mirzo Ulug‘bek (to‘liq ismi —
Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek) 1394-yilda Sultoniyda tug‘ilgan, Amir Temurning
nabirasi, Shohrux Mirzoning o‘g‘li edi. U bolaligidan ilmga qiziqqan, otasi
tomonidan berilgan imkoniyatlar evaziga mashhur ustozlardan ta’lim olgan. Uning
tarbiyasi va dunyoqarashi Temuriylar sulolasining ilm-fanga bo‘lgan munosabati
bilan bog‘liq bo‘lib, bu siyosiy va madaniy sharoit Ulug‘bekning yuksalishiga zamin
yaratdi.
Temuriylar davrida Sharq sivilizatsiyasi yangi bosqichga ko‘tarildi. Tinchlik,
madaniy almashinuv, xalqaro savdo yo‘llarining ochiqligi ilm-fan taraqqiyoti uchun
mustahkam asos bo‘ldi. Aynan shu sharoitda Ulug‘bek ilmiy faoliyatga kirishd
Ilmiy meros: “Ziji Jadidi Ko‘ragoniy” va rasadxona:Ulug‘bekning eng mashhur
asari — "Ziji Jadidi Ko‘ragoniy" bo‘lib, bu 1018 ta yulduz koordinatalarini o‘z ichiga
olgan, o‘rta asrlar astronomiyasi uchun tengsiz qo‘llanma hisoblanadi. Bu asar G‘arb
olimlari tomonidan lotin tiliga tarjima qilingan, Galiley va Tyxo Brahe kabi
yevropalik olimlarga ilhom manbai bo‘lgan.
Ulug‘bek tomonidan Samarqandda barpo etilgan rasadxona (1424–1429) Sharq
tarixidagi eng yirik astronomik markaz bo‘lib, unda dunyoning eng katta sekstanti
(radiusi ~40 m) o‘rnatilgan. Bu sekstant yordamida yil uzunligi 365 kun, 6 soat, 10
daqiqa, 8 soniya deb aniqlangan (zamonaviy aniqlikdan atigi 58 soniyaga farq qiladi).
Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Koshiy, Ali Qushchi kabi olimlar bilan birga
ishlagan Ulug‘bek ilmiy maktab tashkil etgan. Ulug‘bek shuningdek matematika,
musiqa, tarix va fiqhga oid risolalar ham yozgan. Unga tegishli madrasalar Buxoro,
G‘ijduvon va Samarqandda barpo etilgan bo‘lib, bu muassasalar zamonaviy
universitetlar darajasida ta’lim bergan.
Ikkinchi Renessans mohiyati va Ulug‘bekning roli:Ikkinchi Renessans — bu
Temuriylar davrida yuzaga kelgan ilmiy-ma’naviy uyg‘onish harakatidir. Bu davr
quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi:
Ilm-fan va tafakkurni asosiy qadriyatga aylantirish;
Diniy bilim bilan dunyoviy fanlar uyg‘unligi;
Ma’rifatni davlat siyosatining markaziga qo‘yish;
Ilm-fan va adabiyotda turkiy til mavqeining oshirilishi:Mirzo Ulug‘bek —
ushbu harakatning amaliyotchisi va ramzidir. U nafaqat ilm bilan shug‘ullandi, balki
ilm-fan uchun moddiy va siyosiy sharoit yaratdi, davlat siyosatini ilm asosida yuritdi.
Alisher Navoiyning ta’kidlashicha: “Temurbek nalidin Sulton Ulug‘bek,
93
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ki olam ko‘rmadi sulton aningdek.”
Bu satrlar Ulug‘bekning nafaqat olim, balki dono hukmdor sifatidagi timsolini
ifodalaydi.
Yangi O‘zbekiston va uchinchi Renessans g‘oyalari:Bugungi O‘zbekistonda
“Uchinchi Renessans” poydevorini qurishda Ulug‘bekning merosi g‘oyaviy asos
bo‘lib xizmat qilmoqda. Prezidentimiz ta’kidlaganidek, “yosh avlodni bilimli,
tafakkurli, vatanparvar qilib tarbiyalashda buyuk allomalarning merosi bebaho manba
hisoblanadi.”
Ulug‘bek nomi bilan Toshkent, Samarqand, Farg‘ona va boshqa shaharlarda
ko‘plab ta’lim muassasalari, ko‘chalar, ilmiy markazlar atalgan. Uning nomi
AQSHdagi Harvard observatoriyasida kichik sayyoraga ham berilgan.
Mirzo Ulug‘bek — tarix sahnasida o‘zidan ulkan ilmiy-ma’naviy meros
qoldirgan buyuk zotdir. U yaratgan ilmiy maktab, barpo etgan muassasalar, yozgan
asarlar va u ilgari surgan g‘oyalar nafaqat o‘z zamonasi, balki bugungi va ertangi kun
uchun ham muhim yo‘l-yo‘riqdir. Ulug‘bekning hayoti ilm-fanga sadoqat, tafakkurga
hurmat va insoniyatga xizmat namunasi sifatida Yangi O‘zbekistonni qurishda
muhim ilhom manbaiga aylanmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. “Bizdan ozod va obod Vatan qolsin”. T.: O‘zbekiston, 1996.
2. Shermuxammat Ernazarov. Mirzo Ulug‘bek – Ikkinchi Renessans g‘oyalari.
3. Ulug‘bek “Ziji Jadidi Ko‘ragoniy” asari.
4. YUNESKO konferensiyasi materiallari, 1994.
5. Alisher Navoiy. Majolis un-nafois.
6. O. Yoqubov. Ulug‘bek xazinasi.
